Είναι υπέροχο να γράφει κάποιος για έναν άνθρωπο της καρδιάς του, μα συνάμα δύσκολο όταν δεν τον έχει γνωρίσει. Η περιπέτεια της ζωής ενός ανθρώπου όταν συνοδεύεται με αξίες και ιδανικά σε κάνει συνοδοιπόρο του ακόμα κι αν έχει πάρει τον δρόμο για το “τελευταίο ταξίδι”.
Η ζωή της Δέσποινας Πλουμίδου έπαψε το 2002, μου λικνίζει όμως την καρδιά η αγάπη της για τους ανθρώπους, για την παράδοση της Ελλάδας και για τον τόπο της, την Κρήτη. Ήταν μια γυναίκα με όνειρα, όνειρα που όσο δύσκολα κι αν ήταν, δεν την εμπόδιζαν να φτάσει στην πλώρη, ατενίζοντας μακριά. Δεν την ενδιέφεραν οι τρικυμίες, αλλά ο προορισμός, γι’ αυτό και ρίχνω άγκυρα στη ζωή της για να σας μιλήσω για την ίδια.
Η Δέσποινα Πλουμίδου γεννήθηκε το 1924 στο Ηράκλειο από τον Πέτρο Πλουμίδη και τη Μαρία Αρακαδάκη. Ο πατέρας της από την Ιεράπετρα είχε εγκατασταθεί στο Ηράκλειο και η μητέρα της είχε καταγωγή από τη Νεάπολη Λασιθίου.
Ενδιαφέρον για μένα ήταν η αναζήτηση για το επίθετό τους, διότι μου αποκάλυψε ότι το επίθετο Πλουμίδη έχει έρθει στην Κρήτη από τη Μικρά Ασία και μάλιστα πριν από το 1715. Αρχικά είχαν εγκατασταθεί στα Σφακιά και από αυτήν την οικογένεια ήταν η Στυλιανή Πλουμιδάκη, μητέρα του Ελευθερίου Βενιζέλου. Σε αυτήν την αναζήτηση γνωρίζω μια ξεχασμένη ηρωική προσωπικότητα, τον καπετάν Νικόλα Πλουμίδη, παππούς του οδοντιάτρου Εμμ. Πλουμίδη από την Ιεράπετρα, και Αντωνίου Πλουμίδου, γιατρού από τις Αρχάνες.
Συζητώντας με την πρώτη γυναίκα δήμαρχο της Ελλάδας, την κ. Μαρία Πλουμίδη, μου αποκαλύπτει ότι ο προπάππους της καπετάν Νικόλας Πλουμίδης γεννήθηκε το 1805 στη Βιάννο και ότι έλαβε μέρος σε πολλές μάχες του 1821, μάλιστα διακρίθηκε για τον ηρωισμό του, γι’ αυτό και ο Καποδίστριας τον είχε υπό την προστασία του στο Ναύπλιο. Εκεί εκπαιδεύτηκε και κατατάχθηκε στον Ελληνικό Στρατό, στο τέλος μάλιστα πήρε τον τίτλο του χιλίαρχου. Από εκεί και εγκαταλείποντας τα πάντα επέστρεψε στην Κρήτη, ως εθελοντής με τους άνδρες του σώματός του, λαμβάνοντας μέρος σε κρητικούς πολέμους. Ο ίδιος φρόντισε για τη μόρφωση και την αναπτέρωση των Κρητικών, γι’ αυτό και στη Βιάννο και το πρώτο ελληνικό ιδιωτικό σχολείο δίδασκε ο ίδιος Νεοελληνικά γράμματα.
Κάπως έτσι συνειδητοποιώ ότι δεν είναι τυχαίο το αίσθημα αγάπης και αφοσίωσης της Δέσποινας Πλουμίδου για την πατρίδα, για τη συμπόρευση με τους συμπολίτες της, γαλουχήθηκε με ιστορίες πατριωτισμού και πίστευε στη δύναμη που μπορεί να κρύβει μέσα του ένας άνθρωπος. Η ίδια μάλιστα, όταν τα γκρίζα σύννεφα του πολέμου είχαν συσσωρευτεί, υπηρέτησε ως αδελφή νοσοκόμα στην Εθνική Οργάνωση Κρήτης. Προσέφερε τις υπηρεσίες της στους τραυματίες και ασθενείς στην ύπαιθρο και στο νοσοκομείο.
