Όταν ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ καλείται να εξηγήσει γιατί πιέζει τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο να παραιτηθεί και απειλεί τη χώρα με στρατιωτική δράση, αποδίδει σταθερά ευθύνη στον ηγέτη της Νότιας Αμερικής για δύο πράγματα: ναρκωτικά και μετανάστες.
«Πρέπει απλώς να αντιμετωπίσουμε τη Βενεζουέλα. Έριξαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στη χώρα μας από τις φυλακές», είπε ο Τραμπ στους δημοσιογράφους τον περασμένο μήνα στο Οβάλ Γραφείο, παρότι δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι μετανάστες από τη Βενεζουέλα έχουν υπηρετήσει δυσανάλογα χρόνο σε φυλακές.
Καθώς η κυβέρνηση Τραμπ συνεχίζει τα πλήγματά της σε υποτιθέμενα ναρκοπλοία στη θάλασσα, ο πρόεδρος έχει απειλήσει ότι επιθέσεις κατά καρτέλ ναρκωτικών εντός της Βενεζουέλας θα αρχίσουν «πολύ σύντομα».
Ειδικοί που έχουν μοντελοποιήσει τις πιθανές συνέπειες ακόμη και περιορισμένων στρατιωτικών πληγμάτων προειδοποιούν ότι η Βενεζουέλα θα μπορούσε να αντιμετωπίσει μαζικό εκτοπισμό και μια νέα προσφυγική κρίση, αντίστοιχη με εκείνη του 2017 – την οποία ο Τραμπ αποδίδει στον Μαδούρο – και που οδήγησε χιλιάδες Βενεζουελάνους στις ΗΠΑ.
Μια μελέτη του Niskanen Center που δημοσιεύτηκε τον περασμένο μήνα, μοντελοποιώντας τις ροές προσφύγων με βάση διαφορετικού τύπου αμερικανικές στρατιωτικές ενέργειες, διαπίστωσε ότι τα πλήγματα θα μπορούσαν να ωθήσουν 1,7 έως 3 εκατομμύρια επιπλέον ανθρώπους να εγκαταλείψουν τη Βενεζουέλα μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, εάν αυτά τα πλήγματα πυροδοτούσαν μια σύντομη εσωτερική σύγκρουση.
Αν τα πλήγματα πυροδοτούσαν παρατεταμένη εσωτερική σύγκρουση, η μελέτη εκτιμά ότι πάνω από 4 εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να εκτοπιστούν — υπερφορτώνοντας ήδη πιεσμένες γειτονικές χώρες όπως η Κολομβία και η Βραζιλία.
«Οποιοδήποτε είδος στρατιωτικού πλήγματος θα προκαλούσε πανικό και θα διέκοπτε τις αλυσίδες εφοδιασμού. Θα ήταν πολύ εύκολο να διαδοθούν φήμες και να ωθήσουν τον κόσμο να φύγει - ειδικά σε μια χώρα όπου σχεδόν όλοι έχουν ήδη έναν συγγενή στο εξωτερικό», δήλωσε ο Γκιλ Γκέρα, αναλυτής μεταναστευτικής πολιτικής στο Niskanen Center και ένας από τους συγγραφείς της μελέτης.
Αν οι ΗΠΑ προχωρούσαν σε περιορισμένα πλήγματα που δεν θα στόχευαν στην ανατροπή της κυβέρνησης Μαδούρο και επικεντρώνονταν κυρίως στις υποδομές διακίνησης ναρκωτικών, οι προσφυγικοί αριθμοί θα μπορούσαν να περιοριστούν σε λιγότερους από 20.000 ανθρώπους, σύμφωνα με τη μελέτη.
Σε μια απίθανη περίπτωση πλήρους αμερικανικής εισβολής, η μελέτη προειδοποιεί ότι ο εκτοπισμός θα μπορούσε να κυμανθεί από εκατοντάδες χιλιάδες έως πάνω από 4 εκατομμύρια ανθρώπους, ανάλογα με το πόσο γρήγορα θα αποκατασταθεί η σταθερότητα.
«Βλέπεις μεγάλη προσφυγική κρίση μόνο στο σενάριο μιας παρατεταμένης ένοπλης σύγκρουσης», δήλωσε στο CNN ο Φρανσίσκο Ροδρίγκες, ανώτερος ερευνητής στο Center for Economic and Policy Research. «Αλλά αυτό το σενάριο είναι απολύτως πιθανό — τμήματα των ενόπλων δυνάμεων θα μπορούσαν να περάσουν στην αντίσταση ή να ενταχθούν σε αντάρτικες ή εγκληματικές ομάδες».
