Η απομάκρυνση του Νικολάς Μαδούρο σηματοδοτεί μια βαθιά ανατροπή στους συσχετισμούς ισχύος στη Λατινική Αμερική. Το πολιτικό μέλλον της Βενεζουέλας παραμένει αβέβαιο, την ώρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες χαράσσουν τη δική τους στρατηγική.
Στις αρχές Ιανουαρίου ο Νικολάς Μαδούρο είχε δηλώσει πρόθυμος να προχωρήσει σε «ουσιαστικό διάλογο με τις ΗΠΑ». Λιγότερο από 24 ώρες αργότερα συνελήφθη από αμερικανικές δυνάμεις και οδηγήθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου καλείται να απολογηθεί για βαριές κατηγορίες, μεταξύ των οποίων και η διακίνηση ναρκωτικών.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον αφορά την επόμενη ημέρα στη χώρα με τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Θα συνεχίσει να ασκεί εξουσία το υπάρχον κυβερνητικό σχήμα υπό τον υπουργό Εσωτερικών Ντιοσντάδο Καμπέγιο; Θα ανοίξει ο δρόμος για αλλαγή καθεστώτος και νέες εκλογές ή θα οδηγηθεί η χώρα σε εσωτερική σύγκρουση μεταξύ υποστηρικτών του Μαδούρο και της αντιπολίτευσης;
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έδωσε το στίγμα των προθέσεών του δηλώνοντας ότι «οι ΗΠΑ θα αναλάβουν τη διοίκηση της χώρας έως ότου δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια ασφαλή και αποτελεσματική μετάβαση».
Σύμφωνα με τον αναλυτή Χεσούς Ρενζούγιο από το Ινστιτούτο GIGA, η εικόνα είναι σαφής. «Η Ουάσιγκτον έχει ήδη έρθει σε συνεννόηση με ισχυρά κέντρα στο Καράκας και προετοιμάζει μια διαδικασία ανασυγκρότησης», αναφέρει, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεργασίας ακόμη και με πρόσωπα της προηγούμενης κυβέρνησης.
«Ανακούφιση και προσδοκία»
Στις κοινότητες των Βενεζουελάνων που ζουν στο εξωτερικό κυριαρχεί αίσθημα ανακούφισης και αισιοδοξίας. Ο πολιτικός επιστήμονας Όλιβερ Στούενκελ σημειώνει ότι «πολλοί από τους Βενεζουελάνους που γνωρίζω νιώθουν βαθιά ανακούφιση» και πανηγυρίζουν την πτώση του Μαδούρο, εκφράζοντας ευγνωμοσύνη προς τον Τραμπ.
Ο Στούενκελ, συνεργάτης του Ίδρυμα Κάρνεγκι για τη Διεθνή Ειρήνη και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Ίδρυμα Ζετούλιο Βάργκας, θεωρεί ότι τα γεγονότα αποτυπώνουν μια έντονη ιδεολογική αντιπαράθεση: η Δεξιά επικροτεί την αμερικανική παρέμβαση, ενώ η Αριστερά καταγγέλλει κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου.
Ωστόσο, η εξέλιξη της κατάστασης παραμένει αβέβαιη. «Το ερώτημα είναι αν ο Τραμπ θα θεωρήσει ότι η αποστολή ολοκληρώθηκε με την απομάκρυνση του Μαδούρο και πώς θα αντιδράσει ο πληθυσμός», τονίζει, επισημαίνοντας ότι δεν είναι δεδομένη η έκρηξη μαζικών κινητοποιήσεων.
Το νέο δόγμα Τραμπ
Παρά την ασάφεια, ενδείξεις για τη συνολική στρατηγική των ΗΠΑ στην περιοχή υπάρχουν. Στην Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του 2025 καταγράφεται η πρόθεση της Ουάσιγκτον να «αποκαταστήσει την πρωτοκαθεδρία της στο δυτικό ημισφαίριο», επαναπροσδιορίζοντας το ιστορικό Δόγμα Μονρόε.
Το δόγμα, που θεμελιώθηκε τον 19ο αιώνα με το σύνθημα «η Αμερική στους Αμερικανούς», είχε αρχικά στόχο την αποτροπή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Στη δεκαετία του 1980, όμως, μετατράπηκε σε εργαλείο εδραίωσης της αμερικανικής επιρροής στη Λατινική Αμερική.
