Πριν από περίπου 400 εκατομμύρια χρόνια, πολύ πριν την εμφάνιση των δεινοσαύρων ή ακόμη και των δέντρων, ένας αινιγματικός οργανισμός δέσποζε στο τοπίο σαν προϊστορικός μονόλιθος.
Σήμερα, νέα έρευνα υποστηρίζει ότι αυτή η αρχαία μορφή ζωής δεν ήταν ούτε φυτό, ούτε ζώο, ούτε μύκητας, αλλά ενδέχεται να αποτελεί μια εντελώς άγνωστη μορφή πολυκύτταρης ζωής.
«Αυτό που μπορούμε να πούμε, με βάση όλες αυτές τις νέες αναλύσεις, είναι ότι διαφέρει τόσο πολύ από οποιαδήποτε σύγχρονη ομάδα γνωρίζουμε», δήλωσε ο Κοραντέν Λορόν, παλαιοντολόγος στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και συν-επικεφαλής συγγραφέας της έρευνας, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances τον περασμένο μήνα.
Τα απολιθώματα, γνωστά ως Prototaxites, εντοπίστηκαν για πρώτη φορά πριν από 160 χρόνια και φτάνουν σε ύψος έως και 30 πόδια (περίπου 9 μέτρα), προκαλώντας εδώ και δεκαετίες σύγχυση ως προς την ταξινόμησή τους.
Τον 19ο αιώνα, οι επιστήμονες πίστευαν αρχικά ότι το Prototaxites ήταν ο σάπιος κορμός ενός κωνοφόρου. Ωστόσο, μεταγενέστερες μελέτες έδειξαν ότι αποτελούνταν από πλέγμα διαπλεκόμενων σωληνίσκων και όχι από τα συμπαγή κύτταρα που συνθέτουν τους φυτικούς ιστούς.
Άλλοι επιστήμονες υποστήριξαν ότι επρόκειτο για έναν οργανισμό παρόμοιο με λειχήνα — μια συμβιωτική ένωση μύκητα και άλγης. Τα τελευταία χρόνια, ορισμένοι ερευνητές θεωρούσαν ότι έμοιαζε περισσότερο με μύκητα, εν μέρει επειδή δεν φαίνεται να παρήγαγε ενέργεια μέσω φωτοσύνθεσης.
Η νέα έρευνα επικεντρώθηκε σε τρία απολιθώματα Prototaxites που βρέθηκαν στο Rhynie chert, ένα προϊστορικό χερσαίο οικοσύστημα κοντά στο Αμπερντίν της Σκωτίας.
Το Rhynie chert φιλοξενεί τα καλύτερα διατηρημένα δείγματα των πρώτων φυτών, μυκήτων και ζώων που αποίκησαν τη στεριά πριν από 400 εκατομμύρια χρόνια, κατά την πρώιμη Δεβόνια περίοδο.
Η περιοχή ήταν κάποτε ένα αρχαίο θερμό λουτρό, παρόμοιο με το σημερινό Γέλοουστοουν.
Η εξαιρετική διατήρηση των απολιθωμάτων μέσα στο πέτρωμα επιτρέπει στους επιστήμονες, με τα κατάλληλα εργαλεία, να ανιχνεύουν χημικά ίχνη μορίων που έχουν εξαφανιστεί εδώ και εκατομμύρια χρόνια, γνωστά ως προϊόντα απολίθωσης.
«Εξακολουθούμε να διαθέτουμε χημικές υπογραφές που μας ενημερώνουν για την αρχική σύσταση αυτών των απολιθωμάτων, πράγμα που σημαίνει ότι δεν έχουν “υπερψηθεί” ούτε έχουν αλλοιωθεί υπερβολικά από τη γεωλογία», εξήγησε ο Λορόν.
Αναπάντητα ερωτήματα
Η νέα ανάλυση του Λορόν και των συνεργατών του δείχνει ότι οι βιοδείκτες στα απολιθώματα Prototaxites ήταν χημικά διαφορετικοί από εκείνους των απολιθωμένων μυκήτων που βρέθηκαν στο ίδιο σημείο και διατηρήθηκαν υπό παρόμοιες συνθήκες.
Τα απολιθώματα μυκήτων στο Rhynie chert περιείχαν ενώσεις που προέρχονται από τη διάσπαση της χιτίνης και της γλυκάνης, βασικών δομικών μορίων των μυκήτων. Το Prototaxites, ωστόσο, δεν παρουσίαζε αυτούς τους βιοδείκτες.