Σύμφωνα με τους ειδικούς, το πιθανότερο είναι ότι οι περισσότεροι πρόσφυγες θα κατευθυνθούν σε γειτονικές χώρες και δεν θα φτάσουν στις ΗΠΑ. Ωστόσο, την τελευταία φορά που η Βενεζουέλα αντιμετώπισε μεγάλη κρίση, χιλιάδες μετανάστες έφτασαν στην Αμερική.
Ο αριθμός των μεταναστών που γεννήθηκαν στη Βενεζουέλα και ζούσαν στις ΗΠΑ αυξήθηκε ραγδαία κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Τραμπ — περίπου κατά 140.000 μεταξύ 2017 και 2021, σύμφωνα με στοιχεία απογραφής.
Το προηγούμενο κύμα μεταναστών από τη Βενεζουέλα
Αυτή η αύξηση προκλήθηκε από μια σύγκλιση κρίσεων: την κατάρρευση των παγκόσμιων τιμών πετρελαίου, τα χρόνια κακοδιαχείρισης και διαφθοράς εντός της κρατικής πετρελαϊκής PDVSA — της βασικής πηγής εσόδων της κυβέρνησης — και μια ταχεία είσοδο στη υπερπληθωριστική δίνη, που εξαφάνισε μισθούς και διέλυσε τη δυνατότητα της χώρας να εισάγει τρόφιμα και φάρμακα.
Οι ΗΠΑ είχαν αρχίσει να επιβάλλουν κυρώσεις σε οντότητες συνδεδεμένες με την PDVSA ήδη από το 2008, αλλά τα μέτρα έγιναν πολύ πιο αυστηρά το 2017, όταν η Ουάσιγκτον επέκτεινε τους οικονομικούς περιορισμούς στην κυβέρνηση Μαδούρο.
Έρευνες που επικαλείται το Center for Economic and Policy Research διαπιστώνουν ότι αυτές οι ενισχυμένες κυρώσεις επιδείνωσαν περαιτέρω την ήδη κατεστραμμένη οικονομία της Βενεζουέλας και συνέβαλαν στην επιδείνωση των ελλείψεων και των ανθρωπιστικών συνθηκών.
Καθώς τα συναλλαγματικά αποθέματα εξαφανίζονταν και οι ελλείψεις οξύνονταν, το 2017 η κυβέρνηση Μαδούρο παραμέρισε την αντιπολίτευση, προκαλώντας μαζικές πανεθνικές διαδηλώσεις και βίαιη καταστολή, με τις δυνάμεις ασφαλείας να σκοτώνουν αρκετούς διαδηλωτές.
Η πολιτική ρήξη και η οικονομική κατάρρευση άνοιξαν τον δρόμο για τη μαζική έξοδο που ακολούθησε.
Ο Ενρίκε —που ζήτησε να αναφέρεται μόνο με το μικρό του όνομα από φόβο αντιποίνων— έφυγε από τη Βενεζουέλα τον Αύγουστο του 2017 και τώρα ζει στις ΗΠΑ.
Λέει ότι η απόφαση να φύγει ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού πολιτικής καταπίεσης και οικονομικής κατάρρευσης που είχε ήδη ξεκινήσει χρόνια νωρίτερα.
«Το 2017 ζούσαμε ήδη σε δικτατορία», είπε, εξηγώντας ότι αφού η αντιπολίτευση κέρδισε τις βουλευτικές εκλογές του 2015, η κυβέρνηση Μαδούρο κινήθηκε για να διαλύσει την Εθνοσυνέλευση και να της αφαιρέσει εξουσίες. «Η οικονομία ήταν κατεστραμμένη από το 2014 - υπερπληθωρισμός, καθόλου δουλειές, καθόλου αξιοπρεπείς μισθοί - και όλα αυτά πριν από τις κυρώσεις».
Ο Ενρίκε είπε ότι για μαθητές της ηλικίας του, η παραμονή στη χώρα δεν ήταν πλέον επιλογή.
«Αν είσαι 17 ή 18 και βλέπεις την οικονομία κατεστραμμένη και το καθεστώς να διαλύει τους δημοκρατικούς θεσμούς, πραγματικά δεν έχεις επιλογή πέρα από το να κοιτάξεις στο εξωτερικό», είπε. «Έφυγα, όπως και το 90% της τάξης μου στο λύκειο. Και όπως εμείς, 8 εκατομμύρια άνθρωποι».
Η χειμαζόμενη οικονομία ήταν ο μεγαλύτερος παράγοντας του μεταναστευτικού κύματος, λένε οι ειδικοί.
«Η μετανάστευση από τη Βενεζουέλα είναι θεμελιωδώς οικονομική», είπε ο Ροδρίγκες.
