Η αυξανόμενη ένταση της ξηρασίας, ως μια από τις πλέον εμφανείς εκφάνσεις της κλιματικής αλλαγής, αναδεικνύεται τα τελευταία χρόνια σε κρίσιμο παράγοντα που επηρεάζει τη μικροβιακή οικολογία του εδάφους, εκεί όπου, πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις στη γεωργία και τους υδάτινους πόρους, η ξηρασία φαίνεται να λειτουργεί ως “αόρατος καταλύτης” για τη συγκέντρωση και την αύξηση της ανθεκτικότητας των μικροοργανισμών στα αντιβιοτικά.
Το neakriti.gr συνομίλησε για το ζήτημα με τον δρ. Παναγιώτη Φ. Σαρρή, μοριακό βιολόγο και καθηγητή Μικροβιολογίας και Μοριακών Αλληλεπιδράσεων Μικροβίου-Ξενιστή στο Τμήμα Βιολογίας, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, επικεφαλής της ομάδας “Μικροβιολογίας και Βιοτεχνολογίας Φυτών”, ΙΜΒΒ-ΙΤΕ και επίτιμο καθηγητή στη Σχολή Επιστημών Ζωής, Πανεπιστήμιο του Έξετερ, Μ. Βρετανία, όπου επεξηγήθηκε ότι η μείωση της υγρασίας οδηγεί σε αύξηση της συγκέντρωσης φυσικών και ανθρωπογενών αντιβιοτικών στο έδαφος, επιφέροντας άμεσες διασυνδέσεις της περιβαλλοντικής αλλαγής με μια αναδυόμενη “σιωπηλή” απειλή της δημόσιας υγείας, εκεί όπου οι παρεμβάσεις αποτελούν μια μακροπρόθεσμη στρατηγική απόφαση.
* Μπορείτε να μας εξηγήσετε πώς συνδέεται η κλιματική αλλαγή με την εξάπλωση της μικροβιακής αντοχής;
«Η σύνδεση της κλιματικής αλλαγής και της μικροβιακής αντοχής (AMR) αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και επείγοντα ζητήματα της σύγχρονης Περιβαλλοντικής Επιδημιολογίας.
Πρόκειται για μια βαθιά σχέση αιτίου-αιτιατού, που λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα: το βιολογικό, το οικολογικό και το κοινωνικοοικονομικό. Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ουσιαστικά ως “πολλαπλασιαστής” του φαινομένου, ενισχύοντας τους μηχανισμούς με τους οποίους τα μικρόβια αναπτύσσουν και διασπείρουν τις ανθεκτικότητες.
Οι βιολογικοί μηχανισμοί που πυροδοτούνται από την κλιματική αυτή αστάθεια είναι πολυδιάστατοι:
Α. Η άνοδος της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας δεν επηρεάζει μόνο το λειώσιμο των πάγων, αλλά και τον μεταβολισμό των μικροοργανισμών. Τα μικρόβια, κυρίως τα βακτήρια, είναι εξαιρετικά προσαρμοστικά και η αύξηση της θερμοκρασίας επιταχύνει τον ρυθμό αναπαραγωγής τους. Δηλαδή, περισσότερες γενιές σε λιγότερο χρόνο και κατά συνέπεια, περισσότερες ευκαιρίες για τυχαίες - ή μη - μεταλλάξεις που οδηγούν σε ανθεκτικότητα.
Πιο ανησυχητικό, όμως, είναι το φαινόμενο της “Οριζόντιας Μεταφοράς Γονιδίων” (Horizontal Gene Transfer - HGT), το οποίο εντείνεται με την περιβαλλοντική πίεση. Η θερμική καταπόνηση λειτουργεί ως περιβαλλοντικό ερέθισμα που διεγείρει τα βακτήρια να ανταλλάξουν πλασμίδια - μικρά τμήματα DNA που μεταφέρουν “οδηγίες επιβίωσης”. Σε αυτό το “μικροβιακό διαδίκτυο”, τα μικρόβια μοιράζονται “κώδικες ανθεκτικότητας” στα αντιβιοτικά με ταχύτητες που ξεπερνά κάθε φυσική εξέλιξη. Επιπλέον, η άνοδος της θερμοκρασίας “εκπαιδεύει” τους μικροοργανισμούς να επιβιώνουν σε συνθήκες ακραίας θερμοκρασίας, καθιστώντας βασικούς αμυντικούς μηχανισμούς του ανθρώπου λιγότερο αποτελεσματικούς.
