Πέντε χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την ημέρα που έφυγε από τη ζωή ο Μίκης Θεοδωράκης, στις 2 Σεπτεμβρίου 2021, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που δύσκολα χωρά στα όρια μιας εποχής, μιας μουσικής σχολής ή ακόμη και μιας χώρας.
Συνθέτης, αγωνιστής, πολιτικός, διανοούμενος, αλλά πάνω απ' όλα ένας δημιουργός που κατόρθωσε να ενώσει τη μεγάλη ποίηση με τη λαϊκή ψυχή, ο Μίκης Θεοδωράκης σημάδεψε όσο ελάχιστοι τον ελληνικό 20ό αιώνα. Πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, οι μελωδίες του παραμένουν ζωντανές, τραγουδιούνται από διαφορετικές γενιές και εξακολουθούν να μεταφέρουν την Ελλάδα πολύ πέρα από τα σύνορά της.
Εκεί όμως όπου άφησε ίσως το βαθύτερο αποτύπωμά του ήταν στη μελοποιημένη ποίηση. Στα χέρια του οι στίχοι των μεγάλων ποιητών έπαψαν να κατοικούν μόνο στις σελίδες των βιβλίων και πέρασαν στα χείλη χιλιάδων ανθρώπων
Από τις συμφωνίες και την όπερα στο λαϊκό τραγούδι
Το μέγεθος του έργου του είναι εντυπωσιακό. Ο Θεοδωράκης κινήθηκε με την ίδια δημιουργική ορμή στη συμφωνική μουσική, στη μουσική δωματίου, στα ορατόρια, στην όπερα και στο μπαλέτο, αλλά και στο θέατρο, στο αρχαίο δράμα, στον κινηματογράφο και, βέβαια, στο έντεχνο λαϊκό τραγούδι.
Η δημιουργική του πορεία πέρασε από διαφορετικές περιόδους. Στα πρώτα χρόνια στράφηκε κυρίως στις δυτικοευρωπαϊκές συμφωνικές φόρμες και τις σύγχρονες τεχνικές. Από τη δεκαετία του 1960 άνοιξε έναν διαφορετικό δρόμο, φέρνοντας κοντά τη συμφωνική μουσική με τα λαϊκά όργανα και τη φωνή, ενώ αργότερα επέστρεψε στις μεγάλες συμφωνικές συνθέσεις και στην όπερα.
Εκεί όμως όπου άφησε ίσως το βαθύτερο αποτύπωμά του ήταν στη μελοποιημένη ποίηση. Στα χέρια του οι στίχοι των μεγάλων ποιητών έπαψαν να κατοικούν μόνο στις σελίδες των βιβλίων και πέρασαν στα χείλη χιλιάδων ανθρώπων.
Σικελιανός, Κάλβος, Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος, Αναγνωστάκης, αλλά και Νερούδα και Λόρκα είναι μερικοί μόνο από τους ποιητές που συνάντησαν μουσικά τον Θεοδωράκη. Με αυτόν τον τρόπο, η υψηλή ποίηση μπήκε στα σπίτια, στις συναυλίες, στις παρέες, ακόμη και στις πολιτικές συγκεντρώσεις, αποκτώντας μια πρωτόγνωρη λαϊκή δύναμη.
Ο ίδιος είχε συμπυκνώσει αυτή τη σχέση με τον λόγο σε μια φράση που έγραψε όταν ήταν κρατούμενος στις φυλακές Ωρωπού:
«Εν αρχή ην ο λόγος... η μεγαλύτερή μου φιλοδοξία είναι να υπηρετήσω πιστά τη νεοελληνική κυρίως ποίηση».
Ο «Ζορμπάς» που έκανε την Ελλάδα γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο
Η μουσική του πολύ γρήγορα ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα. Το περίφημο συρτάκι που συνέθεσε για τον «Αλέξη Ζορμπά» το 1964 εξελίχθηκε σε μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες ελληνικές μελωδίες διεθνώς.
Έγραψε μουσική για σημαντικές κινηματογραφικές παραγωγές, μεταξύ των οποίων η «Φαίδρα», το «Ζ» και το «Σέρπικο», ενώ έργα και τραγούδια του ταξίδεψαν μέσα από τις φωνές κορυφαίων καλλιτεχνών του εξωτερικού.