Σήμερα, όπως σημειώνουν οι Financial Times, ο Τραμπ φαίνεται να επαναφέρει αυτή τη λογική σε μια πιο ωμή εκδοχή: όχι «η Αμερική στους Αμερικανούς», αλλά «η Αμερική στους Αμερικανούς των ΗΠΑ».
«Επικίνδυνη νομιμοποίηση αυταρχισμού»
Η New York Times προειδοποιεί ότι η Βενεζουέλα ενδέχεται να αποτελεί το πρώτο θύμα ενός σύγχρονου ιμπεριαλισμού. Όπως επισημαίνει, η αμερικανική δράση στερείται διεθνούς νομιμοποίησης και νομικής βάσης, δημιουργώντας επικίνδυνα προηγούμενα.
«Δρώντας χωρίς θεσμική κάλυψη, ο Τραμπ κινδυνεύει να προσφέρει σε αυταρχικά καθεστώτα, όπως της Κίνας και της Ρωσίας, το άλλοθι να επιβάλουν τη βούλησή τους στους γείτονές τους», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Οι εξελίξεις ανασύρουν μνήμες από τις δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου, όταν οι ΗΠΑ στήριξαν πραξικοπήματα και δικτατορίες στη Λατινική Αμερική.
Από τη Χιλή του 1973 έως τις στρατιωτικές χούντες στην Αργεντινή και τη Βραζιλία, οι παρεμβάσεις αυτές σφράγισαν αρνητικά την εικόνα της Ουάσιγκτον στην περιοχή.
«Είμαστε έτοιμοι»
Η επιχείρηση παρουσιάζει αναλογίες με την ανατροπή του Μανουέλ Νοριέγα στον Παναμά, ο οποίος συνελήφθη μετά από αμερικανική εισβολή το 1989 και καταδικάστηκε για διακίνηση ναρκωτικών.
Για την αντιπολίτευση στη Βενεζουέλα, ωστόσο, οι γεωπολιτικές ανησυχίες περνούν σε δεύτερη μοίρα.
Μετά από πάνω από 25 χρόνια κυριαρχίας της Μπολιβαριανής Επανάστασης, διαφαίνεται για πρώτη φορά προοπτική αλλαγής εξουσίας.
«Η χώρα ζει κρίσιμες στιγμές. Είμαστε έτοιμοι να την ανοικοδομήσουμε», έγραψε στο X ο Εντμούντο Γκονσάλες, νικητής των προεδρικών εκλογών του Ιουλίου 2024, παρότι το εκλογικό συμβούλιο είχε ανακηρύξει τότε νικητή τον Μαδούρο.
Η Μαρία Κορίνα Ματσάδο, βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης, κάλεσε τους πολίτες να στηρίξουν τον Γκονσάλες, ζητώντας την άμεση αναγνώρισή του ως νόμιμου προέδρου και αρχηγού των ενόπλων δυνάμεων.
«Είμαστε έτοιμοι να ασκήσουμε την εντολή μας και να ξεκινήσουμε μια δημοκρατική μετάβαση», δήλωσε.
Το αν αυτό θα υλοποιηθεί παραμένει ανοιχτό. Ούτε η Ματσάδο ούτε ο Γκονσάλες βρίσκονται εντός της χώρας, ενώ ο Τραμπ υπενθύμισε ότι στη Βενεζουέλα υπάρχει και αντιπρόεδρος, η Ντέλσι Ροντρίγκες.
Κατά τον Ρενζούγιο, αυτή η επισήμανση δείχνει πρόθεση διαπραγμάτευσης με τμήματα του κρατικού μηχανισμού, ώστε να αποφευχθούν σοβαρές αναταράξεις.
Όπως σημειώνει και η New York Times, «οι στρατιωτικοί που στήριξαν το καθεστώς Μαδούρο δεν πρόκειται να εξαφανιστούν από τη μια στιγμή στην άλλη — ούτε είναι βέβαιο ότι θα παραδώσουν την εξουσία στη Μαρία Κορίνα Ματσάδο».
