Ο παραδοσιακός οικισμός Ανατολή νομού Λασιθίου ανήκει στην ομάδα των δυτικών χωριών της Ιεράπετρας, που δεν εγκαταλείφθηκαν τα τελευταία 50 χρόνια λόγω της αστυφιλίας. Οι κάτοικοί της μετακόμισαν λίγα χιλιόμετρα νοτιότερα, στον εύφορο κάμπο της Ιεράπετρας, όπου ξεκίνησαν την καλλιέργεια των υπαίθριων κηπευτικών αρχικά και των θερμοκηπιακών κηπευτικών λίγο αργότερα, δημιουργώντας νέους οικισμούς στη Νέα Ανατολή.
Οι κάτοικοι δεν ξενιτεύτηκαν στα μεγάλα αστικά κέντρα για να γίνουν δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά μετακόμισαν νοτιότερα για να γίνουν αγρότες και αφεντικά στην περιουσία τους, μετατρέποντας τον Ξερόκαμπο σε έναν εύφορο κάμπο, που σήμερα αποτελεί το νούμερο ένα σημείο παραγωγής ποιοτικών κηπευτικών της Ελλάδας.
Παρότι απέχουν από το χωριό 15 με 20 λεπτά της ώρας οι περιοχές όπου αναπτύχθηκαν οι θερμοκηπιακές καλλιέργειες, οι Ανατολιώτες δεν έμειναν στα σπίτια των γονιών και των παππούδων τους, αλλά δημιούργησαν νέες εστίες στη Νέα Ανατολή, στο Στόμιο, στις Αμμουδάρες και στους Καλογέρους, για να βρίσκονται τα παιδιά τους πιο κοντά στα σχολεία της Ιεράπετρας και οι ίδιοι να μην χάνουν πολύτιμο χρόνο από τη φροντίδα των καλλιεργειών τους.
Η Ανατολή είναι το χωριό του Ανατέλλοντος ηλίου, όπως δηλώνει το όνομά του. Παλιό, ιστορικό, παραδοσιακό χωριό, 17 χλμ. βορειοδυτικά της Ιεράπετρας, σε υψόμετρο 600 μέτρων. Τα σπίτια του, που είναι ορατά από τον κάμπο της Ιεράπετρας, είναι φωλιασμένα στο οχυρό βουνό της Ανατολής.
Τη δεκαετία του ’70 οι περισσότεροι κάτοικοι της Ανατολής κατέβηκαν στον κάμπο της Ιεράπετρας και από τότε ασχολούνται με τις θερμοκηπιακές καλλιέργειες. Ίδρυσαν, μαζί με κατοίκους από άλλα γειτονικά χωριά, τους συνοικισμούς Στόμιο, Νέα Ανατολή και Αμμουδάρες. Το μικρό γραφικό χωριό Καλογέροι, που σύμφωνα με την παράδοση κτίστηκε από κάποιον Τούρκο Αγά, ανήκει στην Ανατολή. Αναφέρεται από την εποχή της Ενετοκρατίας. Το 1583, μαζί με τους Καλογέρους, είχε 666 κατοίκους, το 1951 είχε 897 και το 2001, μαζί με τη Νέα Ανατολή, 1.235 κατοίκους. Υπάρχει ερειπωμένος ο Πύργος του Ενετού φεουδάρχη βόρεια του χωριού.
Πολλά τα εκκλησιαστικά της μνημεία, οι Μονές και οι μεγάλης τέχνης Βυζαντινές εικόνες. Ο παλιός παραδοσιακός οικισμός της Ανατολής έμεινε αναλλοίωτος στον χρόνο, με τα πετρόχτιστα σπίτια, τα σοκάκια και την παλιά Κάτω Βρύση.
Το χωριό είχε μπει σε πρόγραμμα αναπαλαίωσης και χαρακτηρίστηκε παραδοσιακός οικισμός. Η Ανατολή Ιεράπετρας είναι ένα από τα ωραιότερα παραδοσιακά χωριά της Κρήτης, με το θαυμάσιο κλίμα, την καταπληκτική θέα και το απαράμιλλο φυσικό κάλλος.
«Σήμερα εμείς θεωρούμε ότι Ανατολή είναι και το Στόμιο και οι Αμμουδάρες και οι Καλογέροι, πράγμα που σημαίνει ότι οι χωριανοί μας δεν εγκατέλειψαν τον τόπο τους για να ζήσουν στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Όταν όμως τα έργα υποδομής για τον παραδοσιακό οικισμό της Ανατολής καρκινοβατούν, όταν μας λένε ότι έχουμε ώριμες μελέτες αλλά δεν έχουμε τα χρήματα για να κάνουμε μερικά έργα που χρειάζεται ο τόπος μας, τι άλλο μπορούμε να κάνουμε; Οι ώριμες μελέτες έχουν σαπίσει πια, μένοντας στα συρτάρια αναξιοποίητες. Όταν επικρατεί αυτή η κατάσταση, πώς να μην ερημώσει το χωριό μας;
Το δημοτικό σχολείο της Ανατολής είχε γύρω στα 200 παιδιά, ενώ σήμερα είναι κλειστό και έχει μετατραπεί σε πολιτιστικό κέντρο εδώ και 20 χρόνια. Αντίθετα, τώρα στον οικισμό της Νέας Ανατολής τα παιδιά στο νέο Δημοτικό Σχολείο, που είναι πολυπολιτισμικό, αυξάνονται κάθε χρόνο.
Σήμερα στην Ανατολή δεν κατοικούν περισσότεροι από 100 μόνιμοι κάτοικοι και αυτός είναι ο λόγος που έχουν κλείσει όλα τα μαγαζιά που υπήρχαν από παλιά στο χωριό μας. Έχουν μείνει μόνο δύο ταβέρνες και ένα καφενείο. Φανταστείτε ότι στην Ανατολή είχαμε εμπορικό δρόμο με πάρα πολλά καταστήματα και έμοιαζε με την οδό Ερμού σε μικρογραφία. Τώρα το χωριό μας έχει ερημώσει στην κυριολεξία.
Γίνονται όμως σοβαρές προσπάθειες από τουριστικούς επιχειρηματίες, όπως είναι ο πρόεδρος της Ένωσης Ξενοδόχων Ιεράπετρας και Νοτιοανατολικής Κρήτης κ. Γιώργος Τζαράκης, που πασχίζει να αναπτυχθεί τουριστικά ο παραδοσιακός οικισμός, να αναπαλαιωθούν κάποια όμορφα σπίτια που υπάρχουν και να γκρεμιστούν τα ερειπωμένα, ώστε να μην δημιουργούν κινδύνους κατά την πεζοπορία των επισκεπτών.
Υπάρχουν τουριστικά καταλύματα και υπάρχουν σχέδια για να φτιαχτούν περισσότερα, αλλά εμείς τώρα δίνουμε μάχη για να αποκτήσει η Ανατολή μια κεντρική πλατεία, που θεωρώ ότι είναι κάτι που θα μπορούσε να αποτελέσει το σημείο αναφοράς για το χωριό μας. Μελέτες για πλατεία αλλά και για αναπλάσεις των κεντρικών κοινόχρηστων χώρων της Ανατολής έχουμε, χρήματα όμως δεν έχουμε για να υλοποιήσουμε αυτά τα έργα, όπως γίνεται σε άλλες τοπικές κοινότητες», καταλήγει ο πρόεδρος της Τοπικής Κοινότητας Ανατολής κ. Βασίλης Ζαχαρόπουλος.
