Η ένταση στον Περσικό Κόλπο αναζωπυρώνει τους φόβους για μια επανάληψη του λεγόμενου «πολέμου των δεξαμενόπλοιων» της δεκαετίας του 1980, προειδοποιούν αναλυτές σε εκτενή ανάλυση των Financial Times. Με δεξαμενόπλοια να πλήττονται και την Τεχεράνη να προειδοποιεί τα πλοία να αποφεύγουν τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, αυξάνεται δραματικά η ανησυχία για την ασφάλεια μιας θαλάσσιας οδού από την οποία διέρχεται περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Παράλληλα, οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, οι απειλές για ναρκοθέτηση και η εκτίναξη των ασφαλίστρων και των ναύλων δημιουργούν ένα σκηνικό μεγάλης αστάθειας για τις διεθνείς αγορές ενέργειας.
Η κατάσταση θυμίζει έντονα την περίοδο του πολέμου Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980, όταν οι δύο πλευρές τοποθετούσαν νάρκες στον Κόλπο και στο Στενό του Ορμούζ και επιτίθεντο σε πετρελαιοφόρα που διέρχονταν από την περιοχή, χρησιμοποιώντας πυραύλους Exocet γαλλικής κατασκευής και Silkworm κινεζικής προέλευσης. Τότε τα δεξαμενόπλοια του Κουβέιτ αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν αμερικανική σημαία για προστασία, γεγονός που οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναπτύξουν περίπου 35 πολεμικά πλοία για τη συνοδεία των εμπορικών σκαφών ώστε να διασφαλιστεί η ροή πετρελαίου.
Από το Σάββατο, όταν ΗΠΑ και Ισραήλ εξαπέλυσαν επιθέσεις κατά του Ιράν, οι ιρανικές δυνάμεις προειδοποιούν τα πλοία να μην προσεγγίζουν το Στενό του Ορμούζ, μια θαλάσσια αρτηρία από την οποία περνά περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και σχεδόν το ένα πέμπτο των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Μέχρι στιγμής τουλάχιστον έξι δεξαμενόπλοια έχουν δεχθεί πλήγματα στον Περσικό Κόλπο από την έναρξη της σύγκρουσης, γεγονός που έχει οδηγήσει σχεδόν σε πλήρη διακοπή της ναυσιπλοΐας μέσω των Στενών. Παράλληλα, το Ιράν έχει πραγματοποιήσει επιθέσεις και σε ενεργειακές εγκαταστάσεις στο Κατάρ και τη Σαουδική Αραβία, ενώ οι τιμές του πετρελαίου έχουν εκτιναχθεί.
Το σχέδιο Τραμπ για συνοδεία δεξαμενόπλοιων
Eφόσον κριθεί αναγκαίο, το αμερικανικό ναυτικό θα αναλάβει να συνοδεύσει τα δεξαμενόπλοια που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι, εφόσον κριθεί αναγκαίο, το αμερικανικό ναυτικό θα αναλάβει να συνοδεύσει τα δεξαμενόπλοια που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ. Παράλληλα, η Αμερικανική Εταιρεία Χρηματοδότησης της Ανάπτυξης εξετάζει την παροχή ασφαλιστικής κάλυψης κινδύνου και εγγυήσεων για τα πλοία που επιχειρούν στον Κόλπο.
Οι τιμές του πετρελαίου σημείωσαν μικρή υποχώρηση μετά τις δηλώσεις του Τραμπ, ωστόσο οι λεπτομέρειες του σχεδίου παραμένουν ασαφείς και δεν είναι σαφές πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί άμεσα και σε επαρκή κλίμακα ώστε να αποτραπεί μια νέα ενεργειακή κρίση.
Η Ελίμα Κροφτ, πρώην αναλύτρια της CIA και σήμερα στέλεχος της RBC Capital Markets, χαρακτήρισε την πρόταση «πιθανότατα ακόμη σε φάση σχεδιασμού».
Ειδικοί στη ναυτική στρατηγική επισημαίνουν ότι τα πολεμικά πλοία και τα αεροσκάφη που θα απαιτούνταν για μια τέτοια αποστολή συνοδείας δεν είναι άμεσα διαθέσιμα, καθώς ήδη συμμετέχουν στις επιχειρήσεις κατά του Ιράν.
Ο Τζόσουα Ταλίς από το Κέντρο Ναυτικών Αναλύσεων εκτίμησε ότι είναι «απίθανο» το αμερικανικό ναυτικό να μπορέσει να προστατεύσει τα εμπορικά πλοία μέσα στις επόμενες επτά έως δέκα ημέρες. Σύμφωνα με τον ίδιο, μια επιχείρηση συνοδείας θα μπορούσε να ξεκινήσει μόνο αφού ολοκληρωθεί η πρώτη φάση των έντονων συγκρούσεων και μειωθούν οι ιρανικές αντιπλοϊκές δυνατότητες.
