Αλλάζει από σήμερα το τοπίο στο κληρονομικό δίκαιο, καθώς τίθεται σε εφαρμογή ο ν. 5303/2026, με τον οποίο αναμορφώνεται συνολικά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα.
Ο νόμος δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α’ 81/22.05.2026 και εισάγει σειρά νέων ρυθμίσεων που αφορούν τόσο την περιουσία όσο και τις υποχρεώσεις που συνδέονται με μια κληρονομιά.
Καθοριστική είναι η ημερομηνία θανάτου: οι νέες διατάξεις συνδέονται, κατά κανόνα, με κληρονομικές διαδοχές που ανοίγουν από την έναρξη ισχύος του νέου πλαισίου, δηλαδή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026.
Τι αλλάζει για τα χρέη
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας. Το νέο σύστημα ενισχύει τον διαχωρισμό ανάμεσα στην κληρονομιαία περιουσία και την ατομική περιουσία του κληρονόμου, προβλέποντας μηχανισμούς μέσω των οποίων οι απαιτήσεις των δανειστών μπορούν να ικανοποιούνται από την κληρονομία.
Παράλληλα, προβλέπεται ειδική διαδικασία δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομίας. Με τη δημοσίευση της σχετικής απόφασης, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις της κληρονομίας αποχωρίζονται από την περιουσία του κληρονόμου και αποτελούν ξεχωριστή ομάδα, η οποία διοικείται από εκκαθαριστή.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει, ωστόσο, περιπτώσεις στις οποίες ο κληρονόμος μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος και με την ατομική του περιουσία, ιδίως όταν παραβιάζονται οι κανόνες διαχείρισης ή προκαλείται από υπαιτιότητά του μείωση της κληρονομιαίας περιουσίας.
Νέα δεδομένα για σύζυγο και παιδιά
Σημαντική αλλαγή αφορά τη νόμιμη μοίρα. Οι κατιόντες, οι γονείς του θανόντος και ο επιζών σύζυγος, εφόσον θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι, διατηρούν αξίωση νόμιμης μοίρας.
Η νέα ρύθμιση όμως δίνει διαφορετικό χαρακτήρα στην αξίωση αυτή: η νόμιμη μοίρα είναι κατά βάση χρηματική αξίωση και αντιστοιχεί στο μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας.
Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει και αυτούσια απόδοση περιουσιακού στοιχείου που αντιστοιχεί στη νόμιμη μοίρα.
Με αυτόν τον τρόπο, η νέα νομοθεσία μετατοπίζει το βάρος από την αυτόματη δημιουργία συγκυριότητας σε μια χρηματική απαίτηση έναντι του κληρονόμου, χωρίς να καταργεί την προστασία των προσώπων που δικαιούνται νόμιμη μοίρα.
Παράλληλα, προβλέπονται ειδικοί κανόνες για τον επιζώντα σύζυγο, μεταξύ άλλων σε σχέση με την οικογενειακή κατοικία. Σε περίπτωση διανομής κληρονομιαίου ακινήτου που αποτελούσε την κύρια κατοικία του θανόντος και του συζύγου, το δικαστήριο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να επιδικάσει το ακίνητο αποκλειστικά στον επιζώντα σύζυγο, με καταβολή της τυχόν διαφοράς από την αξία της κληρονομικής του μερίδας.
Κληρονομικές συμβάσεις και παραίτηση πριν από τον θάνατο
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές καινοτομίες είναι η εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου. Μέσω αυτής, ο κληρονομούμενος μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, να ρυθμίσει εκ των προτέρων την κληρονομική διαδοχή, να εγκαταστήσει κληρονόμο ή να προβλέψει κληροδοσία και άλλες σχετικές ρυθμίσεις. Η σύμβαση καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων.
Παράλληλα, καθιερώνεται δυνατότητα προγενέστερης παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα. Η παραίτηση μπορεί να αφορά ολόκληρη την κληρονομία ή μέρος αυτής, ακόμη και αποκλειστικά το δικαίωμα στη νόμιμη μοίρα, και γίνεται με συμβολαιογραφική διαδικασία.
Τι προβλέπεται για τους άγαμους συντρόφους
Το νέο πλαίσιο ρυθμίζει για πρώτη φορά με ειδικό τρόπο τη θέση του προσώπου που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.
Ο άγαμος σύντροφος δεν εξομοιώνεται πλήρως με τον σύζυγο ως προς την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ωστόσο, εφόσον πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις, αναγνωρίζονται δικαιώματα που αφορούν, μεταξύ άλλων, το εξαίρετο και τη χρήση της κύριας κατοικίας για ορισμένο χρονικό διάστημα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί επίσης να αποκτήσει κληρονομικό δικαίωμα, το οποίο πιστοποιείται από το δικαστήριο της κληρονομίας.
Αμισθη φροντίδα του θανόντος
Νέα ρύθμιση αφορά και τα πρόσωπα που παρείχαν άμισθη φροντίδα στον κληρονομούμενο, χωρίς να είχαν σχετική νομική υποχρέωση.
Το νέο κληρονομικό δίκαιο προβλέπει χρηματική παροχή υπέρ του προσώπου που κάλυπτε τέτοιες ανάγκες, με το ύψος της να συνδέεται με παράγοντες όπως το είδος, η διάρκεια και η έκταση της φροντίδας. Υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, η παροχή αυτή μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κληροδοσίας.
Οι αλλαγές του ν. 5303/2026 επεκτείνονται επίσης στη διαδικασία αποδοχής και αποποίησης κληρονομιάς, στις διαθήκες, στη δημοσίευση κληρονομικών συμβάσεων, στο κληρονομητήριο και στη διαδικασία δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομίας.
