Αχ, αυτό το ελληνικό «θαύμα» που επαναλαμβάνεται με αξιοθαύμαστη συνέπεια. Το κράτος ανακαλύπτει την ανάγκη να ελέγξει, να πιστοποιήσει και να αποδώσει ευθύνες αφού πρώτα έχει συμβεί το κακό, αν δεν έχουν προηγουμένως αλλοιωθεί, εξαφανιστεί ή συγκαλυφθεί στοιχεία για λόγους συμφέροντος και πολιτικού οφέλους.
Πρώτα η τραγωδία, μετά οι αυτοψίες, οι επιτροπές, οι πραγματογνωμοσύνες, οι δηλώσεις και, στο τέλος, η μόνιμη απορία: «Μα πού ήταν το κράτος;».
Τα Τέμπη, η τραγωδία στην Πλάκα με την έκρηξη φυσικού αερίου, οι ρωγμές και τα ζητήματα στατικότητας σε σπίτια της Κυψέλης γύρω από τα έργα του Μετρό, η υπόθεση Μαζωνάκη και τώρα η πολιτική σύγκρουση για την πρόσφατη ρύθμιση περί «φωτογραφικής απαλλαγής» που, αφού καταγγέλθηκε την τελευταία στιγμή, άλλαξε και αφορά τον ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι διαφορετικές υποθέσεις και δεν πρέπει να συγχέονται.
Έχουν όμως έναν κοινό παρονομαστή: φέρνουν ξανά στην επιφάνεια το ερώτημα αν οι μηχανισμοί ελέγχου λειτουργούν όταν πρέπει ή όταν πλέον είναι αργά.
Στα Τέμπη η ασφάλεια του σιδηροδρόμου έγινε εθνικό τραύμα. Στην Πλάκα, έξι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και η έρευνα αναζητά τα αίτια της έκρηξης.
Στην Κυψέλη, κάτοικοι ζητούν τεκμηριωμένες απαντήσεις για την ασφάλεια των κατοικιών τους, ενώ οι μισοί αρμόδιοι διαβεβαιώνουν ότι δεν έχει προκύψει ανάγκη εκκένωσης και οι έλεγχοι συνεχίζονται, αλλά οι άλλοι μισοί αρμόδιοι δεν θα ενοικίαζαν τώρα σπίτι για διαβίωση στην Κυψέλη.
Στην υπόθεση Μαζωνάκη, η Δικαιοσύνη εξετάζει βαριές κατηγορίες, τις οποίες οι δύο γιατροί αρνούνται. Και στον ΟΠΕΚΕΠΕ, μια νομοθετική ρύθμιση προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις και νέα πολιτική αντιπαράθεση.
Άλλες ιστορίες, άλλο περιεχόμενο, άλλες ευθύνες. Το ερώτημα όμως παραμένει: ποιος έλεγχε πριν χρειαστεί να ελέγξουν όλοι μετά;
Νόμοι υπάρχουν, αλλά...
Γιατί το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ελλάδα δεν έχει νόμους. Έχει και παραέχει. Το πρόβλημα είναι η απόσταση ανάμεσα στον κανόνα και στην εφαρμογή του.
Εκεί όπου παρεμβάλλεται το «έλα μωρέ», το «μη μπλέκεις», το «θα το δούμε», το «κάνε λίγο τα στραβά μάτια».
Κάπως έτσι, ο συνεπής γίνεται «δύσκολος», ο τυπικός «υπερβολικός» και εκείνος που ξέρει ποιο τηλέφωνο να πάρει βρίσκει τον δρόμο του.
Δεν είναι όλοι έτσι. Υπάρχουν άνθρωποι στη δημόσια διοίκηση, στην πολιτική, στη Δικαιοσύνη, στην υγεία και παντού που κάνουν τη δουλειά τους ευσυνείδητα.
Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι να ελπίζουμε ότι κάθε φορά θα βρεθεί ο σωστός άνθρωπος στη σωστή θέση. Το ζητούμενο είναι να λειτουργεί το σύστημα ακόμη κι όταν δεν βρίσκεται.
