Κάτω από την ατελείωτη άμμο της Βόρειας Αφρικής κρύβεται ένας από τους πιο εντυπωσιακούς φυσικούς θησαυρούς του πλανήτη: τεράστιες ποσότητες υπόγειου νερού που παραμένουν εγκλωβισμένες βαθιά μέσα στα πετρώματα της Σαχάρας.
Η εικόνα μιας «υπόγειας θάλασσας» κάτω από την έρημο έχει τραβήξει πολλές φορές το ενδιαφέρον, όμως η επιστημονική πραγματικότητα είναι διαφορετική. Δεν υπάρχει ένας τεράστιος ωκεανός κάτω από την άμμο, αλλά ένα πολύπλοκο δίκτυο από υδροφόρους ορίζοντες, όπου το νερό βρίσκεται αποθηκευμένο μέσα σε πορώδη πετρώματα, κυρίως σε στρώματα ψαμμίτη.
Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί νέα ανακάλυψη. Οι επιστήμονες γνωρίζουν την ύπαρξη αυτών των αποθεμάτων εδώ και πολλές δεκαετίες, όμως οι σύγχρονες τεχνολογίες γεωλογικής χαρτογράφησης, δορυφορικής παρατήρησης και χρονολόγησης έχουν αποκαλύψει ακόμη περισσότερα στοιχεία για την προέλευση, την ηλικία και τη σημασία τους.
Το νερό αυτό είναι ένα πραγματικό γεωλογικό αρχείο του παρελθόντος, καθώς διατηρεί στοιχεία από εποχές όπου η σημερινή έρημος είχε εντελώς διαφορετική μορφή.
Μέρος του υπόγειου νερού της Σαχάρας εισχώρησε στο έδαφος κατά τη διάρκεια παλαιότερων υγρών περιόδων, όταν η Βόρεια Αφρική δεχόταν πολύ περισσότερες βροχοπτώσεις.
Οι βροχές διείσδυσαν στα πετρώματα και συγκεντρώθηκαν σε βαθιά υπόγεια στρώματα. Με την πάροδο χιλιάδων ετών, καθώς το κλίμα μεταβαλλόταν και η περιοχή μετατράπηκε σταδιακά στην ξηρή έρημο που γνωρίζουμε σήμερα, το νερό παρέμεινε παγιδευμένο κάτω από την επιφάνεια.
Σε ορισμένα σημεία, οι επιστημονικές μετρήσεις δείχνουν ότι το νερό έχει παραμείνει απομονωμένο για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ενώ βαθύτερα τμήματα ορισμένων υδροφόρων συστημάτων παρουσιάζουν ηλικίες που πλησιάζουν ακόμη και το ένα εκατομμύριο χρόνια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ποσότητα νερού στη Σαχάρα είναι τόσο παλιά. Τα υπόγεια συστήματα είναι πολύπλοκα, το νερό αναμειγνύεται και η ηλικία του διαφέρει ανάλογα με την περιοχή και το βάθος.
Ένα από τα σημαντικότερα συστήματα είναι το Νουβιανό Σύστημα Υδροφόρου Ορίζοντα, το οποίο εκτείνεται κάτω από τέσσερις χώρες της Βόρειας Αφρικής: την Αίγυπτο, τη Λιβύη, το Σουδάν και το Τσαντ.
Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά συστήματα αρχαίου υπόγειου νερού στον κόσμο, με έκταση περίπου δύο εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Σημαντικά αποθέματα υπάρχουν επίσης στο Σύστημα Υδροφόρου Ορίζοντα της Βορειοδυτικής Σαχάρας, το οποίο εκτείνεται κάτω από την Αλγερία, την Τυνησία και τη Λιβύη.
Μελέτες έχουν εκτιμήσει ότι ολόκληρη η αφρικανική ήπειρος διαθέτει τεράστιες ποσότητες υπόγειου νερού, με τα μεγαλύτερα αποθέματα να βρίσκονται σε βαθιά ιζηματογενή πετρώματα της Βόρειας Αφρικής.
Ωστόσο, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η ύπαρξη μεγάλου αποθέματος δεν σημαίνει ότι όλο το νερό είναι εύκολα διαθέσιμο. Η ποιότητα, η αλατότητα, το βάθος και το κόστος άντλησης καθορίζουν το πόσο μπορεί να αξιοποιηθεί.
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη σχετικά με τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες είναι η αντίληψη ότι πρόκειται για τεράστιες υπόγειες λίμνες.
