Ο Άγιος Ελευθέριος, τον οποίο η Εκκλησία τιμά στις 15 Δεκεμβρίου, έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και καταγόταν, σύμφωνα με τις πηγές, είτε από την Ελλάδα είτε από τη Ρώμη. Γεννήθηκε σε εποχή σκληρών διωγμών, όταν στον θρόνο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας βρίσκονταν ο Κόμμοδος και αργότερα ο Σεπτίμιος Σεβήρος.
Ορφανός από πατέρα από πολύ μικρή ηλικία, ανατράφηκε με βαθιά πίστη και αγάπη στον Χριστό από τη μητέρα του, την ευσεβή Ανθία. Η ίδια οδηγήθηκε στον Χριστιανισμό μέσα από το κήρυγμα μαθητών του Αποστόλου Παύλου και αφιέρωσε τη ζωή της στη φιλανθρωπία και τη διακονία.
Με μεγάλο πόθο να προσκυνήσει τη Ρώμη, τόπο μαρτυρίου των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, η Ανθία ταξίδεψε εκεί παίρνοντας μαζί της τον νεαρό Ελευθέριο. Ο επίσκοπος Ρώμης Ανίκητος διέκρινε αμέσως τη σπάνια πνευματική ωριμότητα, τη ζωντανή πίστη και το ακέραιο ήθος του παιδιού και τον έθεσε υπό την προστασία και καθοδήγησή του.
Σε ηλικία μόλις δεκαπέντε ετών, ο Ελευθέριος χειροτονήθηκε διάκονος και λίγα χρόνια αργότερα πρεσβύτερος. Η διακονία του χαρακτηρίστηκε από έντονο ποιμαντικό έργο, αγάπη προς τον άνθρωπο και ακούραστη φιλανθρωπική δράση. Σε ηλικία είκοσι ετών, με ομόφωνη απόφαση κλήρου και λαού, εξελέγη επίσκοπος Ιλλυρικού, με έδρα την Αυλώνα της σημερινής Αλβανίας.
Η νεαρή ηλικία του δεν αποτέλεσε εμπόδιο, καθώς – όπως εξηγεί ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης – η χειροτονία του έγινε πριν τη θεσμοθέτηση των σχετικών κανονικών ορίων ηλικίας. Η Εκκλησία αναγνώρισε την επιλογή αυτή ως θεία οικονομία, λόγω της σοφίας, των αρετών και της χαρισματικής του παρουσίας.
Το κήρυγμα του Αγίου Ελευθερίου συνοδευόταν από γλυκύτητα λόγου και πλήθος θαυμαστών σημείων, που συγκλόνιζαν ακόμη και τους ειδωλολάτρες, οδηγώντας πολλούς στη χριστιανική πίστη
Το κήρυγμα του Αγίου Ελευθερίου συνοδευόταν από γλυκύτητα λόγου και πλήθος θαυμαστών σημείων, που συγκλόνιζαν ακόμη και τους ειδωλολάτρες, οδηγώντας πολλούς στη χριστιανική πίστη. Η φήμη του ξεπέρασε τα σύνορα της αυτοκρατορίας και έφτασε μέχρι τη Βρετανία, όπου ο βασιλιάς Λούκιος ζήτησε να γνωρίσει τον Χριστιανισμό. Ο Άγιος έστειλε αμέσως απεσταλμένους, οι οποίοι κατήχησαν και βάπτισαν τον ίδιο και τον λαό του.
Η δράση του, όμως, προκάλεσε την οργή του αυτοκράτορα Σεπτίμιου Σεβήρου. Ο Άγιος συνελήφθη, βασανίστηκε σκληρά και οδηγήθηκε στην αρένα της Ρώμης. Τα άγρια θηρία, σύμφωνα με την παράδοση, δεν τον πείραξαν, γεγονός που συγκλόνισε τους παρευρισκόμενους. Τελικά, αποκεφαλίστηκε μαζί με τη μητέρα του, σφραγίζοντας με το αίμα τους την ομολογία της πίστης τους.
Έτσι, ο Άγιος Ελευθέριος πέρασε στην «ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού», αφήνοντας πίσω του παράδειγμα θυσίας, αγάπης και ακατάβλητης πίστης. Η Σύναξή του τελείται στον τόπο του μαρτυρίου του, κοντά στον Ξηρόλοφο, ως αιώνια μαρτυρία της νίκης του φωτός απέναντι στο σκοτάδι.
