Όταν ένας επιβάτης επιβιβάζεται σε ένα αεροσκάφος από ένα ελληνικό αεροδρόμιο, θεωρεί και εύλογα ότι πριν από την απογείωση έχουν προηγηθεί δεκάδες έλεγχοι και διαδικασίες.Ότι κάποιος έχει εξετάσει αν ο κυβερνήτης διαθέτει τα απαραίτητα προσόντα, αν το πλήρωμα πληροί τις προϋποθέσεις, αν το αεροσκάφος είναι κατάλληλα συντηρημένο, αν τα πιστοποιητικά και τα έγγραφα είναι σε ισχύ και αν η αεροπορική εταιρεία λειτουργεί σύμφωνα με τους αυστηρούς κανόνες που διέπουν τις αερομεταφορές.
Και πράγματι, η πολιτική αεροπορία παγκοσμίως λειτουργεί πάνω σε ένα από τα αυστηρότερα κανονιστικά πλαίσια.Το ερώτημα όμως που τίθεται δεν είναι αν υπάρχουν κανόνες.
Το ερώτημα είναι, ποιος ελέγχει καθημερινά ότι αυτοί οι κανόνες εφαρμόζονται;
Η ασφάλεια της πτήσης αρχίζει πολύ πριν από την επιβίβαση
Η συζήτηση για την αεροπορική ασφάλεια συχνά περιορίζεται στους ελέγχους επιβατών και αποσκευών.Όμως αυτό αφορά κυρίως το σκέλος της προστασίας από έκνομες ενέργειες (security).
Η πτητική ασφάλεια (safety) είναι κάτι διαφορετικό. Είναι η μεγάλη αλυσίδα ελέγχων που ξεκινά από τη συντήρηση του αεροσκάφους, περνά από την εκπαίδευση των πληρωμάτων, τις διαδικασίες των εταιρειών, την κατάσταση του εξοπλισμού και φτάνει μέχρι την επιχειρησιακή λειτουργία ενός αεροδρομίου.
Είναι εκείνο το κομμάτι της αεροπορίας που ο επιβάτης δεν βλέπει ποτέ, αλλά πάνω του στηρίζεται η εμπιστοσύνη του.Γιατί στην αεροπορία, όπως και σε κάθε κρίσιμο σύστημα ασφάλειας, η εμπιστοσύνη δεν δημιουργείται από τις διαβεβαιώσεις. Δημιουργείται από τους ελέγχους που γίνονται καθημερινά.
Ο ρόλος των αερολιμενικών επιθεωρητών
Μέχρι το 2020, η Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας (ΥΠΑ) διέθετε στα ελληνικά αεροδρόμια αερολιμενικούς επιθεωρητές με συνεχή παρουσία.Δεν ήταν απλώς υπάλληλοι γραφείου.
Ήταν το ανθρώπινο σημείο επαφής του κράτους μέσα στον χώρο όπου πραγματοποιούνταν οι πτήσεις.
Οι αρμοδιότητές τους περιλάμβαναν επιτόπιους ελέγχους, συμμετοχή σε επιθεωρήσεις, έλεγχο εγγράφων, πιστοποιητικών και διαδικασιών, αλλά και δυνατότητα παρέμβασης όταν εντοπίζονταν αποκλίσεις από το προβλεπόμενο πλαίσιο.Η παρουσία τους λειτουργούσε και προληπτικά.
Η γνώση ότι ένας κρατικός επιθεωρητής μπορούσε να εμφανιστεί οποιαδήποτε στιγμή δημιουργούσε ένα επιπλέον επίπεδο ελέγχου.Ο παλιός κανόνας «ο έλεγχος λειτουργεί καλύτερα όταν μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή» είχε εφαρμογή και στην αεροπορία.
Οι έλεγχοι που μπορούσαν να γίνουν ανά πάσα στιγμή
Στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών διαδικασιών πραγματοποιούνταν επιθεωρήσεις τύπου SAFA ή SACA, ανάλογα με την περίπτωση.Οι έλεγχοι μπορούσαν να γίνουν μετά την προσγείωση ή πριν από την αναχώρηση ενός αεροσκάφους.
Οι επιθεωρητές εξέταζαν,τα έγγραφα του αεροσκάφους,τις άδειες και τα πιστοποιητικά του πληρώματος,τα εγχειρίδια λειτουργίας στο πιλοτήριο,τον εξοπλισμό ασφαλείας, την εμφανή τεχνική κατάσταση του αεροσκάφους,την τήρηση των προβλεπόμενων διαδικασιών.
Όπου προβλεπόταν, μπορούσαν να πραγματοποιηθούν ακόμη και έλεγχοι αλκοόλης στα μέλη του πληρώματος.
Οι επιθεωρήσεις αυτές γίνονταν από ειδικά εκπαιδευμένους επιθεωρητές, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα της EASA και τις κατευθύνσεις του ICAO.
