Όταν η πραγματικότητα ουρλιάζει και τα πάνελ μετράνε ποσοστά, τόσο το χειρότερο για την... πραγματικότητα. Αν κάποιος ξένος επισκέπτης έφτανε σήμερα στην Ελλάδα και ενημερωνόταν αποκλειστικά από τηλεοπτικά πάνελ, πολιτικές εκπομπές και ενημερωτικές ιστοσελίδες, θα κατέληγε σε ένα ασφαλές συμπέρασμα: Ότι η χώρα ζει τη μεγαλύτερη πολιτική αγωνία της μεταπολίτευσης.
Όχι επειδή τα νοικοκυριά στενάζουν από την ακρίβεια. Όχι επειδή ένα ζευγάρι εργαζομένων χρειάζεται σχεδόν δύο μισθούς μόνο για να πληρώσει ενοίκιο και λογαριασμούς. Όχι επειδή η περιφέρεια αδειάζει, τα χωριά γερνούν και οι νέοι εγκαταλείπουν την πατρίδα τους αναζητώντας αξιοπρέπεια αλλού. Όχι επειδή οι λογαριασμοί ρεύματος παραμένουν μόνιμος “πονοκέφαλος” για εκατομμύρια πολίτες, με τα κυμαινόμενα τιμολόγια να κινούνται γύρω από τα 0,14 έως 0,19 ευρώ ανά κιλοβατώρα ανάλογα με τον πάροχο, τις επιδοτήσεις και τις διακυμάνσεις της αγοράς.
Όχι επειδή η βενζίνη σε πολλές περιοχές της χώρας πλησιάζει ξανά τα 2 ευρώ το λίτρο, στην Κρήτη είναι καιρό πάνω και από αυτά, και το πετρέλαιο κίνησης έχει πάψει εδώ και καιρό να θεωρείται φθηνή επιλογή. Όχι επειδή το καλάθι του σούπερ-μάρκετ μοιάζει κάθε εβδομάδα να αποκτά νέα τιμή. Αλλά επειδή ο δεύτερος κινδυνεύει να γίνει τρίτος, ο τρίτος φιλοδοξεί να γίνει δεύτερος και ο τέταρτος περιμένει στη γωνία μήπως σκοντάψει ο δεύτερος για να κυνηγήσει τον τρίτο. Ένα εθνικό δράμα που θα ζήλευε ακόμη και βυζαντινή αυλή.
Η χώρα της ακρίβειας που δε χωρά στα δελτία ειδήσεων
Την ώρα που τα πάνελ αναλύουν διαφορές μισής ή μίας μονάδας στις δημοσκοπήσεις, η πραγματική ζωή εξελίσσεται αλλού. Στο ταμείο του σούπερ-μάρκετ. Στον λογαριασμό του ηλεκτρικού. Στην αντλία του βενζινάδικου. Στο ενοίκιο που αυξάνεται γρηγορότερα από τους μισθούς. Στην αγορά κατοικίας που μετατρέπεται σταδιακά σε απαγορευμένη ζώνη για μια ολόκληρη γενιά. Ο πολίτης βλέπει το εισόδημά του να εξανεμίζεται πριν τελειώσει ο μήνας.
Η επιχείρηση παλεύει με ενεργειακά κόστη που δεν επιτρέπουν σχεδιασμό. Η ύπαιθρος αδειάζει. Οι νέοι μεταναστεύουν. Η παραγωγή συρρικνώνεται. Αλλά αυτά δεν προσφέρονται για τηλεοπτική ίντριγκα. Δεν παράγουν πολιτικό κουτσομπολιό. Δεν προσφέρουν δραματικές μουσικές υποκρούσεις. Δε δημιουργούν “μάχες κορυφής”.
Το μεγάλο πρωτάθλημα των δημοσκοπήσεων
Η πολιτική ζωή της χώρας θυμίζει πλέον τηλεοπτική μετάδοση πρωταθλήματος. Όχι πρωταθλήματος ιδεών. Όχι πρωταθλήματος προγραμμάτων. Όχι πρωταθλήματος λύσεων.
Πρωτάθλημα ποσοστών. Πρωτάθλημα εντυπώσεων. Πρωτάθλημα δημοσκοπικών αποδυτηρίων.
Κάθε εβδομάδα νέα βαθμολογία. Κάθε μήνα νέα κατάταξη. Κάθε βράδυ έκτακτο πάνελ.
