Το άρθρο των μετεωρολόγων Γ. Φραγκουλίδη, Κ. Λαγουβάρδου και Β. Κοτρώνη που δημοσιεύτηκε στο meteo.gr για τις συνθήκες υστέρησης της εδαφικής υγρασίας στην Ελλάδα αποτυπώνει με ακρίβεια την ιδιόμορφη εικόνα του φετινού χειμώνα.
Ενός χειμώνα που περισσότερο θυμίζει παρατεταμένη άνοιξη, με εμμονικούς νοτιάδες να κυριαρχούν σχεδόν καθημερινά εδώ και τρεις μήνες, μεταφέροντας θερμές αέριες μάζες και αφρικανική σκόνη.
Την ίδια ώρα, στον ηπειρωτικό κορμό της χώρας - και κυρίως στα δυτικά - καταγράφονται επαναλαμβανόμενα επεισόδια έντονων βροχοπτώσεων, συχνά συνοδευόμενα από ακραία φαινόμενα, όπως πλημμύρες και κατολισθήσεις.
Αντίθετα, σε άλλες περιοχές, με χαρακτηριστικότερη την Κρήτη, η εικόνα είναι διαφορετική, με τα εδάφη να εμφανίζουν υστέρηση σε υγρασία παρά τα περάσματα κακοκαιρίας.
Η εξήγηση για αυτή τη «διπρόσωπη» εικόνα βρίσκεται κυρίως στην κυκλοφορία της ανώτερης ατμόσφαιρας.
Το σκηνικό συμπληρώνουν οι σχετικά υψηλές θερμοκρασίες, που παραπέμπουν περισσότερο σε βόρεια Αφρική ή Μέση Ανατολή παρά σε νότια Ευρώπη, συνθέτοντας έναν «διπρόσωπο» χειμώνα με έντονες αντιθέσεις και σαφές κλιματικό αποτύπωμα.
Η εξήγηση για αυτή τη «διπρόσωπη» εικόνα βρίσκεται κυρίως στην κυκλοφορία της ανώτερης ατμόσφαιρας.
Το τελευταίο τρίμηνο, η διάταξη των βαρομετρικών συστημάτων ευνόησε την έντονη κυκλογένεση στη δυτική και κεντρική Μεσόγειο.
Τα διαδοχικά βαρομετρικά χαμηλά κινούνται σε τροχιές που ενισχύουν τις βροχοπτώσεις στον ηπειρωτικό κορμό της χώρας, κυρίως στα δυτικά και βορειοδυτικά, αφήνοντας όμως την Κρήτη – και ιδιαίτερα τη βόρεια και ανατολική πλευρά της – στην «ξηρή σκιά» των συστημάτων αυτών.
Το αποτέλεσμα αποτυπώνεται και στους χάρτες εδαφικής υγρασίας: τα νοτιοδυτικά προσήνεμα τμήματα του νησιού, που δέχονται άμεσα τις υγρές νοτιοδυτικές ροές, εμφανίζουν υψηλότερα ύψη υετού και σχετικό πλεόνασμα υγρασίας.
Αντίθετα, τα βόρεια και ανατολικά τμήματα καταγράφουν έντονη έως ακραία ξηρασία στα βαθύτερα στρώματα του εδάφους (28–100 εκ.), ένδειξη παρατεταμένου υδατικού ελλείμματος.
Παράλληλα, οι επίμονοι θερμοί νοτιάδες περιόρισαν δραστικά τη χιονόστρωση στα ορεινά. Καθ’ όλη σχεδόν τη χειμερινή περίοδο, το χιόνι εμφανίστηκε μόνο πάνω από τα 2.000 μέτρα και σε ποσότητες σημαντικά χαμηλότερες από τον μέσο όρο, στερώντας από το νησί έναν βασικό «ταμιευτήρα» νερού για την άνοιξη.
Το άλλο πρόσωπο του καιρού…
Η εικόνα που διαμορφώνεται για την υπόλοιπη Ελλάδα είναι διαφορετική και σε αρκετές περιπτώσεις αντιφατική. Παρά τις υψηλές θερμοκρασίες και την αίσθηση «ήπιου» χειμώνα, μεγάλα τμήματα της ηπειρωτικής χώρας καταγράφουν σημαντικό πλεόνασμα εδαφικής υγρασίας, ιδίως στα δυτικά και βόρεια.
Οι διαδοχικές κακοκαιρίες που επηρέασαν τη δυτική και κεντρική Μεσόγειο τροφοδότησαν με αξιόλογα ύψη υετού τον κορμό της χώρας, ιδιαίτερα τα Ιόνια νησιά, τη δυτική Στερεά, την Ήπειρο και τμήματα της δυτικής Πελοποννήσου.
