Στην Ελλάδα ο αγροτικός πληθυσμός γερνάει και αυτό είναι κάτι που τα στοιχεία το αποδεικνύουν. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του ΟΟΣΑ, η απασχόληση στον πρωτογενή τομέα από αγρότες άνω των 55 ετών αυξήθηκε σχεδόν κατά 5% την περίοδο 2000-2023, δείχνοντας ξεκάθαρα ότι οι νέοι δεν ακολουθούν με την ίδια ευκολία το επάγγελμα των γονιών τους και απομακρύνονται από την ύπαιθρο.
Αυτή η διαπίστωση, που έρχεται μέσα από την έρευνα του ΟΟΣΑ, επιβεβαιώνεται ξεκάθαρα στην έρευνα που κάναμε στην πιο αντιπροσωπευτική αγροτική μικρή κοινωνία της Κρήτης, δηλαδή εκείνη της θερμοκηπιακής Ιεράπετρας. Η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού σίγουρα είναι πολύ μεγαλύτερη σε περιοχές όπου είναι μονοκαλλιέργεια η ελιά, όπως για παράδειγμα στα χωριά του Δήμου Σητείας, όπου οι νέοι στην πλειονότητά τους αποφεύγουν να κρατήσουν και να καλλιεργήσουν επαγγελματικά τους αιωνόβιους ελαιώνες των γονιών τους, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη στον ξενοδοχειακό κυρίως κλάδο.
«Πράγματι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα γήρανσης του αγροτικού πληθυσμού» σε όλες τις χώρες της Ευρώπης και συνεπώς και της Ελλάδας. Εδώ στην Ιεράπετρα όλοι μας έχουμε συγκεκριμένα παραδείγματα αγροτών πάνω από 55-60 ετών που συνεχίζουν και εργάζονται σκληρά στην παραγωγή κηπευτικών και πολλοί από αυτούς συνεχίζουν να εργάζονται και μετά τη συνταξιοδότησή τους, γιατί δεν έχουν κανένα από τα παιδιά τους που να θέλει να ακολουθήσει την καλλιέργεια κηπευτικών στο θερμοκήπιο. Είτε τα παιδιά σπουδάζουν σε κάποιο Πανεπιστήμιο και ακολουθούν κάποιο άλλο επάγγελμα, είτε οι ίδιοι οι γονείς δεν θέλουν να ακολουθήσουν τα παιδιά τους ένα τόσο δύσκολο επάγγελμα, όπως το αγροτικό, στρέφοντας το ενδιαφέρον τους σε άλλους κλάδους, όπως για παράδειγμα στον ξενοδοχειακό. Αυτό είναι μεγάλο σφάλμα, γιατί συνήθως τα παιδιά γυρίζουν την πλάτη σε μια έτοιμη στρωμένη δουλειά, στην οποία η οικογένειά τους έχει επενδύσει πολλά χρήματα.
Σίγουρα ο αγροτικός τομέας βρίσκεται σε μια διαρκή αβεβαιότητα στην Ιεράπετρα, καθώς κανείς δεν ξέρει αν την επόμενη μέρα από μια ξαφνική θεομηνία δεν καταστραφούν όλες οι εγκαταστάσεις ενός παραγωγού. Ξέρει επίσης ότι αν συμβεί κάτι τέτοιο δεν υπάρχει κανένας κρατικός μηχανισμός που να μπορεί να εγγυηθεί την πλήρη αποκατάσταση των ζημιών που προέρχονται από μια θεομηνία. Βλέπουν τη μεγάλη αβεβαιότητα των τελευταίων χρόνων, όπου λόγω της ξηρασίας ξεκινούν κοστοβόρες καλλιέργειες χωρίς να γνωρίζουν αν θα έχουν νερό για να τις ποτίζουν. Αυτή λοιπόν η αβεβαιότητα δεν αφήνει ούτε εμάς ούτε και τα παιδιά μας να επενδύσουμε στο μέλλον του αγροτικού επαγγέλματος», μας είπε ο πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού «Ανατολή» κ. Φώντας Δουλούμης.
«Μεγάλο λάθος τα προγράμματα»
Αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το μέλλον της γεωργίας και των συστημάτων παραγωγής τροφίμων η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού, ενώ η προσέλκυση νέων αγροτών αποτελεί ένα δύσκολο και μη εφικτό στόχο.