«Αν το Prototaxites ήταν μύκητας, θα περιμέναμε να ακολουθεί το ίδιο πρότυπο με τους μύκητες, αφού βρίσκονται δίπλα-δίπλα και έχουν θαφτεί υπό τις ίδιες συνθήκες», είπε ο Λορόν.
Άλλα δομικά χαρακτηριστικά -όπως ένα πολύπλοκο μοτίβο διακλάδωσης μέσα σε σκοτεινές σφαιρικές κηλίδες στο απολίθωμα, που ενδέχεται να εξυπηρετούσαν ανταλλαγή αερίων, θρεπτικών ουσιών ή νερού- διαφέρουν από ό,τι είναι γνωστό σε μύκητες, ζωντανούς ή εξαφανισμένους, σημειώνουν οι ερευνητές.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, είναι πρόωρο να ενταχθεί το Prototaxites σε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία.
Διαφορετικά είδη Prototaxites μπορεί να διέφεραν σε μέγεθος, ωστόσο τα μεγαλύτερα θα κυριαρχούσαν στο τοπίο σε μια εποχή όπου τα φυτά δεν ξεπερνούσαν το 1 μέτρο ύψος, δήλωσε ο Κέβιν Μπόις, καθηγητής γεωεπιστημών στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ.
Η δική του έρευνα έχει δείξει ότι αυτοί οι οργανισμοί δεν χρησιμοποιούσαν τη φωτοσύνθεση για να παράγουν ενέργεια, αλλά πιθανότατα κατανάλωναν πηγές άνθρακα από το περιβάλλον — όπως ακριβώς κάνουν σήμερα ορισμένοι μύκητες που τρέφονται με αποσυντιθέμενη οργανική ύλη.
«Στο παρελθόν οι επιστήμονες τα συνέκριναν με συγκεκριμένους μύκητες ή άλγες, κάνοντας το καλύτερο δυνατό με τα δεδομένα που διέθεταν τότε. Σήμερα όμως έχουμε πολύ καλύτερη εικόνα του δέντρου της ζωής και το Prototaxites είναι υπερβολικά αρχαίο για να ισχύουν τέτοιες συγκρίσεις», ανέφερε ο Μπόις σε email, αν και δεν συμμετείχε στη μελέτη.
«Μπορείς να το συγκρίνεις με μανιτάρια, αλλά τα μανιτάρια απλώς δεν είναι τόσο παλιά», πρόσθεσε.
«Αυτό δεν σημαίνει ότι το Prototaxites είναι ή δεν είναι μύκητας· σημαίνει ότι η μορφή του θα είχε εξελιχθεί ανεξάρτητα από τα μανιτάρια και άλλες σύνθετες πολυκύτταρες μορφές μυκήτων που γνωρίζουμε σήμερα».
Ο Μαρκ-Αντρέ Σελόζ, καθηγητής στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Παρίσι, χαρακτήρισε τις αναλύσεις της νέας μελέτης «εξαιρετικές», αλλά σημείωσε ότι η έρευνα εξέτασε μόνο ένα από τα 25 γνωστά είδη Prototaxites.
Ο ίδιος, που επίσης δεν συμμετείχε στη μελέτη, θεωρεί ότι παραμένει πιθανό ο οργανισμός να λειτουργούσε με τρόπο παρόμοιο με τις λειχήνες.
«Το δείγμα δεν καλύπτει την ποικιλομορφία των ειδών Prototaxites», είπε. «Για μένα, λοιπόν, δεν πρόκειται για μια ολοκληρωμένη ιστορία».
Ο Λορόν ανέφερε ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά άγνωστα στοιχεία γύρω από το Prototaxites.
Για παράδειγμα, δεν είναι σαφές πώς αγκυρωνόταν στο έδαφος ή αν ο οργανισμός —ο οποίος θεωρείται ότι αναπτυσσόταν αργά— παρέμενε όρθιος σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Η ομάδα του σχεδιάζει νέες μελέτες σε απολιθωμένους σωληνοειδείς οργανισμούς παρόμοιους με το Prototaxites.
«Μερικές φορές είναι τρομακτικό να μην ξέρεις τι ακριβώς είναι κάτι, αλλά ταυτόχρονα είναι και επιστημονικά συναρπαστικό», κατέληξε.
