Η ανακάλυψη της εικόνας της Παναγίας Σουμελά θεωρείται ένα από τα πιο συγκινητικά γεγονότα της νεότερης ποντιακής ιστορίας. Ένας Έλληνας μοναχός, μέσα στα απομεινάρια της Τραπεζούντας και κάτω από το βάρος της ιστορικής μνήμης, έφερε ξανά στο φως την εικόνα που επί αιώνες αποτέλεσε σύμβολο πίστης και ενότητας για τους Ποντίους.
Στις 9 Νοεμβρίου 1931, η είδηση για την ανεύρεση της εικόνας ταξίδεψε σαν αχτίδα ελπίδας ανάμεσα στους πρόσφυγες του Πόντου. Κρυμμένη στα βουνά, εκεί όπου υψωνόταν το μοναστήρι της Σουμελά, η εικόνα εντοπίστηκε από τον μοναχό Αμβρόσιο, ο οποίος έθεσε σε κίνδυνο τη ζωή του για να σώσει ένα από τα πλέον ιερά κειμήλια του Ελληνισμού.
Η παράδοση θέλει τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο από την Αθήνα να φτάνουν τον 4ο αιώνα στην περιοχή, μετά από θεϊκή καθοδήγηση, μεταφέροντας την εικόνα της Θεοτόκου, έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Στα βράχια του Μελά ιδρύουν το μοναστήρι που για περίπου 1.500 χρόνια αποτέλεσε το επίκεντρο της θρησκευτικής και πολιτιστικής ζωής των Ποντίων: εκεί βάπτιζαν τα παιδιά τους, προσεύχονταν, έταζαν όνειρα και έβρισκαν δύναμη στις πιο δύσκολες εποχές.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών, οι Πόντιοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες. Το μοναστήρι λεηλατήθηκε και η εικόνα χάθηκε, αφήνοντας μια βαθιά πληγή στη συλλογική μνήμη των ξεριζωμένων.
Όλα όμως άλλαξαν εκείνον τον Νοέμβρη του 1931. Με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθου Φιλιππίδη και την άδεια των τουρκικών αρχών, ο μοναχός Αμβρόσιος ανέβηκε στο εγκαταλελειμμένο μοναστήρι και, σε κρύπτη κάτω από την Αγία Τράπεζα, βρήκε την εικόνα, το Ευαγγέλιο και τον ξυλόγλυπτο σταυρό. Τα κειμήλια αρχικά μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια, με ελληνική διπλωματική παρέμβαση, πέρασαν στην Ελλάδα. Το 1952 τοποθετήθηκαν στη νέα Παναγία Σουμελά, στο Βέρμιο, κοντά στη Βέροια, όπου κάθε Δεκαπενταύγουστο χιλιάδες προσκυνητές συγκεντρώνονται για να τιμήσουν τη Χάρη της.
Η ανεύρεση της εικόνας δεν αποτέλεσε μόνο ένα θρησκευτικό γεγονός, αλλά και μια πράξη αποκατάστασης της μνήμης. Για έναν λαό που ξεριζώθηκε, η Παναγία Σουμελά έγινε σύμβολο συνέχειας, ρίζας και ελπίδας. Έγινε ο δεσμός που ενώνει τον Πόντο με τη νέα γη της καρδιάς των Ποντίων.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η ιστορία εκείνης της ανακάλυψης εξακολουθεί να συγκινεί. Υπενθυμίζει πως, μέσα σε ερείπια και απώλειες, αυτό που είναι βαθιά ιερό μπορεί να σωθεί και να συνεχίσει να δίνει ζωή και ταυτότητα στους ανθρώπους που το κουβαλούν μέσα τους.