Ο πατέρας της Δέσποινας Πλουμίδου και η Μαρία Πλουμίδου, η πρώην δήμαρχος Αρχανών, ως πρώτα ξαδέρφια μοιράστηκαν πολλές στιγμές της ζωής τους. Η Μαρία Πλουμίδου έζησε τη Δέσποινα από μικρή ηλικία και με κλάματα στα μάτια μού μίλησε για μια εξαίσια προσωπικότητα, μια γυναίκα δυναμική και με παιδεία, αλλά και μια γυναίκα άτυχη διότι στο τέλος έμεινε μόνη, όλοι την ξέχασαν.
Το χωριό της Δέσποινας Πλουμίδου ήταν η Λαγούτα του δήμου Μινώα Πεδιάδας. Η ίδια έμενε στο Ηράκλειο, το σπίτι της ήταν στην οδό Χάνδακος. Εκεί ήταν και η σχολή χορού που διατηρούσε. Ο πατέρας της ήταν φαρμακοποιός στο τότε Πανάνειο Δημοτικό Νοσοκομείο Ηρακλείου. Ήταν μοναχοπαίδι και αφού τελείωσε στο Ηράκλειο το Δημοτικό Σχολείο και το Γυμνάσιο, με επιθυμία του παππού της έδωσε εξετάσεις και πέτυχε την είσοδό της στην Ιατρική Σχολή Αθηνών. Μετά το πρώτο έτος όμως αποφάσισε να εγκαταλείψει την Ιατρική Σχολή και να δώσει και πάλι εξετάσεις, αυτή τη φορά όμως για το Ελληνικό Ωδείο. Στο Ελληνικό Ωδείο, αφού τελείωσε τραγούδι, θεωρητικά και αρμονία, παρακάλεσε τον Άγγελο Γριμάνη να την αφήσει να παρακολουθεί τις πρόβες του. Ο Άγγελος Γριμάνης ήταν ο σημαντικότερος χορευτής και χοροδιδάσκαλος στην Ελλάδα και ήταν αυτός που με χαρά εκπαίδευσε την Κρητικιά Δέσποινα Πλουμίδου.
Έκανε το ντεμπούτο του ως χορευτής το 1927 στο Βερολίνο. Από το 1927-1929 απασχολήθηκε ως πρώτης χορευτής στην Όπερα της Στουτγάρδης, ενώ το 1929 στην όπερα της Κολωνίας. Από το 1932 ήταν πρώτος χορευτής στα “Ρωσικά μπαλέτα”, ενώ από το 1933-1937 ήταν χορευτής και χορογράφος του Εθνικού Θεάτρου.
Το πρώτο ρεσιτάλ τραγουδιού της Δέσποινας Πλουμίδου ήταν στην αίθουσα Παρνασσού, το δεύτερο στην Ελευσίνα και το τρίτο στο Αιγάλεω. Μετά από τις μεγάλες αυτές επιτυχίες, έδωσε ένα ρεσιτάλ στην Ιεράπετρα.
Εκεί που άλλα κορίτσια δεν τολμούσαν να μάθουν γράμματα και να απομακρυνθούν από τον τόπο που γεννήθηκαν, η Δέσποινα Πλουμίδου κατόρθωσε να πάει στην Αθήνα να σπουδάσει στο Ελληνικό Ωδείο και με την επιστροφή της στο Ηράκλειο να εργαστεί ως καθηγήτρια της μουσικής στο Λύκειο Κοραής, στη Σχολή “Εργάνη” και στο Ναυτικό Γυμνάσιο. Από το 1962 έως το 1974 εργαζόταν διδάσκοντας μουσική, παράλληλα όμως το διάστημα αυτό είχε δικό της χορευτικό συγκρότημα, πραγματοποιώντας πολλές χορευτικές εμφανίσεις σε εκδηλώσεις και φεστιβάλ τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδας. Πολλοί τη θυμούνται ντυμένη Κρητικοπούλα να τραγουδάει ένα ριζίτικο τραγούδι πριν από την εμφάνιση του χορευτικού της συγκροτήματος, θυμούνται όμως και την ύπαρξη ευρωπαϊκών χορών και τραγουδιών μέσα στο πρόγραμμα των εμφανίσεών τους.