Β. Επίσης, οι πλημμύρες και οι καταιγίδες, που γίνονται ολοένα και συχνότερες, δρουν ως φυσικοί αγωγοί διασποράς. Όταν τα συστήματα αποχέτευσης υπερχειλίζουν, ανθεκτικά μικρόβια από τα νοσοκομεία, καθώς και υπολείμματα φαρμάκων από κτηνοτροφικές μονάδες παρασύρονται στα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα. Αυτό μετατρέπει το φυσικό περιβάλλον σε ένα απέραντο “εργαστήριο επιλογής”. Τα βακτήρια στο έδαφος μέσω του νερού εκτίθενται σε χαμηλές αλλά συνεχείς δόσεις αντιβιοτικών, γεγονός που δεν τα σκοτώνει, αλλά τα αναγκάζει να “θωρακιστούν”, δημιουργώντας έτσι στελέχη που είναι πλέον ανθεκτικά ή/και πολυανθεκτικά».
* Είναι αυτό ένα “αόρατο” πρόβλημα που δεν έχουμε ακόμη αντιληφθεί επαρκώς;
«Πράγματι, η σύνδεση αυτή αποτελεί μια “σιωπηλή πανδημία”. Για να το καταλάβουμε αυτό πρέπει να σκεφτούμε ότι, ενώ οι εικόνες από δασικές πυρκαγιές ή ξηραμένα φράγματα είναι οπτικά σοκαριστικές και κινητοποιούν άμεσα την κοινή γνώμη και την πολιτική ηγεσία, οι μικροβιολογικές αλλαγές συμβαίνουν σε κλίμακα μη ανιχνεύσιμη με γυμνό μάτι.
Αυτό δημιουργεί μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση ασφάλειας. Ενώ από την άλλη η συζήτηση για το κλίμα επικεντρώνεται κυρίως στις εκπομπές άνθρακα, παραμερίζοντας τις βιολογικές συνέπειες άλλων φαινομένων, όπως η μικροβιακή αντοχή, που ήδη κοστίζουν εκατομμύρια ζωές ετησίως. Γιατί όμως υποτιμούμε το πρόβλημα;
Αρχικά η αντοχή δεν είναι ασθένεια η ίδια, αλλά μια ιδιότητα του μικροβίου ή του παθογόνου. Ένας υγιής άνθρωπος μπορεί να είναι φορέας πολυανθεκτικών βακτηρίων (όπως ο ανθεκτικός στη Μεθικιλλίνη Σταφυλόκοκκος - MRSA) για χρόνια. Το πρόβλημα θα εμφανιστεί μόνο όταν αυτός ο άνθρωπος χρειαστεί μια ιατρική πράξη ρουτίνας, π.χ. μια καισαρική τομή, μια μικρο-επέμβαση ή μια χημειοθεραπεία. Τότε, η έλλειψη αποτελεσματικών αντιβιοτικών μπορεί να μετατρέψει μια απλή λοίμωξη σε θανατηφόρα απειλή.
Επίσης, στην πρωτοβάθμια φροντίδα, συχνά χορηγούνται αντιβιοτικά εμπειρικά. Όταν η θεραπεία αποτυγχάνει, ο ασθενής έχει ήδη ταλαιπωρηθεί και το μικρόβιο έχει ήδη διασπαρεί περισσότερο.