Μια μελέτη του 2022 από τον ίδιο και το Fourth Freedom Forum έδειξε ότι, αν και η κρίση της Βενεζουέλας είχε ξεκινήσει χρόνια πριν από το κύμα του 2017, οι αμερικανικές κυρώσεις του 2019 - ιδιαίτερα αυτές που στόχευαν τον πετρελαϊκό τομέα- επιτάχυναν ραγδαία την κατάρρευση κόβοντας την κύρια πηγή εσόδων της χώρας.
«Η χώρα έχασε τα τρία τέταρτα της οικονομίας της -μια συρρίκνωση 71% - και οι κυρώσεις επιδείνωσαν σημαντικά αυτήν την κατάρρευση», είπε.
Ο Τραμπ αρχικά στόχευσε αξιωματούχους και χρέος της χώρας με κυρώσεις το 2017, αλλά οι κυρώσεις του 2019 στον πετρελαϊκό τομέα αποτέλεσαν σημείο καμπής, αποκόβοντας την PDVSA από τις βασικές εξαγωγικές της αγορές. Ο Ροδρίγκες είπε ότι αυτές οι κυρώσεις ουσιαστικά «έπνιξαν» την εταιρεία, μειώνοντας δραστικά τα έσοδα και επιταχύνοντας την πτώση στην παραγωγή, τον υπερπληθωρισμό και τις ελλείψεις.
«Όταν κλείνεις τον τομέα που παρέχει το 96% των εσόδων της χώρας, επιδεινώνεις δραματικά την κατάρρευση», είπε.
Ο συνδυασμός των οικονομικών κρίσεων που επιδεινώθηκαν από τις κυρώσεις οδήγησε σε μια μαζική έξοδο. Ο αριθμός των προσφύγων και μεταναστών αυξήθηκε ραγδαία από το 2017, από λίγο πάνω από 1 εκατομμύριο σε πάνω από 5 εκατομμύρια το 2021, σύμφωνα με στοιχεία της πλατφόρμας R4V του ΟΗΕ — μια από τις μεγαλύτερες προσφυγικές κρίσεις παγκοσμίως.
Αν και η εκροή μειώθηκε τα επόμενα χρόνια, η επιστροφή του Τραμπ στο αξίωμα έχει συνοδευτεί από κλιμάκωση της ρητορικής του, συμπεριλαμβανομένων στρατιωτικών απειλών, προκαλώντας φόβους για νέα αναταραχή.
Ο Τραμπ δεν έχει εξηγήσει πώς σκοπεύει να τερματίσει το αδιέξοδο μεταξύ Βενεζουέλας και ΗΠΑ, που έχει οδηγήσει περισσότερους από 15.000 Αμερικανούς στρατιώτες και μια ναυτική δύναμη κρούσης να αναπτυχθούν στην περιοχή. Παρά κάποια ενθαρρυντικά σημάδια διπλωματίας - με τον Τραμπ και τον Μαδούρο να μιλούν τηλεφωνικά τον περασμένο μήνα - δεν έχει προκύψει σαφής διέξοδος.
Αν και μια σύγκρουση θα μπορούσε να πυροδοτήσει νέο μαζικό μεταναστευτικό κύμα, ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, Τζέιμς Στόρι, δήλωσε ότι δεν αναμένει μεγάλης κλίμακας εκτοπισμό από περιορισμένα, στοχευμένα πλήγματα — κάτι που πολλοί αναλυτές θεωρούν πιο πιθανό σενάριο. Ο Στόρι δήλωσε στο CNN ότι οι ανθρωπιστικές συνέπειες θα ήταν πιθανότατα πολύ πιο περιορισμένες από ό,τι υποδηλώνουν ευρύτερες προβολές.
«Αν οι ΗΠΑ προχωρούσαν σε στρατιωτική δράση, θα ωχριούσε σε σύγκριση με τα εκατομμύρια που έχουν ήδη φύγει», είπε. «Δεν νομίζω ότι θα έφευγαν πολλοί ακόμη».
Πρόσθεσε ότι αν οι στόχοι περιορίζονταν σε υποδομές συνδεδεμένες με καρτέλ κοντά στα σύνορα με την Κολομβία - «έναν παράνομο διάδρομο προσγείωσης, ένα εργαστήριο ναρκωτικών» - η μετανάστευση θα παρέμενε πιθανότατα ελάχιστη.
«Ο μόνος τρόπος να υπάρξει ανθρωπιστική κρίση είναι αν υπάρξει ευρεία, παρατεταμένη στρατιωτική σύγκρουση», είπε ο Στόρι.
