Μετά από τέσσερα χρόνια, η πανδημία του COVID-19 είναι πλέον μια κακιά ανάμνηση, όμως για πολλούς κρατά ακόμη ένα ανεξιχνίαστο μυστήριο. Γιατί χάθηκαν τόσοι άνθρωποι τόσο γρήγορα από το εμβόλιο που θα έπρεπε να τους προστατεύσει; Μια ιδιαίτερα σημαντική και τεχνολογικά απαιτητική επιστημονική μελέτη δημοσιεύθηκε προ λίγων ημερών, η οποία επιτέλους έδωσε μία απάντηση στο άλυτο ζήτημα, καθώς έφερε στο “φως” τον μοριακό και ανοσολογικό μηχανισμό που βρίσκεται πίσω από το εξαιρετικά σπάνιο αλλά θανατηφόρο σύνδρομο, εκείνο των θρομβώσεων, που συνδέθηκε με σκευάσματα για τον εμβολιασμό κατά του COVID και αφαίρεσε τη ζωή 200 ανθρώπων στην Ευρώπη.
Το σύνδρομο αυτό ονομάστηκε “θρομβοπενία” με θρόμβωση επαγόμενη από εμβόλιο (Vaccine-Induced Immune Thrombotic Thrombocytopenia - VITT) και πρόκειται για μια ανοσολογικά μεσολαβούμενη διαταραχή της πήξης του αίματος, η οποία χαρακτηρίζεται από τον ταυτόχρονο σχηματισμό σοβαρών, συχνά ασυνήθιστης εντόπισης θρόμβων (όπως στους εγκεφαλικούς φλεβώδεις κόλπους ή στα σπλαχνικά αγγεία) και από χαμηλό αριθμό αιμοπεταλίων στο περιφερικό αίμα. Ο συνδυασμός αυτός είναι κλινικά παράδοξος, καθώς η θρομβοπενία συνήθως συνδέεται με αιμορραγία και όχι με εκτεταμένη θρόμβωση. Στην περίπτωση του VITT, όμως, τα δύο φαινόμενα συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται, δημιουργώντας μια ιδιαίτερα επικίνδυνη κατάσταση. Το ζήτημα ήρθε στο προσκήνιο τον Φεβρουάριο του 2021, λίγο μετά την έναρξη των μαζικών εμβολιαστικών προγραμμάτων στην Ευρώπη.
Η αιματολόγος Sabine Eichinger από το Ιατρικό Πανεπιστήμιο της Βιέννης αντιμετώπισε μια δραματική και πρωτοφανή περίπτωση: μια 49χρονη νοσηλεύτρια εμφάνισε εκτεταμένους και ασυνήθιστους θρόμβους, σε συνδυασμό με ανεξέλεγκτη αιμορραγία, λίγες ημέρες μετά τον εμβολιασμό της με το σκεύασμα της AstraZeneca. Παρά την εντατική θεραπευτική αντιμετώπιση, η ασθενής κατέληξε. Δεν εντοπίστηκε καμία άλλη προφανής αιτία, όπως κληρονομική θρομβοφιλία, ενεργός κακοήθεια ή λήψη φαρμάκων που να εξηγεί την εικόνα.