Είναι γνωστό ότι η κοινωνία τείνει να συνδέει τα αντιβιοτικά μόνο με τα νοσοκομεία. Ωστόσο, η αντοχή “χτίζεται” αόρατα στα ποτάμια, στα λύματα των κτηνοτροφείων/πτηνοτροφείων και στα αγροτικά εδάφη. Η κατανόηση, λοιπόν, του πώς μια πλημμύρα σε μια αγροτική περιοχή οδηγεί σε ένα ανθεκτικό στέλεχος σε ένα αστικό νοσοκομείο, απαιτεί ολιστική σκέψη, κάτι που συχνά απουσιάζει από τον δημόσιο λόγο.
Ουσιαστικά, η αποτυχία μας να αντιληφθούμε το μέγεθος του προβλήματος έγκειται στο γεγονός ότι θεωρούμε τα αντιβιοτικά ως μια ανεξάντλητη πηγή. Στην πραγματικότητα, είναι ένας πεπερασμένος φυσικός πόρος που φθείρεται από την κακή χρήση και την περιβαλλοντική παρακμή. Άρα, αν δεν αντιληφθούμε έγκαιρα ότι η περιβαλλοντική υποβάθμιση “οπλίζει” τα παθογόνα, κινδυνεύουμε να επιστρέψουμε σε μια προ-αντιβιοτικών εποχή, όπου κοινές λοιμώξεις θα είναι και πάλι θανατηφόρες».
* Η Ελλάδα και ειδικά η Κρήτη αντιμετωπίζουν ήδη έντονη ξηρασία. Πόσο ευάλωτη είναι η περιοχή;
«Η Μεσόγειος χαρακτηρίζεται από την επιστημονική κοινότητα ως το “σημείο μηδέν” της κλιματικής αλλαγής στην Ευρώπη. Η Κρήτη, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, με την έντονη τουριστική και γεωργική δραστηριότητα, βρίσκεται σε μια εξαιρετικά ευάλωτη θέση.
Μια πρόσφατη μελέτη στο Nature Microbiology, του 2026, με τον τίτλο “Drought-induced environmental antibiotic concentrations drive antimicrobial resistance, Nature Microbiology” εισάγει τον όρο “Παγίδα της Ξηρασίας”, ο οποίος περιγράφει έναν εφιαλτικό μηχανισμό, αναδεικνύοντας ότι η ξηρασία δεν είναι απλώς έλλειψη νερού, αλλά ένας “βιοχημικός καταλύτης”.
Πώς λειτουργεί αυτό:
Στο έδαφος υπάρχουν τα ακτινοβακτήρια (παλαιότερα γνωστά ως ακτινομύκητες), τα οποία παράγουν την πλειονότητα των αντιβιοτικών μας. Υπό κανονικές συνθήκες, οι ουσίες που παράγουν διαλύονται στο νερό του εδάφους. Όταν όμως έχουμε παρατεταμένη ξηρασία, το νερό εξατμίζεται και αυτές οι φυσικές αντιβιοτικές ουσίες συμπυκνώνονται σε ακραία επίπεδα.
Επίσης, όταν το νερό εξατμίζεται, τα υπολείμματα αντιβιοτικών και φαρμάκων από την κτηνοτροφία/πτηνοτροφία δεν εξαφανίζονται. Μαζί με τα αντιβιοτικά που έχουν παραχθεί από τα μικρόβια του χώματος, γίνονται ένα "τοξικό κοκτέιλ", που αναγκάζει τους μικροοργανισμούς του εδάφους να προσαρμοστούν ή να πεθάνουν. Αυτές οι υψηλές συγκεντρώσεις λειτουργούν ως “βιολογικό φίλτρο”. Τα βακτήρια που δεν έχουν γονίδια αντοχής πεθαίνουν μαζικά (η φυσική τους κατάσταση μειώνεται κατά 99% όπως αναφέρει η μελέτη), αφήνοντας ελεύθερο χώρο στα πολυανθεκτικά στελέχη.