Σε αρκετές περιπτώσεις, τα φαινόμενα είναι έντονα και τοπικά ακραία, με αποτέλεσμα όχι μόνο την αναπλήρωση των εδαφικών αποθεμάτων νερού αλλά και την εκδήλωση πλημμυρικών επεισοδίων και κατολισθήσεων.
Η αυξημένη υγρασία στα επιφανειακά στρώματα του εδάφους αντανακλά κυρίως τα γεγονότα των τελευταίων εβδομάδων, ενώ η εικόνα στα βαθύτερα στρώματα δείχνει ότι η υετική δραστηριότητα των τελευταίων μηνών είχε διάρκεια και ένταση ικανή να «τροφοδοτήσει» το έδαφος σε βάθος.
Σε πολλές περιοχές της δυτικής και βόρειας Ελλάδας, οι τιμές υγρασίας υπερβαίνουν τις μέσες κλιματικές τιμές της περιόδου αναφοράς, γεγονός που σημαίνει ότι – σε σχέση με τα κανονικά για την εποχή δεδομένα – τα εδάφη εμφανίζονται πιο «φορτισμένα» με νερό.
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ομοιόμορφη. Τμήματα της ανατολικής Στερεάς και της ανατολικής Πελοποννήσου κινούνται πιο κοντά στον μέσο όρο, χωρίς να παρουσιάζουν έντονα πλεονάσματα ή σημαντικά ελλείμματα.
Αυτό υπογραμμίζει τη χωρική ανομοιογένεια του φετινού χειμώνα: η Ελλάδα δεν βιώνει μια ενιαία υδρολογική συνθήκη, αλλά ένα μωσαϊκό καταστάσεων που επηρεάζονται από τη θέση των βαρομετρικών χαμηλών, την ένταση των ανέμων και τη μορφολογία του εδάφους.
Σε κάθε περίπτωση, η υψηλή εδαφική υγρασία σε μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής χώρας λειτουργεί θετικά για τις χειμερινές και ανοιξιάτικες καλλιέργειες, καθώς περιορίζει το υδατικό στρες και δημιουργεί προϋποθέσεις καλύτερης απόδοσης.
Την ίδια στιγμή όμως, η συσσώρευση νερού σε κορεσμένα εδάφη αυξάνει τον κίνδυνο κατολισθήσεων και πλημμυρικών φαινομένων σε περίπτωση νέων έντονων βροχοπτώσεων.
Κι ενώ ο ηπειρωτικός κορμός φαίνεται να ευνοείται υδρολογικά, το ερώτημα που ανακύπτει είναι πώς εξηγείται η τόσο διαφορετική εικόνα που καταγράφεται νοτιότερα — και ειδικά στην Κρήτη.
Καλλιέργειες σε… κρίση
Για την Κρήτη, το ζήτημα της εδαφικής υγρασίας δεν είναι μια απλή μετεωρολογική παρατήρηση· αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την ίδια τη βιωσιμότητα της αγροτικής παραγωγής.
Τα δεδομένα που καταγράφουν συνθήκες σχετικής έως έντονης ξηρασίας, ιδιαίτερα στα βαθύτερα στρώματα του εδάφους (28–100 εκ.), αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα σε ένα νησί όπου η ελαιοκαλλιέργεια και οι δενδρώδεις καλλιέργειες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη χειμερινή αναπλήρωση των υδατικών αποθεμάτων.
Η Κρήτη βγαίνει από μια ελαιοκομική περίοδο με εξαιρετικά χαμηλή παραγωγή, η οποία σε τμήματα της ανατολικής Κρήτης εκτιμάται ότι δεν ξεπέρασε το 20% της μέσης απόδοσης. Το φαινόμενο αυτό δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη συσσωρευμένη υδρολογική πίεση των τελευταίων ετών.
Τρεις διαδοχικοί χειμώνες με μειωμένα ύψη υετού έχουν περιορίσει σημαντικά τη διήθηση νερού στα βαθύτερα στρώματα, εκεί όπου το ριζικό σύστημα των ελαιόδεντρων αντλεί τα αποθέματά του κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού.
Όταν τα στρώματα αυτά παραμένουν φτωχά σε υγρασία, το υδατικό στρες δεν είναι παροδικό αλλά παρατεταμένο, με άμεσες συνέπειες στη βλαστική ανάπτυξη, την καρπόδεση και τελικά στην παραγωγή.