Ο Μαρκ Μοντγκόμερι, πρώην διοικητής ομάδας αεροπλανοφόρων των ΗΠΑ, χαρακτήρισε μια τέτοια αποστολή «δύσκολη αλλά εφικτή», εκτιμώντας ότι θα χρειαστούν έως και δύο εβδομάδες για να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες.
Ο Λευκός Οίκος δεν έδωσε περισσότερες λεπτομέρειες για το σχέδιο που ανακοίνωσε ο Τραμπ μέσω της πλατφόρμας Truth Social.
Ο Τζον Μίλερ, πρώην διοικητής του Πέμπτου Στόλου των ΗΠΑ, υπογράμμισε ότι ακόμη και αν υπάρχουν αρκετά πλοία στην περιοχή για να ξεκινήσει η συνοδεία, οι αμερικανικές δυνάμεις θα πρέπει να αντιμετωπίσουν απειλές όπως πυραύλους, drones, ταχύπλοα σκάφη και πιθανή ναρκοθέτηση.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Μεγάλο μέρος του πετρελαίου που εξάγεται από τον Κόλπο κατευθύνεται προς την Κίνα, γεγονός που σημαίνει ότι το σχέδιο συνοδείας των δεξαμενόπλοιων θα μπορούσε να βρει ανταπόκριση και στο Πεκίνο. Ωστόσο καμία άλλη χώρα δεν έχει μέχρι στιγμής ανακοινώσει δημόσια συμμετοχή.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει το ενδεχόμενο επέκτασης της ναυτικής αποστολής Aspides – στην οποία συμμετέχουν πλοία από τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα – ώστε να καλύψει και το Στενό του Ορμούζ. Η αποστολή αυτή ήδη επιχειρεί στην Ερυθρά Θάλασσα και τον Κόλπο του Άντεν για την προστασία εμπορικών πλοίων. Ωστόσο η πρόταση, που φέρεται να προωθείται από τη Γαλλία, δεν έχει ακόμη εγκριθεί.
«Υπάρχει έντονη αύξηση των αιτημάτων για πρόσθετη προστασία», ανέφερε Ευρωπαίος αξιωματούχος που γνωρίζει τις συνομιλίες. «Η κατάσταση είναι περίπλοκη, αλλά στόχος είναι να προστατευθούν τα θαλάσσια οικονομικά συμφέροντα της Ευρώπης».
Σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1980, οι Ηνωμένες Πολιτείες εμπλέκονται άμεσα στη σύγκρουση, γεγονός που καθιστά τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο ιδιαίτερα επικίνδυνη.
Από τα πλοία που έχουν δεχθεί επιθέσεις τις τελευταίες ημέρες, τουλάχιστον μία επίθεση αποδίδεται στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.
Το δεξαμενόπλοιο Stena Imperative, που φέρει αμερικανική σημαία, χτυπήθηκε από δύο βλήματα ενώ ήταν αγκυροβολημένο στο Μπαχρέιν. Παράλληλα, πλοίο ναυλωμένο από τη Saudi Aramco δέχθηκε επίθεση από drone ανοιχτά της Μουσκάτ, μεταφέροντας περίπου 500.000 βαρέλια καυσίμων προς λιμάνι της Σαουδικής Αραβίας.
Πλοία που βρίσκονταν στη θαλάσσια διαδρομή ανέφεραν ότι έλαβαν ραδιομηνύματα, τα οποία αποδίδονται στους Φρουρούς της Επανάστασης, με τα οποία τους ζητούσαν να επιστρέψουν.
«Πρόκειται για έναν ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα για τις περισσότερες ναυτιλιακές εταιρείες και τους ναυλωτές», δήλωσε ο Μάρτιν Κέλι, επικεφαλής συμβούλων της εταιρείας ναυτιλιακών πληροφοριών EOS Risk.
Τα όπλα της Τεχεράνης στη θάλασσα
Ιδιαίτερα αποτελεσματική θεωρείται η χρήση μη επανδρωμένων επιφανειακών σκαφών, τα οποία πλήττουν το κύτος των πλοίων κοντά στην ίσαλο γραμμή, προκαλώντας σοβαρή εισροή υδάτων και συχνά βύθιση. Τα σκάφη αυτά συνήθως επιτίθενται από το πίσω μέρος των πλοίων, πλημμυρίζοντας το μηχανοστάσιο.
Το Ιράν διαθέτει επίσης ταχύπλοα επιθετικά σκάφη, μικρά πλοιάρια εξοπλισμένα με ρουκέτες και πυραύλους, καθώς και σημαντικό απόθεμα ναρκών.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η Τεχεράνη θα μπορούσε να τοποθετήσει ναρκοπέδια ακόμη και με τη χρήση εμπορικών πλοίων ή μικρών ταχύπλοων σκαφών.