Μία επίπτωση από τα εμβόλια που έγινε σύνδρομο
Η Eichinger, αντιλαμβανόμενη ότι πιθανόν επρόκειτο για νέο κλινικό φαινόμενο, παρευρέθηκε ακόμη και στη νεκροτομή και αναζήτησε εξειδικευμένη γνώση. Επικοινώνησε με τον αιματολόγο Andreas Greinacher από το Πανεπιστήμιο του Γκράιφσβαλντ, ο οποίος είχε διεθνή αναγνώριση για τη μελέτη της ηπαρινoεπαγόμενης θρομβοπενίας (HIT). Στη HIT, το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει αντισώματα κατά της πρωτεΐνης PF4 (Platelet Factor 4), μιας κυτταροκίνης που απελευθερώνεται από τα αιμοπετάλια και παίζει ρόλο στη ρύθμιση της πήξης. Μέσα σε λίγες ημέρες, το εργαστήριο του Greinacher ανίχνευσε στην ασθενή υψηλούς τίτλους αντισωμάτων έναντι του PF4, παρόμοιους με εκείνους που παρατηρούνται στη HIT, με τη διαφορά ότι η ασθενής δεν είχε λάβει ηπαρίνη. Η ανακάλυψη αυτή ήταν καθοριστική. Σύντομα άρχισαν να αναφέρονται παρόμοια περιστατικά σε άτομα που είχαν εμβολιαστεί με το εμβόλιο της AstraZeneca στην Ευρώπη και με εκείνο της Johnson & Johnson (J&J) στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε όλες τις περιπτώσεις ανιχνεύθηκαν αντισώματα έναντι του PF4.
Η συχνότητα κατά την οποία εκτιμήθηκε ότι θα εμφανιζόταν αυτό το φαινόμενο ήταν περίπου 1 περιστατικό ανά 200.000 εμβολιασμούς, ποσοστό εξαιρετικά χαμηλό σε σχέση με τα οφέλη του εμβολιασμού. Παρ’ όλα αυτά, λόγω της σοβαρότητας της επιπλοκής και του επιπέδου αβεβαιότητας που υπήρξε εκείνη την περίοδο, για ευνόητους λόγους, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες περιόρισαν τη χρήση των συγκεκριμένων εμβολίων σε μεγαλύτερες ηλικίες ή τα απέσυραν εντελώς, όπως αποφάσισε εντέλει να κάνει η Ελλάδα. Στις ΗΠΑ, το εμβόλιο της AstraZeneca δεν εγκρίθηκε ποτέ, ενώ εκείνο της Johnson’s and Johnson’s σταδιακά εγκαταλείφθηκε. Ύστερα από έρευνα ετών και εξαντλητικές προσπάθειες, οι επιστήμονες κατάφεραν να χαρτογραφήσουν τον “παθοφυσιολογικό” μηχανισμό που έφερνε τις θρομβώσεις με εντυπωσιακή ακρίβεια.
Τα συγκεκριμένα εμβόλια χρησιμοποιούσαν έναν τροποποιημένο, μη αναπαραγόμενο αδενοϊό ως φορέα για να μεταφέρουν το γονίδιο της πρωτεΐνης του SARS-CoV-2 στα ανθρώπινα κύτταρα, προκαλώντας έτσι ανοσολογική απόκριση. Αξίζει να σημειωθεί πως οι αδενοϊοί είναι μια κοινή “οικογένεια” ιών που προκαλούν ήπιες έως σοβαρές λοιμώξεις του αναπνευστικού επιπεφυκίτιδα, γαστρεντερίτιδα και πυρετό, σε άτομα κάθε ηλικίας όλο τον χρόνο. Είναι εξαιρετικά μεταδοτικοί, κυρίως μέσω σταγονιδίων, χεριών ή μολυσμένων επιφανειών, όπως δηλαδή και κάθε άλλος από τους εποχικούς ιούς.
Ο αδενοϊός και η νοσηρή “μείξη” με τον COVID
Σύμφωνα με τη μελέτη λοιπόν, μια πρωτεΐνη του συγκεκριμένου αδενοϊού φαίνεται ότι σε άτομα με συγκεκριμένο γενετικό υπόβαθρο ενεργοποιεί Β λεμφοκύτταρα, τα οποία παράγουν “λανθασμένα” ή διασταυρούμενα αντισώματα. Αυτά δε στρέφονται αποκλειστικά κατά ιικών πρωτεϊνών, αλλά προσδένονται και στο PF4. Ήδη από το 2022, ερευνητές του Πανεπιστημίου Flinders είχαν διαπιστώσει ότι οι ασθενείς με VITT έφεραν σχεδόν πανομοιότυπα αντισώματα κατά του PF4, υποδεικνύοντας κοινή ανοσολογική προέλευση. Παράλληλα, ο Theodore Warkentin από το Πανεπιστήμιο McMaster είχε περιγράψει σπάνιες περιπτώσεις όπου φυσική λοίμωξη από αδενοϊό οδήγησε σε παρόμοιο σύνδρομο, με τα ίδια χαρακτηριστικά αντισώματα, ενισχύοντας την υπόθεση του κεντρικού ρόλου του αδενοϊού.