Την ίδια στιγμή, πολλοί ελαιοπαραγωγοί αναφέρουν ότι τα δέντρα εμφανίζουν ενδείξεις πρόωρης προετοιμασίας για ανθοφορία μέσα στον χειμώνα. Η εικόνα αυτή συνδέεται με τις επίμονες θερμές αέριες μάζες και τις υψηλότερες από τις κανονικές θερμοκρασίες που επικράτησαν για μεγάλα διαστήματα.
Όταν η θερμοκρασία δεν πέφτει επαρκώς και η ψυχρή περίοδος περιορίζεται, το φαινολογικό ρολόι των δέντρων «μπερδεύεται».
Η διαδικασία διαφοροποίησης των ανθοφόρων οφθαλμών μπορεί να επιταχυνθεί, χωρίς όμως να έχουν εξασφαλιστεί οι αναγκαίες υδατικές προϋποθέσεις για μια ισορροπημένη και παραγωγική εξέλιξη.
Έτσι, ο φετινός χειμώνας στην Κρήτη φαίνεται να υπήρξε περισσότερο ημερολογιακός παρά ουσιαστικός. Χωρίς επαρκή ψύξη, χωρίς σημαντική χιονόστρωση στα ορεινά και με άνισα κατανεμημένες βροχές, το νησί εισέρχεται στην άνοιξη με ερωτήματα για τη δυναμική της νέας καλλιεργητικής περιόδου.
Σε ένα περιβάλλον κλιματικής μεταβλητότητας, η εδαφική υγρασία δεν αποτελεί απλώς έναν δείκτη — αποτελεί τον καθοριστικό κρίκο ανάμεσα στον καιρό και την αγροτική οικονομία της Κρήτης.
Ο εφιάλτης της λειψυδρίας συνεχίζεται
Η ανησυχία δεν περιορίζεται στον πρωτογενή τομέα. Τα ίδια στοιχεία που δείχνουν υστέρηση εδαφικής υγρασίας σε μεγάλο μέρος της Κρήτης είναι απογοητευτικά και για την υδροδότηση των μεγάλων αστικών κέντρων, ιδιαίτερα στα ανατολικά του νησιού.
Οι βασικοί ταμιευτήρες καταγράφουν χαμηλές στάθμες, ενώ η απουσία ουσιαστικής χιονόστρωσης στα ορεινά στερεί από το υδρολογικό σύστημα έναν κρίσιμο φυσικό μηχανισμό αναπλήρωσης.
Τα βουνά χωρίς χιόνι δεν αποτελούν απλώς μια ασυνήθιστη εικόνα· σημαίνουν ότι δεν θα υπάρξει σταδιακή τροφοδότηση των υδροφορέων την άνοιξη, όταν οι θερμοκρασίες θα αυξηθούν.
Κάθε ημέρα που ο χειμώνας κυλά με το ίδιο καιρικό μοτίβο - επίμονους νοτιάδες, υψηλές θερμοκρασίες και άνισα κατανεμημένες βροχές- διευρύνει την απειλή της λειψυδρίας. Το πρόβλημα γίνεται πιο σύνθετο αν ληφθεί υπόψη η εποχική αύξηση της κατανάλωσης νερού κατά τους θερινούς μήνες, λόγω του τουρισμού.
Οι ανάγκες πολλαπλασιάζονται σε μια περίοδο όπου τα αποθέματα θα έπρεπε να βρίσκονται στο μέγιστο επίπεδο τους, όχι σε καθεστώς πίεσης.
Έτσι, ο «διπρόσωπος» φετινός χειμώνας αναδεικνύει δύο διαφορετικές, αλλά εξίσου σοβαρές, προκλήσεις σε εθνικό επίπεδο.
Στη δυτική και βόρεια Ελλάδα, οι έντονες βροχοπτώσεις και τα ακραία φαινόμενα δοκιμάζουν τις υποδομές, με πλημμύρες, κατολισθήσεις και ζημιές σε οδικά δίκτυα και αγροτικές εγκαταστάσεις να απαιτούν διαρκή διαχείριση και αποκατάσταση. Στην Κρήτη, αντίθετα, το πρόβλημα δεν είναι η υπερβολή του νερού αλλά η απουσία του.
Η αντίθεση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια καιρική ιδιαιτερότητα, αλλά μια ένδειξη της αυξανόμενης οξύτητας και μεταβλητότητας του κλίματος στη Μεσόγειο.
Από τη μία, περιοχές που καλούνται να διαχειριστούν τις συνέπειες της υπερβάλλουσας υετικής δραστηριότητας, από την άλλη, ένα νησί που βιώνει έναν παρατεταμένο εφιάλτη λειψυδρίας, ο οποίος δεν διαρκεί μόνο φέτος, αλλά φαίνεται να εδραιώνεται εδώ και αρκετά χρόνια.