Οι παρουσιαστές έχουν μετατραπεί σε αθλητικογράφους της πολιτικής αγοράς. «Ανεβαίνει η ομάδα του Κέντρου». «Χάνει έδαφος η ομάδα της Δεξιάς». «Επιστρέφει δυναμικά η ομάδα της Αριστεράς». «Κερδίζει το ντέρμπι της αντιπολίτευσης». «Παίρνει μεταγραφές από τον διπλανό χώρο». «Διατηρεί την πρωτιά με ασφάλεια». Και κάπου εκεί αρχίζει η μεγάλη τηλεοπτική περιγραφή: «Κυρίες και κύριοι, βρισκόμαστε στο 87ο λεπτό της μεγάλης πολιτικής αναμέτρησης.
Ο πρώτος κρατάει την κορυφή και υπολογίζει πόσο θα αυξηθεί το μπόνους εδρών. Ο δεύτερος παλεύει να μη γίνει τρίτος. Ο τρίτος προσπαθεί να γίνει δεύτερος για να διεκδικήσει τον ρόλο του εναλλακτικού πόλου. Ο τέταρτος περιμένει στραβοπάτημα του τρίτου.
Ο πέμπτος ψάχνει χώρο στο γήπεδο. Και οι υπόλοιποι αγωνίζονται να μπουν στη Βουλή ή να παραμείνουν σε αυτήν. Στα δημοσιογραφικά θεωρεία επικρατεί ενθουσιασμός.
Οι αναλυτές εξετάζουν κάθε δεκαδικό ψηφίο σαν να πρόκειται για πέναλτι στον τελικό του Μουντιάλ. Τα επιτελεία πανηγυρίζουν για άνοδο μισής μονάδας. Οι αντίπαλοι καταγγέλλουν καταστροφή για πτώση τριών δέκατων. Και η χώρα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα αν το 13,8 θα γίνει 14,2 και αν το 27,4 θα γίνει 28». Κάπου εδώ εμφανίζεται και ένας από τους πιο ανθεκτικούς μύθους της δημόσιας ζωής. Η αντίληψη ότι όποιος ξεπεράσει το 25% παίρνει αυτομάτως πενήντα βουλευτές δώρο. Δεν ισχύει.
Ο ισχύων εκλογικός νόμος προβλέπει κλιμακωτό μπόνους για το πρώτο κόμμα, το οποίο αρχίζει από το όριο του 25% και αυξάνεται όσο ανεβαίνει το εκλογικό του ποσοστό, μέχρι να φτάσει στο ανώτατο όριο που προβλέπει ο νόμος.
Αλλά αυτά είναι λεπτομέρειες. Διότι η δημόσια συζήτηση δεν περιστρέφεται γύρω από το αν οι πολίτες μπορούν να πληρώσουν το ρεύμα, το ενοίκιο ή τη βενζίνη.
Περιστρέφεται γύρω από το αν το 28% μπορεί να γίνει 29%, αν το 14% μπορεί να γίνει 15% και αν το 9% κινδυνεύει να γίνει 8%. Σαν να πρόκειται για χρηματιστηριακό ταμπλό.
Σαν να παρακολουθούμε αγώνα πρωταθλήματος. Σαν η χώρα να μην αντιμετωπίζει κανένα άλλο πρόβλημα πέρα από τη διαφορά του πρώτου από τον δεύτερο και του δεύτερου από τον τρίτο.
Η σιωπή για όσα αλλάζουν την Ελλάδα
Κι ενώ η χώρα παρακολουθεί το πολιτικό ριάλιτι, προχωρούν σχεδόν αθόρυβα αποφάσεις που θα καθορίσουν δεκαετίες. Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης. Οι αλλαγές στον χωροταξικό σχεδιασμό. Οι νέες ρυθμίσεις για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.
Ζητήματα που αφορούν βουνά, παραλίες, αγροτικές εκτάσεις, δήμους, τοπικές κοινωνίες και τον ίδιο τον χάρτη της χώρας. Θα περίμενε κανείς δημόσια αντιπαράθεση. Συγκρούσεις επιχειρημάτων. Πρωτοσέλιδα. Αντ’ αυτού, η επικαιρότητα αναλώνεται στο αν κάποιος χαμογέλασε αρκετά σε μια συνέντευξη ή αν ένα βίντεο συγκέντρωσε περισσότερα κλικ από το προηγούμενο. Η πολιτική μετατρέπεται σε TikTok. Η δημοκρατία σε αλγόριθμο. Και η ουσία σε υποσημείωση.
Ο βασιλιάς δεν αμφισβητείται
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Όλο το πολιτικό σύστημα μοιάζει να διαφωνεί για τα πάντα, εκτός απ’ όσα πραγματικά καθορίζουν το παιχνίδι. Για την ακρίβεια. Για την ενεργειακή πολιτική. Για τη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος. Για τη συγκέντρωση μιντιακής ισχύος. Για τη μετατροπή της αγοράς σε κλειστό κλαμπ λίγων ισχυρών παικτών.