Με τη χρήση φασματομετρίας μάζας, οι επιστήμονες ανέλυσαν αντισώματα από 21 ασθενείς. Όλα εμφάνιζαν μια κρίσιμη τροποποίηση στη θέση 31 της ελαφριάς αλυσίδας: αντί της θετικά φορτισμένης λυσίνης, υπήρχε αρνητικά φορτισμένο γλουταμινικό ή ασπαρτικό οξύ. Η μεταβολή αυτή βρέθηκε αποκλειστικά στα Β κύτταρα που παρήγαγαν τα παθολογικά αντισώματα. Επιπλέον, οι ασθενείς έφεραν γενετικές παραλλαγές που ήδη περιλάμβαναν αρνητικά φορτισμένο αμινοξύ στη θέση 50 της ίδιας αλυσίδας. Ο συνδυασμός των δύο αυτών φορτισμένων θέσεων δημιουργούσε αντισώματα με έντονα αρνητικό φορτίο, τα οποία συνδέονταν ισχυρά με το θετικά φορτισμένο PF4.
“Ντόμινο” με εμβόλια άλλων ιώσεων
Τα αντισώματα VITT βρέθηκε επίσης ότι αναγνωρίζουν την πρωτεΐνη pVII του αδενοϊού. Στοχεύουν συγκεκριμένο τμήμα 15 αμινοξέων που σχηματίζει άλφα-έλικα, με δομική ομοιότητα προς τμήμα του PF4 - φαινόμενο μοριακής μίμησης που οδηγεί σε διασταυρούμενη αντίδραση. Στην Ευρώπη αναφέρθηκαν περίπου 900 περιστατικά VITT μετά από εμβολιασμό με AstraZeneca ή J&J, εκ των οποίων περίπου 200 ήταν θανατηφόρα.
Την ίδια στιγμή, παγκοσμίως χορηγήθηκαν πάνω από 3 δισεκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της AstraZeneca, αποτρέποντας εκατομμύρια θανάτους. Δύο περιστατικά καταγράφηκαν στην Αργεντινή μετά από εμβολιασμό με Sputnik V, επίσης αδενοϊικό εμβόλιο, ενώ δεν έχουν συνδεθεί αντίστοιχα περιστατικά με το εμβόλιο της CanSino Biologics. Η γενετική προδιάθεση φαίνεται να διαδραματίζει ρόλο, καθώς 40%-60% του πληθυσμού σε πολλές περιοχές φέρει σχετικές γενετικές παραλλαγές, ενώ στην Ανατολική Ασία το ποσοστό είναι χαμηλότερο. Τα ευρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για άλλα εμβόλια με αδενοϊικούς φορείς, καθώς όπως επισημαίνεται από τους μελετητές θα πρέπει να δοθεί ακόμη μεγαλύτερη προσοχή σε σκευάσματα, συμπεριλαμβανομένου ενός εγκεκριμένου εμβολίου κατά του Έμπολα, καθώς και υποψήφιων εμβολίων για τη γρίπη, την ελονοσία, τη φυματίωση και άλλους αναδυόμενους ιούς, όπως ο Nipah.
Αν και η πρωτεΐνη pVII δεν μπορεί εύκολα να αφαιρεθεί, ενδέχεται να τροποποιηθεί ώστε να μειωθεί η δομική της ομοιότητα με το PF4, ανοίγοντας τον δρόμο για ακόμη ασφαλέστερα εμβόλια στο μέλλον.
