Σημαντικό χρηματοδοτικό έλλειμμα που ξεπερνά τα 2,5 δισ. ευρώ ετησίως αντιμετωπίζουν οι δήμοι της χώρας για την κάλυψη των λειτουργικών τους αναγκών, σύμφωνα με τη μελέτη της Ελληνικής Εταιρείας Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ), η οποία παρουσιάστηκε στην πρόσφατη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της ΚΕΔΕ.
Η μελέτη, που αποτυπώνει για πρώτη φορά με ολοκληρωμένο τρόπο το πραγματικό κόστος άσκησης των αρμοδιοτήτων των δήμων, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για να καλύψουν τις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Όπως επισημαίνεται, η χρηματοδοτική απόκλιση για το λειτουργικό κόστος υπερβαίνει τα 1,3 δισ. ευρώ, ενώ για τη συντήρηση και αναβάθμιση των δημοτικών υποδομών απαιτούνται επιπλέον 1,2 δισ. ευρώ.
Η κατάσταση αυτή μεταφράζεται σε καθημερινές δυσκολίες για τους δήμους, οι οποίοι καλούνται να διατηρήσουν σε λειτουργία σχολεία, οδικά δίκτυα, κοινωνικές δομές και υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, χωρίς την αντίστοιχη οικονομική ενίσχυση.
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι η πραγματικότητα έρχεται σε αντίθεση με τη συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή της αντιστοίχισης αρμοδιοτήτων και πόρων. Όπως σημειώνεται, οι δήμοι έχουν αναλάβει ένα - διαρκώς διευρυνόμενο - φάσμα αρμοδιοτήτων, που δε συνοδεύεται από την απαιτούμενη μεταφορά οικονομικών, ανθρώπινων και οργανωτικών πόρων.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το μεγαλύτερο μέρος των δημοτικών δαπανών αφορά ανελαστικές λειτουργικές ανάγκες. Οι δαπάνες προσωπικού απορροφούν το μεγαλύτερο ποσοστό των προϋπολογισμών, ενώ σημαντικό μερίδιο κατευθύνεται σε πληρωμές τρίτων, αναδόχων και λοιπά λειτουργικά έξοδα, περιορίζοντας σημαντικά τα περιθώρια εξοικονόμησης.
Η ΚΕΔΕ, αξιοποιώντας τα συμπεράσματα της μελέτης, ζητά από την Πολιτεία την πλήρη κάλυψη του χρηματοδοτικού κενού και την αποκατάσταση της αναλογίας μεταξύ αρμοδιοτήτων και διαθέσιμων πόρων. Παράλληλα προτείνει, μεταξύ άλλων, να θεσπιστεί η αρχή ότι καμία νέα αρμοδιότητα δεν θα μεταβιβάζεται στους δήμους χωρίς την αντίστοιχη χρηματοδότηση, να ενισχυθεί άμεσα το ανθρώπινο δυναμικό σε κρίσιμες ειδικότητες και να δημιουργηθούν ειδικά χρηματοδοτικά εργαλεία για τη συντήρηση υποδομών και τον ψηφιακό μετασχηματισμό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Τα ζητήματα που αναδεικνύουν οι δήμαρχοι της Κρήτης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα συμπεράσματα που προέκυψαν από τις συνεντεύξεις με δημάρχους της Κρήτης, καθώς αναδεικνύουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν στην καθημερινή λειτουργία τους δήμοι με διαφορετικά χαρακτηριστικά.
Στον Δήμο Αρχανών-Αστερουσίων, ο δήμαρχος Μανώλης Κοκοσάλης επισήμανε ότι η μεγάλη γεωγραφική διασπορά και η απουσία Δημοτικής Επιχείρησης Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ) επιβαρύνουν σημαντικά τον δημοτικό προϋπολογισμό, καθώς ο δήμος καλύπτει εξ ολοκλήρου το κόστος λειτουργίας και συντήρησης των δικτύων ύδρευσης, αποχέτευσης και άρδευσης. Παράλληλα, η συντήρηση του εκτεταμένου αγροτικού και περιφερειακού οδικού δικτύου απαιτεί σημαντικούς πόρους, ενώ η εμπειρία από τα σεισμικά φαινόμενα ανέδειξε την αναντιστοιχία μεταξύ των υποχρεώσεων που αναλαμβάνει ο δήμος και των διαθέσιμων χρηματοδοτήσεων, με αποτέλεσμα πολλές ανάγκες να καλύπτονται μέσω εθελοντικής προσφοράς.
Στον Δήμο Βιάννου, ο δήμαρχος Παύλος Μπαριτάκης και η γενική προϊσταμένη Διοικητικών και Οικονομικών Υπηρεσιών Μαρία Καμπιτάκη ανέδειξαν ως βασικό πρόβλημα την υποστελέχωση των μικρών δήμων σε κρίσιμες ειδικότητες. Τόνισαν ακόμη ότι ο πεπαλαιωμένος στόλος μηχανημάτων αγροτικής οδοποιίας αυξάνει σημαντικά το κόστος συντήρησης, ενώ η έλλειψη προσωπικού αναγκάζει τον δήμο να καταφεύγει σε αναπτυξιακές εταιρείες για την υλοποίηση έργων. Επιπλέον, οι κοινωνικές δομές, όπως οι παιδικοί σταθμοί και το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», απαιτούν πρόσθετες δαπάνες για μεταφορές και συνοδεία σε απομακρυσμένες κοινότητες, χωρίς αντίστοιχη κρατική κάλυψη.
