Νέα εποχή στο Κληρονομικό Δίκαιο ανοίγει από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, καθώς τίθεται σε εφαρμογή η μεγάλη μεταρρύθμιση του Ν. 5303/2026, η οποία αντικαθιστά μεγάλο μέρος του Πέμπτου Βιβλίου του Αστικού Κώδικα.
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο το ποιος κληρονομεί και σε τι ποσοστό. Επεκτείνεται στη διαχείριση της κληρονομιαίας περιουσίας, στα χρέη, στις διαθήκες, στη νόμιμη μοίρα, στις οικογενειακές επιχειρήσεις, στην προστασία του επιζώντος συζύγου, στα δικαιώματα συντρόφων που ζουν σε ελεύθερη ένωση, αλλά και στη θέση ανθρώπων που παρείχαν ουσιαστική φροντίδα στον θανόντα.
Το νέο πλαίσιο έχει ήδη ψηφιστεί και δημοσιευθεί ως Νόμος 5303/2026 – «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις». Η βασική έναρξη εφαρμογής έχει οριστεί για τις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που θα πεθάνουν στις 16 Σεπτεμβρίου 2026 ή μετά.
Το σημαντικότερο για τα χρέη – Τι πρέπει να γνωρίζει ο κληρονόμος
Μία από τις πιο κρίσιμες αλλαγές αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι υποχρεώσεις της κληρονομιάς.
Η νέα φιλοσοφία δίνει μεγαλύτερη έμφαση στον διαχωρισμό της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου, με το νέο καθεστώς να επαναπροσδιορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ο κληρονόμος ευθύνεται για τις υποχρεώσεις της κληρονομιάς.
Παράλληλα, ο νόμος διατηρεί και οργανώνει το πλαίσιο του ευεργετήματος της απογραφής, το οποίο αποτελεί διαφορετική επιλογή από την αποποίηση: ο κληρονόμος δεν εγκαταλείπει την κληρονομιά, αλλά ενεργοποιεί το ειδικό καθεστώς προστασίας που συνδέεται με την απογραφή της κληρονομιαίας περιουσίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει μία μεταβατική ρύθμιση του νέου νόμου. Κληρονόμος προσώπου που είχε αποβιώσει μέχρι τη δημοσίευση του Ν. 5303/2026 και δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να ζητήσει τη διενέργεια απογραφής μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευση του νόμου.
Προϋπόθεση είναι, μεταξύ άλλων, να μην έχει προηγηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης στην ατομική του περιουσία και να μην υπάρχει λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα.
Πρόκειται για ιδιαίτερα σημαντική λεπτομέρεια για παλαιότερες κληρονομικές υποθέσεις, καθώς η ρύθμιση δεν αφορά μόνο μελλοντικούς θανάτους αλλά προβλέπει ειδική μεταβατική προστασία σε συγκεκριμένες ήδη ανοιχτές περιπτώσεις.
Παράλληλα, η κατεύθυνση της μεταρρύθμισης συνδέεται με την προσπάθεια να υπάρχει καλύτερη εικόνα για την οικονομική κατάσταση μιας κληρονομιάς πριν από την τελική επιλογή του κληρονόμου.
Στο πλαίσιο αυτό έχει αναδειχθεί και η προοπτική ψηφιακής ενημέρωσης για τις οφειλές του θανόντος, ώστε η απόφαση για αποδοχή ή αποποίηση να λαμβάνεται με περισσότερα διαθέσιμα στοιχεία.
Νέα δικαιώματα για τον σύντροφο που ζούσε με τον θανόντα
Μία από τις ουσιαστικότερες αλλαγές είναι η αναγνώριση κληρονομικών δικαιωμάτων σε πρόσωπο που ζούσε με τον κληρονομούμενο σε μόνιμη ελεύθερη ένωση, χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.
Εφόσον πληρούνται οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις, το πρόσωπο αυτό μπορεί να αποκτήσει σημαντικά δικαιώματα. Ο νόμος προβλέπει ως βασικό κριτήριο τη μόνιμη συμβίωση κατά τα τελευταία τρία χρόνια πριν από τον θάνατο, ενώ δεν τίθεται χρονικός περιορισμός όταν το ζευγάρι είχε αποκτήσει κοινά παιδιά που εξέπεσαν πριν ή μετά την επαγωγή της κληρονομιάς.