Οι δυνατότητες ναρκαλιευτικών επιχειρήσεων των ΗΠΑ θεωρούνται περιορισμένες, καθώς στην περιοχή βρίσκονται μόλις τρία παράκτια πολεμικά πλοία που έχουν μετατραπεί για αποστολές ναρκαλιείας. Τα πλοία αυτά χρησιμοποιούν ελικόπτερα MH-60 και μη επανδρωμένα σκάφη εξοπλισμένα με συστήματα σόναρ για τον εντοπισμό ναρκών.
Δυνάμεις από την Εσθονία, τη Γαλλία, τη Βρετανία, την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα θα μπορούσαν να συμμετάσχουν σε μια επιχείρηση αποναρκοθέτησης, ωστόσο θα χρειαστεί χρόνος για να μεταφερθούν στην περιοχή.
Οι εξελίξεις έχουν ήδη επηρεάσει την αγορά ναυτικής ασφάλισης, με αρκετές εταιρείες να ακυρώνουν συμβόλαια ή να απαιτούν υψηλότερα ασφάλιστρα. Η ασφαλιστική αγορά του Λονδίνου επέκτεινε μάλιστα τη ζώνη υψηλού κινδύνου ώστε να περιλαμβάνει το Μπαχρέιν, το Τζιμπουτί, το Κουβέιτ, το Ομάν και το Κατάρ.
Την ίδια στιγμή, οι ναύλοι για τα δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν πετρέλαιο από τον Κόλπο έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, με το κόστος μίσθωσης ενός πλοίου τύπου Suezmax να υπερδιπλασιάζεται.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι ακόμη και η απλή αναφορά για πιθανή ναρκοθέτηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέα άνοδο των τιμών, καθώς θα αρκούσε η απειλή για να αποτρέψει τις εταιρείες από τη διέλευση.
Πέρα από νάρκες και drones, το Ιράν διαθέτει επίσης αντιπλοϊκούς πυραύλους C-802 κινεζικής κατασκευής, πυραύλους εδάφους-εδάφους, υποβρύχια ρωσικής προέλευσης και μίνι υποβρύχια που αποδίδονται σε σχεδιασμό της Βόρειας Κορέας.
Σύμφωνα με τον Τζιμ Λάμσον, πρώην αναλυτή της CIA, το ιρανικό ναυτικό και το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης διαθέτουν «χιλιάδες αντιπλοϊκούς πυραύλους κρουζ και εκατοντάδες εκτοξευτές».
Οι πύραυλοι αυτοί μπορούν να πλήξουν στόχους σε αποστάσεις έως και 1.000 χιλιομέτρων, γεγονός που καθιστά τις πυραυλικές εγκαταστάσεις του Ιράν βασικό στόχο των αμερικανικών επιχειρήσεων. Μέχρι στιγμής οι ΗΠΑ έχουν βυθίσει 17 ιρανικά πλοία.
Το στρατηγικό δίλημμα της Τεχεράνης
Παρά τις απειλές, ένα πλήρες κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ θα είχε σοβαρές συνέπειες και για την ίδια την ιρανική οικονομία, καθώς θα επηρέαζε τις εξαγωγές πετρελαίου προς την Κίνα, τον σημαντικότερο αγοραστή της χώρας.
Ωστόσο, όσο η σύγκρουση συνεχίζεται, αυξάνεται ο κίνδυνος οι εμπλεκόμενες πλευρές να χρησιμοποιήσουν πιο ισχυρά ενεργειακά μέσα πίεσης, με πιθανές επιπτώσεις για τη διεθνή οικονομία.
«Οι Ιρανοί συχνά λένε ότι αν δεν μπορούν να πουλήσουν το πετρέλαιό τους, τότε δεν θα μπορεί κανείς. Το αντίστροφο όμως ισχύει επίσης — αν κανείς δεν μπορεί να το πουλήσει, τότε ούτε το Ιράν μπορεί», δήλωσε ο Μίλερ.
Καθώς η σύγκρουση κλιμακώνεται, ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι η Τεχεράνη επιδιώκει να προκαλέσει έντονη πίεση από συμμάχους και εταίρους των ΗΠΑ ώστε να αυξηθεί η διπλωματική πίεση προς την Ουάσιγκτον.
Σύμφωνα με τον Κλέιτον Σίγκλ του Center for Strategic and International Studies, όσο περισσότερο παρατείνεται η κρίση τόσο πιθανότερο είναι ΗΠΑ και Ιράν να χρησιμοποιήσουν ακόμη πιο ισχυρά εργαλεία ενεργειακής πίεσης για να επιβάλουν τις στρατηγικές τους επιδιώξεις.