Στην πραγματικότητα, το νερό βρίσκεται μέσα σε μικροσκοπικούς χώρους των πετρωμάτων. Ο ψαμμίτης λειτουργεί σαν ένα φυσικό αποθηκευτικό σύστημα, καθώς οι κόκκοι του δημιουργούν κενά όπου μπορεί να συγκρατηθεί και να κινηθεί το νερό.
Η πορώδης δομή ενός πετρώματος δείχνει πόσο νερό μπορεί να αποθηκεύσει, ενώ η διαπερατότητα καθορίζει πόσο εύκολα αυτό μπορεί να κινηθεί προς μια γεώτρηση.
Έτσι, ένα υπόγειο σύστημα μπορεί να περιέχει τεράστιες ποσότητες νερού, αλλά η άντλησή του να είναι δύσκολη ή οικονομικά ασύμφορη.
Η σημερινή εικόνα της Σαχάρας ως μιας ακραία ξηρής ερήμου δεν αντιπροσωπεύει όλη την ιστορία της.
Στο παρελθόν, η περιοχή πέρασε από αρκετές περιόδους όπου το κλίμα ήταν πολύ πιο υγρό. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτές τις φάσεις «Υγρές Περιόδους της Αφρικής».
Κατά τη διάρκεια αυτών των εποχών, υπήρχαν ποτάμια, λίμνες, υγρότοποι και μεγάλες περιοχές βλάστησης. Η Σαχάρα δεν ήταν ένα ενιαίο πράσινο δάσος, αλλά ένα μωσαϊκό από λιβάδια, σαβάνες και υδάτινες περιοχές.
Έρευνες με δορυφορικά δεδομένα έχουν εντοπίσει ίχνη αρχαίων ποτάμιων δικτύων που σήμερα βρίσκονται θαμμένα κάτω από την άμμο.
Η πιο πρόσφατη μεγάλη υγρή περίοδος της Αφρικής ξεκίνησε περίπου πριν από 14.700 χρόνια και ολοκληρώθηκε πριν από περίπου 5.500 χρόνια, όταν η περιοχή άρχισε να μετατρέπεται σταδιακά στη σημερινή έρημο.
Για να προσδιορίσουν την ηλικία των υπόγειων υδάτων, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ειδικές τεχνικές που βασίζονται σε ραδιενεργά ισότοπα.
Το ραδιενεργό άνθρακα χρησιμοποιείται για νεότερα δείγματα, ενώ για πολύ παλαιότερα νερά αξιοποιούνται στοιχεία όπως το κρυπτόν-81 και το χλώριο-36.
Με αυτές τις μεθόδους οι ερευνητές μπορούν να υπολογίσουν πόσο καιρό ένα δείγμα νερού παραμένει απομονωμένο από την επιφάνεια της Γης.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ορισμένα τμήματα των βαθιών υδροφόρων συστημάτων της Σαχάρας περιέχουν νερό εξαιρετικά μεγάλης ηλικίας, το οποίο αποτελεί ένα μοναδικό αποτύπωμα των αρχαίων κλιματικών αλλαγών.
Παρά το τεράστιο μέγεθός του, το αρχαίο νερό της Σαχάρας δεν αποτελεί ανεξάντλητη πηγή.
Στο εσωτερικό της ερήμου, οι σημερινές βροχοπτώσεις δεν επαρκούν για να αναπληρώσουν τις ποσότητες που αντλούνται. Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν αυτά τα αποθέματα ως μη ανανεώσιμους υδάτινους πόρους σε ανθρώπινη κλίμακα.
Η αυξανόμενη ζήτηση για νερό, η κλιματική αλλαγή και η πληθυσμιακή ανάπτυξη δημιουργούν νέες πιέσεις στα υπόγεια συστήματα της Βόρειας Αφρικής.
Η διαχείριση αυτών των αποθεμάτων αποτελεί πλέον σημαντική πρόκληση για τις χώρες που μοιράζονται τους ίδιους υδροφόρους ορίζοντες, καθώς η υπερβολική άντληση μπορεί να οδηγήσει σε πτώση της στάθμης, αύξηση του κόστους άντλησης και υποβάθμιση της ποιότητας του νερού.
► Διαβάστε επίσης: Οι ακτές-διαμάντια των Χανίων εκπέμπουν SOS – Καταγγελίες για υποβάθμιση σε Φαλάσαρνα, Μπάλο και Ελαφονήσι
Το αρχαίο νερό κάτω από τη Σαχάρα δεν είναι μια νέα ανακάλυψη, αλλά ένα από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά μυστικά του πλανήτη: ένα υπόγειο αποτύπωμα εποχών όπου η μεγαλύτερη έρημος της Γης είχε ποτάμια, λίμνες και ζωή.
Πηγή: scienceblog.com