Το 2020 και η αλλαγή σελίδας
Το 2020 αποτέλεσε σημείο αλλαγής για το μοντέλο εποπτείας. Με τον νόμο 4757/2020 δημιουργήθηκε η Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας (ΑΠΑ), η οποία ανέλαβε τις αρμοδιότητες πιστοποίησης, εποπτείας και ελέγχου στους τομείς της πτητικής ικανότητας, των αερομεταφορών και των αεροδρομίων.
Η κυβέρνηση υποστήριξε ότι η μεταρρύθμιση αυτή έφερε την Ελλάδα πιο κοντά στο ευρωπαϊκό μοντέλο, δημιουργώντας μια ανεξάρτητη αρχή με σαφείς αρμοδιότητες και σύγχρονο τρόπο λειτουργίας.Παράλληλα, όμως, σταμάτησε η μόνιμη παρουσία των αερολιμενικών επιθεωρητών της ΥΠΑ στα περισσότερα αεροδρόμια της χώρας.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η καρδιά της συζήτησης.Όχι στο αν υπάρχει νόμος.
Αλλά στο πώς λειτουργεί το σύστημα στην πράξη.
Κεντρικός έλεγχος από την Αθήνα ή καθημερινή παρουσία στο πεδίο;
Η ΑΠΑ έχει την έδρα της στην Αθήνα και αποτελεί τη σημερινή αρμόδια κρατική αρχή.
Τα αεροδρόμια όμως λειτουργούν σε πολλές περιπτώσεις όλο το εικοσιτετράωρο, 365 ημέρες τον χρόνο, ιδιαίτερα κατά την τουριστική περίοδο.Το ερώτημα που τίθεται από όσους εκφράζουν προβληματισμούς είναι αν ένα σύστημα κεντρικής εποπτείας μπορεί να αντικαταστήσει πλήρως την καθημερινή φυσική παρουσία ενός επιθεωρητή στον χώρο λειτουργίας.Από την άλλη πλευρά, η θέση της πολιτείας είναι ότι η σύγχρονη εποπτεία δεν βασίζεται μόνο στη φυσική παρουσία, αλλά σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα αξιολόγησης κινδύνου, πιστοποιήσεων και ελέγχων.
Και οι δύο πλευρές έχουν ένα κοινό σημείο: η ασφάλεια απαιτεί αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου.
Η διαφωνία αφορά το ποιος είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος.
Το ζητούμενο είναι τα στοιχεία
Σε τέτοιες συζητήσεις, η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί μόνο μέσα από απόψεις.
Χρειάζονται δεδομένα.Πόσοι έλεγχοι πραγματοποιούνται σήμερα σε σχέση με το παρελθόν;Πόσες επιθεωρήσεις γίνονται σε αεροπορικές εταιρείες, οργανισμούς συντήρησης και σχολές εκπαίδευσης;Πώς εποπτεύεται η γενική αεροπορία, όπως αερολέσχες, ελικόπτερα, υπερελαφρά αεροσκάφη και λοιπές δραστηριότητες;
Η δημοσιοποίηση τέτοιων στοιχείων θα βοηθούσε να φύγει η συζήτηση από το επίπεδο των εκτιμήσεων και να περάσει στο επίπεδο της πραγματικής εικόνας.
Η ασφάλεια δεν χρειάζεται φόβο, χρειάζεται εμπιστοσύνη
Η Ελλάδα διαθέτει ένα ιδιαίτερα ασφαλές αεροπορικό σύστημα και η αεροπορία παραμένει διεθνώς το ασφαλέστερο μέσο μεταφοράς.Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι μηχανισμοί εποπτείας δεν πρέπει συνεχώς να αξιολογούνται.
Οι μεγάλες υποδομές και τα κρίσιμα συστήματα δεν κρίνονται όταν όλα λειτουργούν ομαλά. Κρίνονται από το πόσο καλά έχουν προετοιμαστεί για την πρόληψη ενός προβλήματος.Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι αν ο επιθεωρητής φορά το σήμα της ΥΠΑ ή της ΑΠΑ.Δεν είναι αν βρίσκεται στην Αθήνα ή σε ένα περιφερειακό αεροδρόμιο.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι ένα:Μπορεί το κράτος να αποδείξει, με σαφή και μετρήσιμα στοιχεία, ότι η εποπτεία της αεροπορικής ασφάλειας παραμένει αποτελεσματική;Γιατί τελικά η ασφάλεια δεν αποδεικνύεται μόνο με κανονισμούς.
Αποδεικνύεται με ελέγχους, διαφάνεια, στοιχεία και συνεχή προσπάθεια βελτίωσης.
Και αυτό είναι το σημείο όπου μια σοβαρή πολιτεία οφείλει πάντοτε να δίνει απαντήσεις.