Στην Κρήτη, το φαινόμενο αυτό εντείνεται, με την υπεράντληση του υδροφόρου ορίζοντα για τις ανάγκες του τουρισμού και της γεωργίας. Καθώς η στάθμη των υδάτων στους ταμιευτήρες και τον υδροφόρο ορίζοντα πέφτει, η συγκέντρωση υπολειμμάτων αντιβιοτικών από το έδαφος, τις μονάδες κτηνοτροφίας/πτηνοτροφίας και τα αστικά λύματα αυξάνεται. Αυτή η “πύκνωση” δημιουργεί ιδανικές συνθήκες επιλογής, όπου επιβιώνουν μόνο τα πιο ανθεκτικά βακτήρια. Επίσης, η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων στην άρδευση, στις περιπτώσεις που οι μονάδες βιολογικού καθαρισμού δεν είναι εξοπλισμένες με προηγμένα φίλτρα, μπορεί να προκαλέσει τη μεταφορά γονιδίων ανθεκτικότητας απευθείας στο έδαφος και τις καλλιέργειες. Απαιτείται λοιπόν άμεσα μία “έξυπνη διαχείριση των υδάτων” και ένας αυστηρός έλεγχος των απορροών.
Επίσης, η αυξημένη αλατότητα από τη διείσδυση της θάλασσας ευνοεί συγκεκριμένα είδη βακτηρίων (π.χ. είδη της οικογένειας Vibrio spp. με πολλά παθογόνα είδη για τον άνθρωπο και τα ζώα)».
* Υπάρχουν δεδομένα για αντοχή στα αντιβιοτικά στον ελληνικό χώρο;
«Η Ελλάδα κατέχει διαχρονικά μια από τις πιο δυσμενείς θέσεις στους χάρτες του ECDC (Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων). Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία (2024-2025), καταγράφονται περίπου 2.100 θάνατοι ετησίως που αποδίδονται άμεσα σε ανθεκτικά μικρόβια. Δηλαδή έχουμε 20 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους, ποσοστό υπερτριπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (6/100.000).
Δυστυχώς στην Ελλάδα είναι εξαιρετικά υψηλά τα ποσοστά αντοχής βακτηρίων, όπως η Klebsiella pneumoniae, στις καρβαπενέμες (αντιβιοτικά τελευταίας γραμμής). Σε ορισμένες περιοχές, η αντοχή αγγίζει το 60-70%, καθιστώντας τις λοιμώξεις αυτές εξαιρετικά δύσκολες στη θεραπεία.
Επίσης, μελέτες σε ελληνικά πανεπιστήμια έχουν εντοπίσει πολυανθεκτικά στελέχη E. coli σε δείγματα από ποτάμια και παράκτια ύδατα, αποδεικνύοντας ότι η αντοχή έχει “διαρρεύσει” από τα νοσοκομεία και τις κτηνοτροφικές μονάδες στο φυσικό περιβάλλον.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα ευρήματα της ομάδας μας, όπου εντοπίσαμε πολυανθεκτικά στελέχη του παθογόνου Pseudomonas aeruginosa, σε δείγματα από το βαθύτερο σπήλαιο της χώρας. Μια περιοχή που δεν έχει άμεση επαφή με τον άνθρωπο ή με ζώα, λόγω της μορφολογίας της. Αυτό αποτελεί αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι η αντοχή “ταξιδεύει” μέσω των επιφανειακών απορροών και της υδρογεωλογίας, μολύνοντας ακόμα και τα πιο απομονωμένα οικοσυστήματα, λειτουργώντας ως μία “γενετική ρύπανση” που δε γνωρίζει σύνορα».
* Μπορεί η σκόνη (π.χ. από τη Σαχάρα) να μεταφέρει ανθεκτικά βακτήρια;
«Η ερώτησή σας αυτή αγγίζει ένα πρωτοποριακό πεδίο της Μικροβιολογίας, την Αερομικροβιολογία.