Η μουσική για το «Ζ» τιμήθηκε με BAFTA, ενώ ο Θεοδωράκης είχε βρεθεί υποψήφιος για Grammy για τη μουσική του «Αλέξη Ζορμπά» και του «Σέρπικο».
Μια ζωή δεμένη με τους αγώνες της Ελλάδας
Η ζωή του, ωστόσο, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την πολιτική και τους μεγάλους ιστορικούς κραδασμούς της χώρας.
Διώξεις, συλλήψεις, εξορίες, Ικαρία, Μακρόνησος και βασανιστήρια σημάδεψαν τα νεανικά του χρόνια. Μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, ο Θεοδωράκης βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της πολιτικής δράσης και εξελέγη πρόεδρος της Νεολαίας Λαμπράκη και στη συνέχεια βουλευτής της ΕΔΑ.
Με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 πέρασε ξανά στην παρανομία και πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Πατριωτικού Αντιδικτατορικού Μετώπου. Ακολούθησαν η σύλληψη, η φυλάκιση, η απομόνωση, η απεργία πείνας, ο κατ' οίκον περιορισμός, η Ζάτουνα και το στρατόπεδο του Ωρωπού.
Η υπόθεσή του απέκτησε διεθνείς διαστάσεις. Μεγάλες προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών κινητοποιήθηκαν για την απελευθέρωσή του και το 1970 βρέθηκε στο Παρίσι, μετατρέποντας τις συναυλίες και τη διεθνή παρουσία του σε ένα ισχυρό όπλο κατά της ελληνικής δικτατορίας.
Μετά τη Μεταπολίτευση παρέμεινε ενεργός στην πολιτική ζωή, ακολουθώντας μια διαδρομή συχνά αντισυμβατική και κατά περιόδους έντονα αμφιλεγόμενη. Εξελέγη βουλευτής με το ΚΚΕ, αργότερα συνεργάστηκε ως ανεξάρτητος με τη Νέα Δημοκρατία και διετέλεσε υπουργός, ενώ συνέχισε επί δεκαετίες τις δημόσιες παρεμβάσεις του για την Ελλάδα, την ειρήνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και διεθνή ζητήματα.
«Θέλω να αφήσω αυτόν τον κόσμο σαν κομμουνιστής»
Λίγο πριν από το τέλος της ζωής του, ο Μίκης Θεοδωράκης είχε αποτυπώσει σε επιστολή του προς τον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ, Δημήτρη Κουτσούμπα, τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος επέλεγε να κοιτάξει πίσω στην πολυκύμαντη ζωή του.
«Τώρα στο τέλος της ζωής μου, την ώρα των απολογισμών, σβήνουν απ’ το μυαλό μου οι λεπτομέρειες και μένουν τα “Μεγάλα Μεγέθη”», έγραφε.
Και κατέληγε με μια φράση που έμελλε να αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολισμό μετά τον θάνατό του:
«Για τον λόγο αυτό θέλω να αφήσω αυτόν τον κόσμο σαν κομμουνιστής».
Παράλληλα ζητούσε να γίνουν σεβαστοί όχι μόνο η ιδεολογία του αλλά και οι αγώνες του για την ενότητα των Ελλήνων.
Πέντε χρόνια μετά, ο Μίκης είναι ακόμη εδώ
Ο Μίκης Θεοδωράκης έφυγε στις 2 Σεπτεμβρίου 2021, όμως η μουσική του δεν ακολούθησε τον χρόνο.
Παραμένει στα τραγούδια που περνούν από γενιά σε γενιά, στους στίχους του Ρίτσου, του Ελύτη και του Σεφέρη που έγιναν κτήμα ενός ολόκληρου λαού, στις μεγάλες συναυλίες, στον κινηματογράφο, στις στιγμές συλλογικής μνήμης.
Γιατί ο Θεοδωράκης δεν άφησε απλώς πίσω του ένα τεράστιο μουσικό αρχείο. Άφησε ένα κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας ντυμένο με μουσική.
Και ίσως γι' αυτό, πέντε χρόνια μετά, το «αντίο» στον Μίκη Θεοδωράκη εξακολουθεί να μοιάζει ανολοκλήρωτο.
