Με αφορμή τη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία των κοινωνικών δικτύων στην καθημερινότητά μας, ένα νέο φαινόμενο φαίνεται να επηρεάζει ολοένα και περισσότερο την ψυχική υγεία των νέων: το λεγόμενο “doomscrolling”.
Τι είναι, ωστόσο, αυτό το φαινόμενο; Πρόκειται για τη συνεχή και ανεξέλεγκτη κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων και περιεχομένου μέσω ψηφιακών πλατφορμών, μια συνήθεια που συχνά οδηγεί σε αυξημένο άγχος, απαισιοδοξία και συναισθηματική επιβάρυνση.
Σε μια εποχή όπου οι πληροφορίες διαδέχονται η μία την άλλη με ιλιγγιώδη ταχύτητα και οι οθόνες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής ήδη από πολύ μικρή ηλικία, η ανάγκη κατανόησης των επιπτώσεων τέτοιων φαινομένων γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ.
Πόσο ευάλωτες είναι οι νεότερες γενιές στο φαινόμενο του doomscrolling; Με ποιον τρόπο επηρεάζονται η μνήμη, η διάθεση, η ψυχική ανθεκτικότητα και οι διαπροσωπικές σχέσεις;
Για να απαντήσουμε στα ερωτήματα αυτά, το neakriti.gr συνομίλησε με τον κλινικό ψυχολόγο Νίκο Παπανικολάου, ο οποίος ανέλυσε τις αιτίες, τις συνέπειες αλλά και τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί το εν λόγω φαινόμενο.
Τι είναι το doomscrolling και πώς διαφέρει από την απλή χρήση των κοινωνικών δικτύων;
«Το doomscrolling είναι μια ψυχαναγκαστική, παρατεταμένη και παρορμητική, χωρίς έλεγχο, κατανάλωση αρνητικού ειδησεογραφικού περιεχομένου μέσω διαφόρων ψηφιακών πλατφορμών, κυρίως μέσω του TikTok.
Πρόκειται για μια πρόκληση για τη σύγχρονη ψυχική υγεία.
Σε αυτή τη συμπεριφορά παρατηρείται μια αντίφαση: οι χρήστες παρακολουθούν ασταμάτητα περιεχόμενο που αφορά καταστροφές, πολέμους, πανδημίες και κρίσεις, παρότι αυτή η δραστηριότητα εντείνει το άγχος και την αίσθηση επικείμενου κινδύνου.
Ο όρος εμφανίστηκε γύρω στο 2018 στο Twitter, αρχικά ως ειδησεογραφικός όρος, και στη συνέχεια διαδόθηκε ευρύτερα κατά την περίοδο της COVID-19, όταν καταγράφηκε και έντονη επιβάρυνση της ψυχικής υγείας».
Είναι οι νεότερες γενιές πιο ευάλωτες;
«Ναι, θα λέγαμε ότι υπάρχει μεγαλύτερη επίπτωση στις νεότερες γενιές, στη Generation Z (1995–2009) και κυρίως στη Generation Alpha (μετά το 2010).
Οι γενιές αυτές μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον πλήρως συνδεδεμένο με οθόνες αφής, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτες στο doomscrolling.
Κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, ο εγκέφαλος παρουσιάζει έντονη νευροπλαστικότητα, που σημαίνει ότι οι νευρωνικές διαδρομές διαμορφώνονται ανάλογα με τα ερεθίσματα που δέχεται.
Σκεφτείτε ένα παιδί που από πολύ μικρή ηλικία, ακόμη και πριν τα δύο του χρόνια, έρχεται σε επαφή με το κινητό των γονιών του και μαθαίνει να κάνει scroll. Αυτό έχει άμεση σχέση με την έννοια της αφής και της αλληλεπίδρασης με την οθόνη, σε αντίθεση με την παλαιότερη εμπειρία χρήσης υπολογιστή με κέρσορα και κουμπιά».
Υπερβολική έκθεση και επιπτώσεις
Με δεδομένη την πολύ πρώιμη και έντονη εξοικείωση των παιδιών με τις οθόνες και τις νέες τεχνολογίες, πώς θεωρείτε ότι επηρεάζεται η ψυχολογική τους ανάπτυξη σε ένα τόσο γρήγορα μεταβαλλόμενο περιβάλλον, ειδικά όταν δεν έχουν ακόμη διαμορφώσει πλήρως τις δεξιότητες διαχείρισης και αξιολόγησης της πληροφορίας;
«Η υπερβολική έκθεση σε ψηφιακό περιεχόμενο μπορεί να οδηγήσει σε μια κατάσταση γνωστικής υποβάθμισης, η οποία στην καθημερινή γλώσσα θα μπορούσε να περιγραφεί ως “κάψιμο του εγκεφάλου”.