Εκεί επικρατεί μια αξιοθαύμαστη αυτοσυγκράτηση. Σχεδόν ευλάβεια. Σαν να υπάρχει ένας άγραφος κανόνας που υπενθυμίζει ότι δεν πριονίζεις ποτέ το κλαδί πάνω στο οποίο κάθεσαι. Κι έτσι ο πολίτης ακούει καθημερινά για αντιπαραθέσεις, χωρίς να ακούει ποτέ για τις πραγματικές ισορροπίες εξουσίας.
Τα ΜΜΕ λιγοστεύουν, οι φωνές στενεύουν
Την ίδια ώρα, η ενημέρωση συγκεντρώνεται σε ολοένα λιγότερα χέρια. Οι διαφορετικές φωνές περιορίζονται. Οι δύσκολες ερωτήσεις σπανίζουν. Οι ενοχλητικές θεματικές εξαφανίζονται. Και η δημόσια συζήτηση αποκτά όλο και πιο στενά όρια. Όχι γιατί απαγορεύεται κάτι. Αλλά γιατί απλώς δεν προβάλλεται.
Στη σύγχρονη εποχή η λογοκρισία δε χρειάζεται φωνές. Αρκεί η σιωπή. Και όταν η σιωπή δεν αρκεί, υπάρχει πάντα μια νέα δημοσκόπηση για να αλλάξει το θέμα της συζήτησης. Το πλοίο μπάζει νερά, αλλά εμείς μετράμε ξαπλώστρες.
Η Ελλάδα μοιάζει σήμερα με καράβι που ταξιδεύει σε φουρτουνιασμένη θάλασσα. Οι μηχανές τρίζουν. Το πλήρωμα φωνάζει. Οι χάρτες λείπουν. Και οι επιβάτες διαπληκτίζονται για το ποιος θα καταλάβει την καλύτερη θέση στο κατάστρωμα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις. Δεν υπάρχουν σε καμία χώρα. Το πρόβλημα είναι ότι αρνούμαστε ακόμη και να συζητήσουμε σοβαρά τα προβλήματα.
Αντικαταστήσαμε την πολιτική με επικοινωνία. Τη στρατηγική με δημοσκοπήσεις. Τη διακυβέρνηση με διαχείριση εικόνας. Και τον πολίτη με τον τηλεθεατή.
Fundsland: Η Ελλάδα ως στατιστικό διάγραμμα
Καθώς η χώρα συρρικνώνεται δημογραφικά, παραγωγικά και γεωπολιτικά, το πολιτικό προσωπικό συνεχίζει να αναζητά την απάντηση στο μεγάλο εθνικό ερώτημα:
«Αν ο τρίτος πάρει μία μονάδα από τον δεύτερο, θα μπορέσει να πιέσει τον δεύτερο ώστε να μη γίνει δεύτερος ο άλλος δεύτερος;». Και ενώ το μέλλον χάνεται μέσα από τα δάχτυλα μιας κοινωνίας που κουράστηκε να ακούει υποσχέσεις, τα πάνελ πανηγυρίζουν σαν να κρίθηκε το πρωτάθλημα. Η χώρα υποχωρεί. Οι λογαριασμοί φουσκώνουν. Τα καύσιμα ακριβαίνουν.
Οι νέοι φεύγουν. Η παραγωγή ασθμαίνει. Η περιφέρεια αδειάζει.
Και το πολιτικό σύστημα εξακολουθεί να συζητά αποκλειστικά τις δημοσκοπήσεις της παρακμής. Ίσως τελικά να είμαστε η μοναδική χώρα στον κόσμο που μπορεί να βυθίζεται αργά, μετρώντας καθημερινά το ποσοστό αποδοχής της βύθισης. Και αυτό, δυστυχώς, βολεύει σχεδόν τους πάντες. Η χώρα χάνει το μέλλον της. Αλλά στα πάνελ πανηγυρίζει.
Γιατί η πολιτική μετατράπηκε σε θέαμα. Οι πολίτες σε θεατές. Οι δημοσκοπήσεις σε υποκατάστατο της δημοκρατίας. Και η δημόσια συζήτηση σε ατελείωτη αθλητική εκπομπή χωρίς τέλος αγώνα. Μόνο που οι λογαριασμοί, οι φόροι, τα ενοίκια, οι τιμές στο ράφι και η βενζίνη δεν είναι ποσοστά. Είναι η πραγματική ζωή. Και αυτή, δυστυχώς, δε μετριέται στις δημοσκοπήσεις.
