Δυσοίωνες είναι οι δημογραφικές προβλέψεις για την Ελλάδα, καθώς η χώρα αναμένεται να καταγράψει μία από τις μεγαλύτερες πληθυσμιακές μειώσεις στην Ευρώπη τις επόμενες δεκαετίες. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης «Ageing Report 2027» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο πληθυσμός της Ελλάδας εκτιμάται ότι θα περιοριστεί από περίπου 10,4 εκατομμύρια το 2025 σε 8,9 εκατομμύρια το 2055, ενώ το 2080 προβλέπεται να έχει υποχωρήσει στα 7,6 εκατομμύρια.
Την ίδια ώρα, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με τη χαμηλή γεννητικότητα και τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού, δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις στο ασφαλιστικό σύστημα. Με βάση τον μηχανισμό σύνδεσης των ορίων συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής στα 65 έτη, οι προβολές δείχνουν ότι το όριο των 67 ετών ενδέχεται να φτάσει στα 68 το 2030, στα 70 το 2055 και στα 72 το 2080.
Η Ελλάδα στις χώρες με τη μεγαλύτερη πληθυσμιακή μείωση
Η χώρα μας συγκαταλέγεται στα κράτη της Ευρώπης που αναμένεται να αντιμετωπίσουν τη μεγαλύτερη δημογραφική συρρίκνωση. Ειδικότερα, την περίοδο 2025-2055 ο πληθυσμός της προβλέπεται να μειωθεί κατά περίπου 14%, ενώ σε βάθος 55 ετών, έως το 2080, η συνολική μείωση εκτιμάται ότι θα φτάσει το 26%.
Από τα περίπου 10,4 εκατομμύρια κατοίκους το 2025, η Ελλάδα αναμένεται να περιοριστεί στα 8,9 εκατομμύρια το 2055 και στα 7,6 εκατομμύρια το 2080. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες προβλεπόμενες μειώσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη Βουλγαρία, τη Λιθουανία και την Πολωνία να εμφανίζουν αντίστοιχες ή μεγαλύτερες απώλειες.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο πληθυσμός αναμένεται να φτάσει στο υψηλότερο σημείο του προς το τέλος της δεκαετίας, αγγίζοντας τα 453 εκατομμύρια το 2029. Στη συνέχεια προβλέπεται να ακολουθήσει σταδιακή πτώση, με τον πληθυσμό να υποχωρεί στα 414 εκατομμύρια έως το 2080, καταγράφοντας μείωση περίπου 8%.

Η χαμηλή γεννητικότητα διευρύνει το δημογραφικό κενό
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η πορεία του δείκτη γονιμότητας στην Ελλάδα. Το 1960 βρισκόταν στο 2,23, ενώ στις αρχές της δεκαετίας του 1980 παρέμενε σε αντίστοιχα επίπεδα. Η εικόνα άλλαξε δραστικά τις επόμενες δεκαετίες, με τον δείκτη να υποχωρεί στο 1,25 το 2000 και ακόμη χαμηλότερα, στο 1,20, το 2025.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι θα υπάρξει σταδιακή ανάκαμψη, με τον δείκτη να φτάνει στο 1,45 έως το 2080. Ωστόσο, η αύξηση αυτή δεν θεωρείται αρκετή για να αντισταθμίσει το δημογραφικό έλλειμμα που έχει ήδη δημιουργηθεί.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται μόνο στη μεταβολή του συνολικού πληθυσμού. Η γήρανση της κοινωνίας και η μείωση των ανθρώπων που βρίσκονται σε παραγωγική ηλικία επηρεάζουν άμεσα την αγορά εργασίας, τα δημόσια έσοδα και τις δυνατότητες χρηματοδότησης των κρατικών δαπανών.