Η κατάσταση αυτή συνδέεται με κινδύνους για την ψυχική υγεία των εφήβων, όπως αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης συναισθηματικών και συμπεριφορικών διαταραχών, καθώς και πιθανή πρώιμη εμφάνιση άνοιας στην ενήλικη ζωή.
Μπορούμε να δούμε το φαινόμενο σε τρεις βασικούς τομείς:
Πρώτον, στην αλλοίωση της μνήμης. Παρατηρούνται ελλείμματα στην εργαζόμενη μνήμη, η οποία είναι απαραίτητη για τη μάθηση. Όταν ένα άτομο καταναλώνει πληροφορίες χωρίς επεξεργασία, με συνεχή εναλλαγή μέσω scroll, η μνήμη σταδιακά εξασθενεί.
Δεύτερον, στη μείωση της προσοχής. Υπάρχει διάσπαση της προσοχής και επιφανειακή ενασχόληση με το αντικείμενο. Αυτό είναι ακόμη πιο κρίσιμο σε παιδιά με ΔΕΠΥ, όπου η ήδη επιβαρυμένη προσοχή επιδεινώνεται.
Τρίτον, στην υποβάθμιση της ικανότητας επίλυσης προβλημάτων. Η παρορμητικότητα και η ανάγκη για άμεση ικανοποίηση αντικαθιστούν τη συστηματική και αναλυτική σκέψη. Παράλληλα, μπορεί να εμφανιστεί άγχος, κατάθλιψη και μια έντονα απαισιόδοξη κοσμοθεωρία.
Σε πολλές περιπτώσεις, τα συμπτώματα της κατάθλιψης ενισχύονται, καθώς το άτομο βρίσκει “λογική εξήγηση” στο αρνητικό του συναίσθημα μέσα από την υπερπληροφόρηση».
Παγίωση της κατάθλιψης
Μπορεί η αυξημένη χρήση της τεχνολογίας και η άμεση πρόσβαση σε ψηφιακά περιβάλλοντα να λειτουργήσει ως ένας τρόπος έμμεσης αποφυγής ή “δικαιολόγησης” αρνητικών συναισθημάτων, οδηγώντας το άτομο να παραμένει σε μια κατάσταση που βιώνει ως πιο ασφαλή και οικεία, αντί να αντιμετωπίσει και να επεξεργαστεί τις δυσκολίες του σε επίπεδο συμπεριφοράς και συναισθημάτων;
«Ακριβώς. Και κατ’ αυτόν τρόπο μένει μέσα σ’ αυτή την κατάσταση, παγιώνει την κατάθλιψη και ουσιαστικά δεν κάνει τίποτα περισσότερο παρά να σταθεροποιείται αυτή η αίσθηση που μπορεί να έχει.
Αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως μια έμμεση δικαιολογία του αρνητικού βιώματος, με αποτέλεσμα το άτομο να παραμένει σε μια κατάσταση που θεωρεί “ασφαλή”, χωρίς να προσπαθεί να την αλλάξει.
Με αυτόν τον τρόπο παγιώνεται η κατάθλιψη και σταθεροποιείται η αίσθηση ανημποριάς.
Οι επιπτώσεις αυτές είναι ακόμη εντονότερες σε άτομα με προϋπάρχουσα κατάθλιψη ή καταθλιπτικές τάσεις.
Αυτό δεν αφορά μόνο τους εφήβους, αλλά και τους ενήλικες, επηρεάζοντας συνολικά την ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα.
Σε πρώτο επίπεδο εμφανίζεται δυσανεξία στην αβεβαιότητα. Στη συνέχεια αναπτύσσεται ψυχαναγκαστική αναζήτηση πληροφοριών μέσω scrolling. Τέλος, δημιουργείται η ψευδαίσθηση ελέγχου.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος άγχους και αντιφατικών πληροφοριών.
Το φαινόμενο αυτό αφορά και άτομα με έντονο FOMO (Fear of Missing Out), που ξεπερνά το 50% των συστηματικών χρηστών.