Η σκόνη δεν είναι απλή ανόργανη ύλη. Κάθε κόκκος σκόνης μπορεί να μεταφέρει χιλιάδες μικροοργανισμούς (bioaerosols). Τα βακτήρια που ταξιδεύουν με τη σκόνη της ερήμου έχουν τρία ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:
Έχουν αναπτύξει παχιές κυτταρικές μεμβράνες ή σχηματίζουν σπόρια που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν σε ακραίες συνθήκες.
Η ίδια η σκόνη λειτουργεί ως ασπίδα ενάντια στην υπεριώδη ακτινοβολία που κανονικά θα σκότωνε τα μικρόβια κατά τη διάρκεια της μεταφοράς τους. Ενώ μελέτες έχουν δείξει την παρουσία πολλών γονιδίων ανθεκτικότητας (ARGs) σε δείγματα σκόνης.
Όταν συμβαίνουν επεισόδια έντονης σκόνης στην Ελλάδα, εκατομμύρια τέτοια βακτήρια εναποτίθενται στις δεξαμενές νερού, στις καλλιέργειες και στους ανθρώπινους πνεύμονες, κ.λπ. Αν και τα περισσότερα δεν είναι παθογόνα, μπορούν να μεταφέρουν τα γονίδια ανθεκτικότητάς τους στα βακτήρια που ήδη υπάρχουν στον οργανισμό μας μέσω του φαινομένου της Οριζόντιας Μεταφοράς Γονιδίων».
* Όσον αφορά στις επιπτώσεις στο σύστημα υγείας, θα δούμε αύξηση ανθεκτικών λοιμώξεων στην Ελλάδα λόγω κλιματικών συνθηκών; Τι σημαίνει αυτό σε επίπεδο επιπτώσεων;
«Οι κλιματικές συνθήκες στις παραμεσόγειες χώρες, άρα και στην Ελλάδα, λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής ισχύος για τις ανθεκτικές λοιμώξεις. Στη χώρα μας αυτό δημιουργεί ένα μοχλό έντονης πίεσης σε ένα ήδη επιβαρυμένο σύστημα υγείας.
Η προαναφερθείσα μελέτη του 2026 δίνει μια συγκλονιστική στατιστική επιβεβαίωση: Αναλύοντας δεδομένα από 116 χώρες, οι ερευνητές βρήκαν ότι η ένταση της τοπικής ξηρασίας συσχετίζεται άμεσα με τα επίπεδα αντοχής στα αντιβιοτικά εντός των νοσοκομείων.
Στην Ελλάδα, αυτό μπορεί να σημαίνει πολλά:
Για παράδειγμα, οι ασθενείς με λοιμώξεις από πολυανθεκτικά βακτήρια έχουν διπλάσιες πιθανότητες θανάτου.
Τα αντιβιοτικά δεν είναι πια αποτελεσματικά, κατά συνέπεια πολλές σύγχρονες ιατρικές πράξεις (μεταμοσχεύσεις, χημειοθεραπείες, αρθροπλαστικές, κ.ά.), που βασίζονται στην προληπτική χορήγηση αντιβιοτικών, καθίστανται πια υπερβολικά επικίνδυνες.
Επίσης, οι ασθενείς με ανθεκτικές λοιμώξεις απαιτούν μακροχρόνια νοσηλεία (έως και 3 φορές μεγαλύτερης διάρκειας), καθώς και χρήση πανάκριβων αντιβιοτικών νέας γενιάς - εφόσον βέβαια αυτά υπάρχουν, αφού για αρκετά παν-ανθεκτικά στελέχη παθογόνων δεν υπάρχουν πια κατάλληλα αντιβιοτικά - καθώς και συνεχή απομόνωση, με αποτέλεσμα την εξάντληση των ήδη περιορισμένων πόρων του ΕΣΥ».
* Αν συνεχιστεί η τάση της ξηρασίας, πού θα βρισκόμαστε σε 10-20 χρόνια;
«Σύμφωνα με τα μοντέλα πρόβλεψης, έως το 2045, η θνησιμότητα από ανθεκτικά μικρόβια, παγκοσμίως, αναμένεται να ξεπεράσει εκείνη του καρκίνου, με τις θερμές και ξηρές περιοχές, όπως η Ελλάδα, να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των περιοχών που θα έρθουν άμεσα αντιμέτωπες με το πρόβλημα. Εκεί όπου η ξηρασία θα μετατρέψει τις περιοχές σε “θερμές ζώνες” (hot spots) μικροβιακής αντοχής.