Περισσότεροι ηλικιωμένοι, λιγότεροι εργαζόμενοι
Ενδεικτική της αλλαγής που αναμένεται να συντελεστεί είναι η αναλογία των πολιτών άνω των 65 ετών προς τον πληθυσμό ηλικίας 20-64 ετών. Σήμερα διαμορφώνεται στην Ελλάδα στο 41,3%, ποσοστό υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ, που βρίσκεται στο 38%.
Η αναλογία αυτή προβλέπεται να αυξηθεί στο 70,6% το 2055 και να διαμορφωθεί στο 69,3% το 2080. Με άλλα λόγια, για κάθε 100 άτομα παραγωγικής ηλικίας θα αντιστοιχούν περίπου 70 άτομα άνω των 65 ετών.
Αν συνυπολογιστούν και οι ηλικίες κάτω των 20 ετών, δηλαδή παιδιά, μαθητές και φοιτητές, η συνολική αναλογία των εξαρτώμενων ηλικιακών ομάδων προς τον πληθυσμό παραγωγικής ηλικίας εκτιμάται ότι θα αυξηθεί από 72,4% σήμερα σε 101,5% το 2055.
Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στον δείκτη οικονομικής εξάρτησης λόγω γήρατος, ο οποίος αποτυπώνει τη σχέση του μη ενεργού πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και άνω με την απασχόληση. Από 55,3% σήμερα, το ποσοστό προβλέπεται να ανέλθει στο 85,5% έως το 2055.
Πώς συνδέεται το προσδόκιμο ζωής με τα όρια συνταξιοδότησης
Η δημογραφική γήρανση θέτει νέα δεδομένα και για τα ασφαλιστικά συστήματα. Σύμφωνα με τις προβολές, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση στην ΕΕ αναμένεται να αυξηθεί έως το 2080 κατά επτά χρόνια για τους άνδρες, από τα 79 στα 86 έτη, και κατά έξι χρόνια για τις γυναίκες, φτάνοντας στα 90 έτη.
Παράλληλα, το προσδόκιμο ζωής που απομένει σε έναν άνθρωπο όταν φτάσει στην ηλικία των 65 ετών εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά περίπου πέντε χρόνια, τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες.
Για την Ελλάδα, ιδιαίτερη σημασία έχει ο μηχανισμός που συνδέει την ελάχιστη και τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης με τις μεταβολές του προσδόκιμου ζωής στα 65 έτη. Όπως επισημαίνεται στην έκθεση, από το 2021 τα όρια συνταξιοδότησης προβλέπεται να αναπροσαρμόζονται ανάλογα με τις συγκεκριμένες μεταβολές.
Η πρώτη προσαρμογή δεν εφαρμόστηκε, καθώς η πανδημία COVID-19 είχε προκαλέσει μείωση του προσδόκιμου ζωής στα 65 έτη. Το 2024, η μεταβολή σε σχέση με το 2010 ήταν μικρότερη του ενός έτους και, ως εκ τούτου, ο μηχανισμός δεν ενεργοποιήθηκε. Έτσι, τα όρια παρέμειναν στα 67 έτη για πλήρη σύνταξη και στα 62 έτη υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Οι προβολές, ωστόσο, δείχνουν διαφορετική πορεία για τα επόμενα χρόνια. Ειδικότερα, εκτιμάται ότι το γενικό όριο των 67 ετών θα μπορούσε να αυξηθεί στα 68 το 2030, στα 70 το 2055 και στα 72 το 2080, εφόσον ενεργοποιείται ο μηχανισμός αναπροσαρμογής με βάση το προσδόκιμο ζωής.

Οι πιέσεις στα ασφαλιστικά συστήματα
Η αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης αποτελεί μία από τις παραμέτρους που εξετάζονται στο πλαίσιο των δημογραφικών προβολών. Η έκθεση επισημαίνει ότι τα αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας και τα ισχυρότερα αντικίνητρα για πρόωρη αποχώρηση από την εργασία αναμένεται να ενθαρρύνουν τους μεγαλύτερους σε ηλικία εργαζομένους να παραμείνουν περισσότερο στην αγορά εργασίας.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ηλικία αποχώρησης από την εργασία εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά περίπου δύο χρόνια κατά μέσο όρο έως το 2080.
Παράλληλα, ο ΟΟΣΑ έχει επισημάνει την ανάγκη ενίσχυσης των κεφαλαιοποιητικών στοιχείων στα ασφαλιστικά συστήματα, καθώς η μείωση του πληθυσμού και του εργατικού δυναμικού δημιουργεί πιέσεις στα αναδιανεμητικά μοντέλα, τα οποία στηρίζονται στις εισφορές των σημερινών εργαζομένων για την καταβολή των συντάξεων.
Σύμφωνα με σχετική μελέτη του ΟΟΣΑ, σε όλες σχεδόν τις χώρες-μέλη ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων χρειάζεται να συμπληρώνουν τις υποχρεωτικές συντάξεις τους με εθελοντικές εισφορές, προκειμένου να εξασφαλίσουν επαρκές εισόδημα μετά τη συνταξιοδότηση. Το συνταξιοδοτικό κενό φτάνει τουλάχιστον στο 10% των αποδοχών για άνδρες μισθωτούς με μέσο μισθό σε 17 από τις 41 χώρες που εξετάστηκαν.
Μεγαλύτερο χάσμα μεταξύ των συνταξιοδοτικών παροχών και των αναγκών τους εμφανίζουν οι γυναίκες σε 17 χώρες, ενώ οι αυτοαπασχολούμενοι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κενό σε σχέση με τους μισθωτούς σε 31 χώρες.