Ο αείμνηστος Ζαριανός λυράρης Μανόλης Καρπουζάκης σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στον Ι. Δαμαρλάκη πριν από το 2000 είχε πει: «Είχα την τιμή να συνεργαστώ με τη Δέσποινα Πλουμίδου και θυμάμαι πάρα πολλά από τις κοινές μας εμφανίσεις. Θυμάμαι τον ερχομό του πρίγκιπα του Σαούλ, θυμάμαι το 1965 τον ερχομό του Γεωργίου Παπανδρέου, τα αποκαλυπτήρια στο άγαλμα του “Καπετάν Κόρακα”, μια Ναυτική Εβδομάδα που μας κατακλύσανε με τα αυτοκίνητά τους στο λιμάνι και δε μας άφηναν να φύγουμε...».
Είχε τονίσει μάλιστα το πόσο επωφελήθηκαν από την ίδια πολλοί λυράρηδες στις πρόβες τους με τη Δέσποινα, διότι με τις μουσικές της γνώσεις κατόρθωνε να τους διορθώνει στον χρόνο.
Η Δέσποινα Πλουμίδου ήταν η πρώτη γυναίκα που ασχολήθηκε επαγγελματικά με τους παραδοσιακούς χορούς της Κρήτης και μάλιστα σε μια εποχή όπου οι γυναίκες δεν είχαν πολλές δυνατότητες και οι περισσότερες ήταν και αναλφάβητες. Η ίδια είχε ζήσει τον πόλεμο, είχε ζήσει την καταπίεση της κοινωνίας, μα δε σταμάτησε να προσπαθεί με τον πιο διακριτικό τρόπο να αντιτάσσεται σε οτιδήποτε την ενοχλούσε και να προασπίζεται την ανάδειξη και ανάπτυξη εθίμων και παραδόσεων.
Κάποιες από τις εμφανίσεις της - Χορεύοντας για τον Σοφοκλή Βενιζέλο και ο “Πατούχας”
Ήταν 6 Φεβρουαρίου του 1964, όταν η Δέσποινα Πλουμίδου με το συγκρότημά της χόρεψαν για τον Σοφοκλή Βενιζέλο στο επιβατικό πλοίο “Ελλάς”. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος βρισκόταν στην Κρήτη για προεκλογική περιοδεία και εκείνη την ημέρα αναχωρούσε με προορισμό τη Σύρο.
Ξημερώματα 7 Φεβρουαρίου το πλοίο άλλαξε την πορεία του μεσοπέλαγα και επέστρεψε στα Χανιά γιατί ο Σοφοκλής Βενιζέλος πέθανε από καρδιακή προσβολή στο επιβατικό πλοίο “Ελλάς”.
- Το 1965 τη Δέσποινα Πλουμίδου είχε προσκαλέσει με το συγκρότημά της ο Σύλλογος Κρητών της δυτικογερμανικής πόλης Άαχεν. Την ίδια χρονιά βρέθηκε στο Βέλγιο και την Ολλανδία. Με την επιστροφή της από αυτές τις χορευτικές εμφανίσεις, η Δόρα Στράτου την προσκάλεσε με το συγκρότημά της να χορέψουν στο Πανελλήνιο Φεστιβάλ που γινόταν στο Αρχαίο Θέατρο Πειραιά.
- Το 1966 είχε δώσει ένα ρεσιτάλ τραγουδιού στο Τολέδο της Ισπανίας και στο Ισραήλ το 1969. Από το 1970 και μετά όμως ασχολήθηκε αποκλειστικά και μόνο με τη διδασκαλία του χορού και πραγματοποίησε πολλές χορευτικές εμφανίσεις, όπως στη Γιορτή Σουλτανίνας στη Σητεία το 1972.