«Στην Κρήτη, το φαινόμενο αυτό εντείνεται, με την υπεράντληση του υδροφόρου ορίζοντα για τις ανάγκες του τουρισμού και της γεωργίας. Καθώς η στάθμη των υδάτων στους ταμιευτήρες και τον υδροφόρο ορίζοντα πέφτει, η συγκέντρωση υπολειμμάτων αντιβιοτικών από το έδαφος, τις μονάδες κτηνοτροφίας/πτηνοτροφίας και τα αστικά λύματα αυξάνεται. Αυτή η “πύκνωση” δημιουργεί ιδανικές συνθήκες επιλογής, όπου επιβιώνουν μόνο τα πιο ανθεκτικά βακτήρια»
Τέτοιες περιοχές κινδυνεύουν να αντιμετωπίσουν μία “καταιγίδα” υγείας. Κοινές λοιμώξεις, όπως η ουρολοίμωξη, θα απαιτούν ενδοφλέβια νοσηλεία, αφού τα από του στόματος αντιβιοτικά θα είναι πλέον άχρηστα. Ενώ ενδέχεται η πρόσβαση σε αποτελεσματικές θεραπείες να γίνει απαγορευτικά ακριβή, με ορατό τον κίνδυνο τη δημιουργίας “πολιτών δύο ταχυτήτων” ως προς την επιβίωση από απλές λοιμώξεις».
Πώς επηρεάζεται η υγεία των πολιτών
* Είναι αυτό το επόμενο μεγάλο “σιωπηλό” πρόβλημα δημόσιας υγείας;
«Η απάντηση είναι αναμφίβολα ναι. Η μικροβιακή αντοχή δεν είναι ένα πρόβλημα που θα λυθεί μόνο μέσα στα νοσοκομεία. Είναι ένα πρόβλημα περιβαλλοντικό, κλιματικό και κοινωνικοοικονομικό.
Ενώ μια χημική ρύπανση μπορεί να καθαριστεί, τα γονίδια ανθεκτικότητας που έχουν διασπαρεί στο παγκόσμιο μικροβίωμα είναι σχεδόν αδύνατο να ανακληθούν. Είναι μια “γενετική ρύπανση”, που αυτο-αναπαράγεται. Ένα ανθεκτικό στέλεχος που αναπτύσσεται λόγω ξηρασίας στην Κρήτη ή λόγω πλημμύρας στην Ισημερινή Αφρική, μπορεί να βρίσκεται στην άλλη άκρη του κόσμου σε λιγότερο από 24 ώρες μέσω των αερομεταφορών.
Η αντιμετώπιση λοιπόν απαιτεί μια στρατηγική στη λογική του “Μία Υγεία” (One Health).
Πρέπει να καταλάβουμε ότι η υγεία του ανθρώπου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την υγεία των ζώων, των φυτών και εν γένει με την κατάσταση του περιβάλλοντος.
Τα μέτρα θωράκισης της Ελλάδας απέναντι στην ξηρασία δεν αποτελούν μόνο θέμα οικονομίας ή γεωργίας, αλλά θεμελιώδες ζήτημα προστασίας της αποτελεσματικότητας και των φαρμάκων μας.
Η μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2026 στο “Nature Microbiology”, αλλά και ευρήματα ελληνικών ομάδων, μας προειδοποιούν: το έδαφος κάτω από τα πόδια μας, καθώς ξεραίνεται, “οπλίζει” τα μικρόβια εναντίον μας.
Τέλος, πρέπει άμεσα να συνειδητοποιήσουμε ότι το πρόβλημα δεν “έρχεται”, είναι ήδη εδώ, ενσωματωμένο στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον γύρω μας».