«Αυτό που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να προκηρύσσει συνεχώς επιδοτούμενα προγράμματα για να προσελκύσει νέα παιδιά από 18 έως 40 ετών στην αγροτική παραγωγή είναι μεγάλο λάθος. Βλέπουμε ότι εδώ στην Ιεράπετρα, που το 90% μπαίνει στα επιδοτούμενα προγράμματα νέων αγροτών με κάποιο θερμοκήπιο που παίρνει από τον γονέα, μόλις περάσει η 7ετία που τους επιβάλει το πρόγραμμα να μείνουν στην καλλιέργεια για να εισπράξουν το ποσόν της επιδότησης, που κυμαίνεται από 30.000 έως 40.000 ευρώ, τα παρατούν και επιστρέφουν οι περισσότεροι στη μισθωτή εργασία και στο θερμοκήπιο επιστρέφει ο πατέρας και η μητέρα που μπορεί να είναι πάνω από 60 χρονών.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι οι παραγωγοί προχωρημένης ηλικίας δεν έχουν κανένα κίνητρο να επενδύσουν στην καλλιέργειά τους, να εκσυγχρονίσουν τις πάγιες εγκαταστάσεις τους και να κάνουν σχέδια και όνειρα για μια καλύτερη παραγωγή μετά από 10 με 15 χρόνια. Αυτό είναι και το πιο σοβαρό πρόβλημα της αγροτικής Ιεράπετρας. Καλλιεργούμε στην τύχη χωρίς σχέδιο και χωρίς όραμα και για το λόγο αυτό προσπαθούμε μέσα από τις ομάδες παραγωγών να δώσουμε μια προοπτική δίνοντας κάποιες κατευθύνσεις στους παραγωγούς. Το όραμα όμως για το μέλλον της αγροτικής παραγωγής θα έπρεπε να είναι δουλειά άλλων και όχι των συνεταιρισμών», προσθέτει ο κ. Φώντας Δουλούμης.
«Δεν αντέχουν τη δουλειά»
Μητέρα ενός αγοριού, η αγρότισσα κ. Μαρία Μπαχλιτζανάκη από την Ιεράπετρα, μας είπε ότι «οι αγρότες γονείς αποφεύγουν να κατευθύνουν τα παιδιά τους να ακολουθήσουν την αγροτική ζωή, γιατί πάνω από όλα είναι σκληρή και πολύ κουραστική και τα παιδιά δεν την αντέχουν. Τα παιδιά τα σπουδάζουμε κάνοντας πολλές θυσίες για να έχουν μια καλύτερη ποιότητα ζωής μέσα από ένα άλλο επάγγελμα της δικής τους επιλογής, όχι απαραίτητα ξεκούραστο, αλλά χωρίς πολλά ρίσκα και κυρίως χωρίς τα χρέη που έχουμε εμείς οι αγρότες στις τράπεζες.
Τα περισσότερα παιδιά που μπαίνουν στο αγροτικό επάγγελμα τα παρατάνε και για να ξεχρεώσουν αναλαμβάνουν ξανά οι γονείς ή δουλεύουν αλλού. Είναι δύσκολη η δουλειά του αγρότη. Αν δεν έχεις δύναμη και πίστη δύσκολα τα καταφέρνεις και τα παιδιά σήμερα δεν είναι τόσα ανθεκτικά ούτε στη ζέστη ούτε και στη σκληρή δουλειά», προσθέτει η κ. Μπαχλιτζανάκη.
Η ύπαιθρος γερνάει
Η γεωργία, αν και αντιπροσωπεύει κατά μέσο όρο το 3 με 4% του ΑΕΠ στις χώρες του ΟΟΣΑ, παραμένει θεμελιώδης για την επισιτιστική ασφάλεια, την περιφερειακή ανάπτυξη και την απασχόληση. Όμως, σε πολλές χώρες, ο μέσος όρος ηλικίας των αγροτών αυξάνεται και η ύπαιθρος μένει χωρίς διαδόχους.
Στην Ελλάδα η απασχόληση στον πρωτογενή τομέα των αγροτών άνω των 55 ετών από το 2000 έως το 2023 αυξήθηκε σχεδόν κατά 5% (από 35% το 2000 σε 40% το 2023). Χαρακτηριστικά είναι τα στοιχεία της τελευταίας έκθεσης του ΟΟΣΑ, σύμφωνα με τα οποία στις χώρες-μέλη του περισσότερο από το 25% του εργατικού δυναμικού του πρωτογενούς τομέα είναι άνω των 55 ετών, γεγονός που απειλεί τη μακροπρόθεσμη παραγωγικότητα και την οικονομική βιωσιμότητα των αγροτικών περιοχών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν τα στοιχεία για την Ευρώπη, καθώς σχεδόν το 60% των εκμεταλλεύσεων ελέγχεται από άτομα άνω των 55 ετών, ενώ οι νέοι κάτω των 35 αποτελούν μόλις το 6% των αγροτών.
Η προσέλκυση νέων αγροτών μέσω στοχευμένων πολιτικών πρόσβασης σε κεφάλαια και ενίσχυσης των δεξιοτήτων μπορεί να αποτελέσει επένδυση υψηλής απόδοσης για τις εθνικές οικονομίες. Και αυτό γιατί, όπως αναφέρει η έκθεση του ΟΟΣΑ, οι νέοι που εισέρχονται στον τομέα είναι συχνά πιο μορφωμένοι, έχουν ισχυρότερες επιχειρηματικές δεξιότητες και είναι πιο πιθανό να υιοθετήσουν ψηφιακά εργαλεία. Ωστόσο, σημαντικά εμπόδια, όπως η περιορισμένη πρόσβαση σε γη και σε πιστώσεις ή το περίπλοκο κανονιστικό περιβάλλον, συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν οι αγρότες και οι δυνητικοί αγρότες σε πολλές χώρες.