Γιατί η πρόληψη έχει ένα μεγάλο μειονέκτημα για κάθε εξουσία: γίνεται πριν από την καταστροφή και, άρα, δεν προσφέρεται εύκολα για επικοινωνιακές πανηγύρεις.
Ένας έλεγχος που αποτρέπει μια τραγωδία δεν έχει κάμερες, δεν έχει έκτακτη συνέντευξη Τύπου και δεν χρειάζεται «άπλετο φως».
Απλώς δεν έγινε το κακό
Αντίθετα, μετά το κακό υπάρχει χώρος για όλα: δηλώσεις, εξαγγελίες, επιτροπές, πορίσματα, αναζήτηση ευθυνών.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πολιτική ουσία.
Ένα κράτος που ελέγχει εγκαίρως μπορεί να συγκρουστεί με συμφέροντα, να σταματήσει δραστηριότητες, να επιβάλει κυρώσεις, να χαλάσει ισορροπίες, να πει «όχι».
Ένα κράτος που αφήνει τα πράγματα να κυλούν και παρεμβαίνει μετά έχει μια άλλη ευκολία: τότε όλοι μπορούν να εμφανιστούν ως υπεύθυνοι διαχειριστές της κρίσης.
Δεν λέμε ότι κάθε καθυστερημένος έλεγχος είναι προϊόν σκοπιμότητας. Αυτό θα ήταν αυθαίρετο.
Λέμε κάτι απλούστερο και πολύ πιο ενοχλητικό: ποιος τελικά ωφελείται από ένα κράτος που δεν προλαβαίνει;
Γιατί ο πολίτης στην Κυψέλη δεν χρειάζεται καθησυχασμό· χρειάζεται τεχνική βεβαιότητα.
Ο πολίτης που περιμένει από τους ελεγκτικούς μηχανισμούς να προστατεύσουν τη ζωή και την περιουσία του δεν χρειάζεται να ακούσει μετά την τραγωδία ότι «θα διερευνηθούν όλα». Χρειάζεται να ξέρει ότι κάποιος έλεγξε πριν.
Η κοινωνία δεν χρειάζεται άλλη μία πολιτική παράσταση αγανάκτησης όταν αποκαλύπτεται μια προβληματική κατάσταση. Χρειάζεται κανόνες που να εφαρμόζονται χωρίς να προηγείται το τηλεοπτικό ξεφωνητό.
Το πραγματικό κράτος δικαίου
Όχι πόσους νόμους ψηφίζεις. Αλλά πόσο έγκαιρα τους εφαρμόζεις.
Κυρίως, αν τους εφαρμόζεις το ίδιο απέναντι στον ισχυρό και στον ανώνυμο, στον επώνυμο και στον άγνωστο, στον «δικό μας» και σε εκείνον που δεν έχει κανέναν να πάρει τηλέφωνο.
Γιατί όταν μια κοινωνία συνηθίζει το «δεν βαριέσαι» μέχρι να γίνει τραγωδία και μετά το «θα χυθεί άπλετο φως», έχει αντιστρέψει τη λογική της πρόληψης.
Τότε το κράτος δεν λειτουργεί ως ασπίδα. Λειτουργεί ως συνεργείο αποκατάστασης.
Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι να περιμένουμε την επόμενη τραγωδία για να ρωτήσουμε ποιος έφταιξε.
Είναι να απαιτήσουμε να ξέρουμε ποιος ελέγχει, ποιος πιστοποιεί, ποιος υπογράφει και ποιος λογοδοτεί πριν.
Γιατί το κράτος που εμφανίζεται μετά το κακό μπορεί να είναι χρήσιμο για την καταγραφή των συνεπειών. Αλλά το κράτος που πραγματικά προστατεύει τον πολίτη είναι εκείνο που βρίσκεται μπροστά από αυτές.
Γι' αυτό το ερώτημα που μένει δεν είναι μόνο «πού ήταν το κράτος;».
Είναι πολύ πιο πολιτικό: ποιοι και γιατί βολεύονται με ένα κράτος που θυμάται να λειτουργεί αφού πρώτα χτυπήσει η καταστροφή;