Στον Δήμο Πλατανιά, ο δήμαρχος Γιάννης Μαλανδράκης και η προϊσταμένη του Τμήματος Προϋπολογισμού, Λογιστηρίου και Προμηθειών, Κωνσταντίνα Κουκουνάκη, περιέγραψαν τις αυξημένες ανάγκες ενός τουριστικού παραθαλάσσιου δήμου. Όπως ανέφεραν, οι δαπάνες για τη ναυαγοσωστική κάλυψη και την καθαριότητα των παραλιών υπερβαίνουν κατά πολύ την κρατική χρηματοδότηση, ενώ ανεπαρκείς κρίνονται και οι επιχορηγήσεις για τη συντήρηση των σχολείων, τη μισθοδοσία των σχολικών καθαριστριών, τη λειτουργία των παιδικών σταθμών και τη διαχείριση των αδέσποτων ζώων. Ο δήμαρχος πρότεινε την απόδοση του τέλους ανθεκτικότητας (πρώην τέλους διανυκτέρευσης) στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, ώστε να χρηματοδοτούνται έργα ενίσχυσης των δημοτικών υποδομών.
Από τις συνεντεύξεις προκύπτει ότι, ανεξάρτητα από το μέγεθός τους, οι περισσότεροι δήμοι αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις, όπως η υποστελέχωση, η αύξηση του ενεργειακού κόστους, η χρηματοδότηση των κοινωνικών δομών και των σχολικών μονάδων, η διαχείριση των αδέσποτων ζώων, οι ανάγκες πολιτικής προστασίας, η συντήρηση των υποδομών και των οδικών δικτύων, ο ψηφιακός μετασχηματισμός και η συνεχής ανάθεση νέων αρμοδιοτήτων χωρίς την αντίστοιχη οικονομική ενίσχυση.
Οι δήμοι ζητούν το Τέλος Ανθεκτικότητας
Η μελέτη της ΕΕΤΑΑ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το βασικό πρόβλημα της ελληνικής Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν είναι μόνο η ανεπάρκεια των διαθέσιμων πόρων, αλλά κυρίως η διαχρονική αναντιστοιχία μεταξύ των αρμοδιοτήτων που μεταφέρονται στους δήμους και των οικονομικών, ανθρώπινων και οργανωτικών μέσων που απαιτούνται για την άσκησή τους. Η απόκλιση αυτή έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια λόγω της αύξησης του ενεργειακού και λειτουργικού κόστους, των ελλείψεων προσωπικού και της περιορισμένης οικονομικής αυτοτέλειας των δήμων σε σχέση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.
Η ομάδα εργασίας προτείνει ένα ολοκληρωμένο πενταετές πρόγραμμα μεταρρύθμισης της χρηματοδότησης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με σταδιακή αύξηση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων (ΚΑΠ), ώστε να προσεγγίσουν το 7% των καθαρών εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού και, σε βάθος χρόνου, οι συνολικές δαπάνες της Αυτοδιοίκησης να φτάσουν το 8% του ΑΕΠ.
Μεταξύ των βασικών προτάσεων περιλαμβάνονται επίσης η απόδοση του Τέλους Ανθεκτικότητας στους δήμους, η εφαρμογή πολυετούς προγράμματος προσλήψεων για την κάλυψη των σοβαρών ελλείψεων προσωπικού, η πλήρης κάλυψη κάθε αύξησης του μισθολογικού κόστους μέσω των ΚΑΠ, η διασφάλιση ότι κάθε νέα αρμοδιότητα θα συνοδεύεται από τους απαραίτητους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, καθώς και η λήψη ειδικών μέτρων για τη μείωση του ενεργειακού κόστους των δήμων και των ΔΕΥΑ.
Η μελέτη εισηγείται ακόμη τη δημιουργία νέου αναπτυξιακού προγράμματος για τη συντήρηση και αναβάθμιση των δημοτικών υποδομών, με προτεραιότητα στην οδική ασφάλεια, την αγροτική οδοποιία, την αντισεισμική θωράκιση δημοτικών κτιρίων και σχολικών εγκαταστάσεων και την ενίσχυση της τοπικής ανάπτυξης. Παράλληλα προτείνεται η σύσταση μόνιμου μηχανισμού κοστολόγησης και παρακολούθησης των αρμοδιοτήτων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ώστε να διασφαλίζεται η πραγματική αντιστοίχιση μεταξύ υποχρεώσεων και χρηματοδότησης.
Η μελέτη εκπονήθηκε από ομάδα εργασίας που αποτελούνταν από τους Νικόλαο Χλέπα, καθηγητή της Σχολής Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, Παναγιώτη Μαΐστρο, σύμβουλο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Ράλλη Γκέκα, δρ. Οικονομικών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Αναστάσιο Σαπουνάκη, οικονομολόγο και σύμβουλο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Χρήστο Πετρόπουλο, προϊστάμενο της Διεύθυνσης Έρευνας, Εκπαίδευσης και Δια Βίου Μάθησης της ΕΕΤΑΑ, Κωνσταντίνο Τρυποσκούφη, προϊστάμενο του Τμήματος Παρακολούθησης και Επεξεργασίας Οικονομικών Στοιχείων Τοπικής Αυτοδιοίκησης του Υπουργείου Εσωτερικών, Φώτη Κουτσιανά, προϊστάμενο του Τμήματος Επιχορηγήσεων Τοπικής Αυτοδιοίκησης του ΥΠΕΣ, και Παναγιώτη Νικολόπουλο, περιφερειολόγο και συνεργάτη της ΕΕΤΑΑ.
Τη συνολική ευθύνη και τον συντονισμό της εκπόνησης της μελέτης είχε ο υπεύθυνος της ομάδας εργασίας, Ιωάννης Γούπιος, προϊστάμενος της Διεύθυνσης Ανάπτυξης, Οργάνωσης και Περιβάλλοντος της ΕΕΤΑΑ.