Επιπλέον, αφορά και άτομα με πιο αντιδραστική προσωπικότητα, τα οποία μεταφέρουν την κοινωνική τους δυσαρέσκεια στο διαδικτυακό περιβάλλον, το οποίο θεωρούν πιο ασφαλές, λόγω ανωνυμίας ή απόστασης».
Διαδικτυακή συμπεριφορά και ανωνυμία
Σε σχέση με την αντιδραστικότητα, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ορισμένα άτομα, αισθανόμενα πως δεν μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα στο κοινωνικό περιβάλλον, μεταφέρουν αυτή την έκφραση στον διαδικτυακό χώρο, τον οποίο αντιλαμβάνονται ως πιο “προστατευμένο” λόγω της σχετικής ανωνυμίας ή έλλειψης ταυτότητας;
«Στο διαδίκτυο, ακόμη και όταν υπάρχει ταυτότητα, η έκθεση είναι περιορισμένη. Αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση ασφάλειας.
Έτσι, πολλοί χρήστες εκφράζουν πιο ακραία συναισθήματα απ’ ό,τι θα έκαναν σε μια διά ζώσης συνθήκη.
Το φαινόμενο αυτό είναι παρόμοιο με το διαδικτυακό bullying, όπου ο χρήστης αισθάνεται “άτρωτος” πίσω από την οθόνη».
Επιπτώσεις στην κοινωνία
Πέρα από την επίδραση στις διαπροσωπικές σχέσεις, ποιες άλλες πτυχές της καθημερινής ζωής επηρεάζονται από αυτό το φαινόμενο;
«Το φαινόμενο επηρεάζει κυρίως τις διαπροσωπικές σχέσεις, αλλά και τη συνολική κοινωνική λειτουργία.
Πρόκειται για ένα κοινωνικό φαινόμενο, καθώς επηρεάζεται μια ολόκληρη γενιά που εθίζεται στην κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων, με αποτέλεσμα τη μείωση της κριτικής σκέψης.
Αυτό οδηγεί σε καχυποψία, δημιουργία αρνητικών σεναρίων και κοινωνική αποστασιοποίηση, σε ένα περιβάλλον που ήδη χαρακτηρίζεται από πόλωση και χειραγώγηση».
Οι λύσεις – Αναγνώριση και αντιμετώπιση
Σε επίπεδο πρόληψης και αναγνώρισης του φαινομένου, πώς ένα άτομο μπορεί να αναγνωρίσει ότι επηρεάζεται από αυτό;
«Συνήθως αυτό που αντιλαμβάνεται κάποιος δεν είναι αν κάνει doomscrolling, αλλά ο χρόνος που περνά στις πλατφόρμες.
Είναι πιο ευάλωτοι όσοι αφιερώνουν πολλές ώρες ημερησίως και όσοι χρησιμοποιούν ταυτόχρονα πολλές πλατφόρμες.
Το δεύτερο “καμπανάκι” είναι το αρνητικό συναίσθημα μετά τη χρήση.
Το τρίτο αφορά τον τρόπο λειτουργίας των αλγορίθμων, οι οποίοι δίνουν προτεραιότητα στο αρνητικό περιεχόμενο, καθώς αυτό προσελκύει μεγαλύτερη προσοχή.
Οι αλγόριθμοι λειτουργούν σαν “κουλοχέρης”, όπου ο χρήστης δεν ξέρει τι θα δει στην επόμενη ανάρτηση.
Επιπλέον, όταν εντοπίσουν ενδιαφέρον σε ένα θέμα, τείνουν να εμφανίζουν ολοένα και πιο έντονο περιεχόμενο, οδηγώντας σε κλιμάκωση της συναισθηματικής αντίδρασης.
Έρευνα του 2022 από το University of Texas (Health Communication) σε δείγμα 1.100 ενηλίκων έδειξε ότι το 16,5% είχε προβληματική σχέση με την κατανάλωση ειδήσεων. Από αυτούς, το 74% ανέφερε άγχος, στρες και κατάθλιψη, ενώ το 61% εμφάνισε και σωματικά συμπτώματα.
Αυτό δείχνει ότι οι επιπτώσεις του doomscrolling δεν περιορίζονται στην ψυχική υγεία, αλλά επεκτείνονται και στο σώμα».