Αν δεν υπάρχει σύζυγος, ο σύντροφος μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, να αποκτήσει το εξαίρετο, δηλαδή τα οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν ο θανών και ο ίδιος, ενώ προβλέπεται επίσης δικαίωμα αποκλειστικής και χωρίς αντάλλαγμα χρήσης της κοινής κύριας κατοικίας για ένα έτος.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι, εφόσον δεν υπάρχει ούτε σύζυγος ούτε συγγενής που καλείται στην κληρονομία, ο σύντροφος της ελεύθερης ένωσης μπορεί, μετά τη σχετική δικαστική βεβαίωση των προϋποθέσεων, να καταστεί κληρονόμος ολόκληρης της κληρονομιάς.
Τι αλλάζει για τον επιζώντα σύζυγο
Ο επιζών σύζυγος διατηρεί ισχυρή θέση στην εξ αδιαθέτου διαδοχή. Όταν συντρέχει με ένα παιδί, κληρονομεί το 1/3, ενώ όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το μερίδιό του είναι 1/4. Με συγγενείς της δεύτερης τάξης καλείται στο 1/2 της κληρονομίας, ενώ αν δεν υπάρχουν συγγενείς των πρώτων τάξεων, μπορεί να κληρονομήσει ολόκληρη την περιουσία.
Επιπλέον, το νέο πλαίσιο προβλέπει προστασία της κύριας κατοικίας. Ο επιζών σύζυγος έχει δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης χωρίς αντάλλαγμα για ένα έτος από τον θάνατο, όταν το ακίνητο αποτελούσε τον κύριο τόπο διαμονής του ίδιου και του θανόντος.
Υπάρχει όμως και μία σημαντική εξαίρεση: το κληρονομικό δικαίωμα και το δικαίωμα στο εξαίρετο του επιζώντος συζύγου αποκλείονται όταν βρίσκεται σε εξέλιξη διαδικασία λύσης του γάμου ή του συμφώνου συμβίωσης, υπό τις ειδικότερες προϋποθέσεις που προβλέπει ο νόμος.
Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική αξίωση
Η μεταρρύθμιση αλλάζει σημαντικά και τη νόμιμη μοίρα.
Με το προηγούμενο καθεστώς, η νόμιμη μοίρα μπορούσε να οδηγεί σε αναγκαστική συγκυριότητα του δικαιούχου πάνω στα επιμέρους περιουσιακά στοιχεία της κληρονομιάς. Αυτό δημιουργούσε συχνά προβλήματα ιδιαίτερα σε ακίνητα και οικογενειακές επιχειρήσεις.
Με το νέο σύστημα, η νόμιμη μοίρα αποκτά ενοχικό χαρακτήρα, δηλαδή λειτουργεί ως χρηματική αξίωση. Έτσι, ο δικαιούχος μπορεί να απαιτήσει την οικονομική αξία του μεριδίου του χωρίς να χρειάζεται να γίνει υποχρεωτικά συγκύριος σε κάθε ακίνητο ή άλλο περιουσιακό στοιχείο.
Η αλλαγή αυτή δημιουργεί μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση περιουσιών και ιδιαίτερα στη συνέχιση οικογενειακών επιχειρήσεων, καθώς καθίσταται ευκολότερο να περιέλθει μία επιχείρηση σε έναν κληρονόμο χωρίς να δημιουργείται αναγκαστικά πολυδιάσπαση της ιδιοκτησίας.
Και ο άνθρωπος που φρόντιζε τον θανόντα αποκτά δικαίωμα
Νέα ρύθμιση αφορά όσους παρείχαν ουσιαστική φροντίδα στον κληρονομούμενο χωρίς αντάλλαγμα.
Ο νόμος δημιουργεί κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που είχε αναλάβει ουσιαστικά την κάλυψη των αναγκών του θανόντος, είτε προσωπικά είτε μέσω άλλου προσώπου, για τουλάχιστον έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια πριν από τον θάνατο.
Η παροχή αυτή δεν είναι απαραίτητα συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο. Πρόκειται κατ’ αρχήν για χρηματικό ποσό, το ύψος του οποίου συνδέεται με το είδος, τη διάρκεια και την έκταση της φροντίδας που προσφέρθηκε. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει αντί χρημάτων περιουσιακό στοιχείο αντίστοιχης αξίας.
Η συγκεκριμένη κληροδοσία προηγείται από τις λοιπές κληροδοσίες και επιβαρύνσεις, ενώ μπορεί να αποκλειστεί με διαθήκη.
Νέοι κανόνες για τις διαθήκες
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, όμως η διαδικασία ελέγχου και δημοσίευσής τους αλλάζει.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι για συγκεκριμένες περιπτώσεις η κήρυξη της ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας περνά στον συμβολαιογράφο, ενώ προβλέπεται δυνατότητα ελέγχου της γνησιότητας και, όπου απαιτείται, γραφoλογική πραγματογνωμοσύνη. Ο συμβολαιογράφος μπορεί επίσης να καλέσει πρόσωπα που ενδέχεται να έχουν κληρονομικά δικαιώματα.