- Στα χρόνια της δικτατορίας στην περιοχή της Βιάννου έγιναν γυρίσματα για κινηματογραφική παραγωγή και η Δέσποινα Πλουμίδου βρέθηκε εκεί με το συγκρότημά της για τις χορευτικές απαιτήσεις της ταινίας. Πρόκειται για το ηθογραφικό μυθιστόρημα “Ο Πατούχας” του Ιωάννη Κονδυλάκη, που έγινε ταινία με πρωταγωνιστές τον Τάσο Γιαννόπουλου, τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο, τη Ζωζώ Σαπουντζάκη κ.ά.
- Το 1979 η Δέσποινα Πλουμίδου ασχολήθηκε με το παιδικό συγκρότημα στις Δαφνές, το 1982 στον Άγιο Μύρωνα και ακολούθησαν οι Βούτες το 1983. Το 1985 εγκαταστάθηκε στη Λαγούτα, όπου μάθαινε χορό τα παιδιά της Λαγούτας και των γύρω χωριών, ενώ το 1987 κάνει σχολή χορού στο Αρκαλοχώρι και τον Σκινιά.
- Για την ενασχόλησή της με το παιδικό συγκρότημα στις Δαφνές ο Νίκος Δουλουφάκης αποκαλύπτει: «Τότε σχολές χορού ήταν μόνο το Λύκειο Ελληνίδων και η σχολή της Δέσποινας. Εμείς στις Δαφνές με τον γιατρό Θωμά Τσαγκαράκη που ήταν χορευτής είχαμε αναλάβει την εκμάθηση χορών στα παιδιά του χωριού.
Όταν αποφασίσαμε να εμπλουτίσουμε την εικόνα του παιδικού συγκροτήματος πήγα και τη βρήκα, την παρακάλεσα και δέχτηκε την πρότασή μας και ήρθε εδώ. Ανέλαβε τα παιδιά, τους έδωσε μια άλλη εικόνα. Μετά με το παιδικό χορευτικό κατορθώσαμε σημαντικές χορευτικές εμφανίσεις, χορέψαμε στα εγκαίνια του αγάλματος του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας στο Ηράκλειο, στον εορτασμό της Μάχης της Κρήτης στα Λιοντάρια το 1981, θυμάμαι μάλιστα και τον Κατράκη εκεί. Επίσης σε εκδηλώσεις Ναυτικής Εβδομάδας, στη Νεάπολη, τα Ανώγεια, όπου γινόταν ένας παγκρήτιος διαγωνισμός παιδικού χορευτικού συγκροτήματος και στην επιτροπή ήταν δύο μεγάλα ονόματα, ο Χατζιδάκις και ο Κούνδουρος...».
«Την πονούσαν οι άνθρωποι που την ξέχασαν»
Όσοι γνώρισαν τη Δέσποινα Πλουμίδου την αγάπησαν, τη σέβονταν και την υπολόγιζαν. Δε συνέβη όμως το ίδιο όταν η ίδια αποφάσισε να αποσυρθεί από τον χορό και να εγκαταλείψει το Ηράκλειο για να πάει στο χωριό της, τη Λαγούτα. Ήταν 67, 68 χρονών και τότε ήταν που σχεδόν όλοι την ξέχασαν.
Αφιλοκερδώς και σε μεγάλη ηλικία ανέλαβε τα παιδιά του χωριού της και των γύρω χωριών για να τα εκπαιδεύσει στη χορευτική παράδοση του τόπου και μετέδιδε με αγάπη ό,τι υπήρχε μέσα της. Επισκεπτόταν καθημερινά τα καφενεία του χωριού της, την ενδιέφερε να μάθει οτιδήποτε φανέρωνε συνέχεια στην παράδοση, σιγοτραγουδούσε, ποτέ μα ποτέ όμως δε συζητούσε τα καλά που πέρασε και έζησε. Ζούσε μια άλλη πραγματικότητα, που την πονούσε. Περισσότερο όμως την πονούσαν οι άνθρωποι που την ξέχασαν...