Παράλληλα, ενισχύεται η ψηφιακή καταχώριση και αναζήτηση διαθηκών, με στόχο να περιοριστούν φαινόμενα καθυστερημένης εμφάνισης διαθηκών ή αμφισβήτησης της γνησιότητάς τους.
Στο νέο πλαίσιο υπάρχουν επίσης αλλαγές στον τύπο της δημόσιας διαθήκης, ενώ η δυνατότητα σύνταξης διαθήκης συνδέεται πλέον με τη συμπλήρωση του 16ου έτους της ηλικίας και μειώνεται ο αριθμός των απαιτούμενων μαρτύρων στη δημόσια διαθήκη.
Προστασία όσων βρίσκονται σε δομές υγείας και κοινωνικής φροντίδας
Ειδικό φίλτρο μπαίνει και στις ιδιόγραφες διαθήκες ανθρώπων που βρίσκονται σε φορείς υγείας ή κοινωνικής φροντίδας.
Διαθήκη που συντάσσεται κατά τη διάρκεια της περίθαλψης ή μέσα σε συγκεκριμένο διάστημα μετά τη διακοπή της μπορεί να είναι άκυρη ως προς την εγκατάσταση προσώπων που συνδέονται με τον φορέα ή συγγενών τους, με τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος. Η ρύθμιση έχει ως στόχο να περιορίσει τον κίνδυνο κατάχρησης της ευάλωτης θέσης του διαθέτη.
Κληρονομικές συμβάσεις – Τι μπορεί να συμφωνηθεί πριν από τον θάνατο
Για πρώτη φορά εισάγεται οργανωμένα η δυνατότητα κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου, καθώς και σύμβασης εκ των προτέρων παραίτησης από δικαιώματα στην κληρονομία.
Οι σχετικές συμβάσεις μπορούν να καταρτίζονται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, δίνοντας τη δυνατότητα σε πρόσωπα να ρυθμίζουν εκ των προτέρων συγκεκριμένα ζητήματα της μελλοντικής κληρονομικής διαδοχής τους.
Η αλλαγή μπορεί να έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία σε οικογένειες με μεγάλη ακίνητη περιουσία, επιχειρήσεις ή σύνθετες περιουσιακές σχέσεις, καθώς επιτρέπει να συμφωνούνται ορισμένα ζητήματα πριν αυτά εξελιχθούν σε διαφωνίες μεταξύ κληρονόμων.
Το κρίσιμο: Δεν ισχύουν όλα για όλες τις κληρονομιές
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις μεταβατικές διατάξεις.
Ο βασικός κανόνας είναι ότι τα νέα μέρη του Κληρονομικού Δικαίου εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που θα πεθάνουν από 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικές εξαιρέσεις και ειδικοί κανόνες για υποθέσεις που έχουν ήδη ανοίξει.
Για παράδειγμα, η σύνταξη ή ανάκληση διαθήκης που έγινε πριν από την έναρξη ισχύος εξακολουθεί, ως προς τον τύπο και την ικανότητα του διαθέτη, να διέπεται από το προηγούμενο δίκαιο, ακόμη και αν ο θάνατος επέλθει μετά τις 16 Σεπτεμβρίου.
Από την άλλη πλευρά, μετά τις 16 Σεπτεμβρίου η διανομή της κληρονομιάς θα διέπεται από το νέο πλαίσιο ακόμη και όταν ο θάνατος είχε προηγηθεί, εφόσον μέχρι τότε δεν έχει ασκηθεί αγωγή διανομής.
Επίσης, τα νέα δεδομένα επηρεάζουν τα κληρονομητήρια, τους εκτελεστές διαθηκών και συγκεκριμένες διαδικασίες που αφορούν ήδη ανοιχτές κληρονομικές υποθέσεις. Για τον λόγο αυτό, η ημερομηνία θανάτου και το στάδιο στο οποίο βρίσκεται κάθε υπόθεση αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.
Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο, επομένως, δεν αποτελεί απλώς αλλαγή στα ποσοστά που λαμβάνουν οι συγγενείς. Ο Ν. 5303/2026 επανασχεδιάζει τη νόμιμη μοίρα, τη διαχείριση της κληρονομίας, τις διαθήκες, την προστασία της οικογενειακής κατοικίας, τα δικαιώματα του συντρόφου, την αναγνώριση της φροντίδας και τη σχέση της κληρονομιάς με τα χρέη, ενώ παράλληλα εισάγει ένα σύνθετο σύστημα μεταβατικών κανόνων για τις παλαιότερες υποθέσεις.
