Όπως κάθε πολιτιστική δραστηριότητα, έτσι κι αυτή, αρχίζει με ένα ερώτημα: Γίνεται ένα φεστιβάλ να ενώνει μικρούς και μεγάλους, πάνω από βουνά, θάλασσες και νησιά; Για πέμπτη συνεχόμενη και επιτυχημένη χρονιά, το Φεστιβάλ Γρίφων Καστελόριζου, που έλαβε χώρα από τις 17-19 Οκτωβρίου, ένωσε το Αιγαίο με τη δίψα της γνώσης, της επιστήμης και της χαράς για το 2025.
Μετά από ένα μεγάλο ταξίδι όλη τη χρονιά σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, το 5ο Φεστιβάλ Γρίφων και Επιστήμης επέστρεψε πίσω στις “ρίζες” του, καλώντας παιδιά, γονείς, εκπαιδευτικούς και κάθε ατίθαση ψυχή που τη συναρπάζει η επιστήμη σε ένα φεστιβάλ που “δένει” επιστήμονες, καλλιτέχνες και πάνω απ’ όλα ανθρώπους.
Στο επίκεντρο του φεστιβάλ η μοναδική “φόρμουλα” επιτυχίας: οι γρίφοι, οι οποίοι συνοδεύτηκαν με επιστημονικές εκδηλώσεις, εργαστήρια, πειράματα, καλλιτεχνικά δρώμενα και ομιλίες. Πριν όμως από οτιδήποτε άλλο, το φεστιβάλ χαιρέτισε για τους αναγνώστες η συνδιοργανώτριά του κ. Ελένη Γραμματικοπούλου. Όπως είπε στη “Νέα Κρήτη” και στο Neakriti.gr, μετά από μια ζωή “αφιερωμένη” στο πώς να φέρει την επιστήμη στο “ζενίθ” της επικοινωνίας, είχε την ιδέα του Φεστιβάλ Γρίφων και το έκανε θεσμό.
«Από πάντα, μέλημά μου ήταν να μη μένει η επιστήμη “κεκλεισμένη των θυρών” σαν ένα πολύτιμο αγαθό που είναι για λίγους κι όχι για όλους. Αυτό είναι που 30 χρόνια τώρα προσπαθώ να επιτύχω, να φέρνω παιδιά αλλά και μεγάλους κοντά στην επιστήμη, όπου κι αν ζουν αυτοί», σημείωσε.
Από το Καστελόριζο για την Ελλάδα και τον κόσμο
Αφιερώνοντας λίγες λέξεις στην “προϊστορία” του φεστιβάλ, η κ. Γραμματικοπούλου εξιστόρησε στη “Νέα Κρήτη” πώς εκείνη και ο πρόεδρος του Μουσείου Γρίφων Μεγίστης στο Καστελόριζο, κ. Πανταζής Χούλης, κατέληξαν να διοργανώνουν αυτό το φεστιβάλ, το οποίο κάθε χρόνο έχει καταλήξει να είναι εθνικό γεγονός.
«Όταν το 2021 του πρότεινα να παρουσιάσουμε στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς του νησιού, διευρύνοντας τα θέματα των γρίφων με την επιστήμη σε έναν τρόπο διαφορετικό και απολαυστικό, με τη συνδρομή νέων και ταλαντούχων επιστημόνων, εκείνος με χαρά ανταποκρίθηκε. Δεν περίμενα, βέβαια, πως από τότε αυτή η μικρή ιδέα θα μετεξελισσόταν σε τέσσερα μεγάλα φεστιβάλ, το οποίο πλέον δεν περιοριζόταν στο Καστελόριζο, αλλά θα δεχόταν αξιοσημείωτη προσέλευση από κάθε μέρος της Ελλάδας», ανέφερε.
Μπορεί φέτος να είναι η πέμπτη χρονιά για το φεστιβάλ, όμως σύμφωνα με τους διοργανωτές το μήνυμα είναι ένα: «Δεν επαναλαμβάνουμε απλώς γεγονότα του παρελθόντος, αλλά γράφουμε ιστορία, πραγματοποιώντας εξαγωγή παραδοσιακού, καινοτόμου, δημιουργικού πολιτισμού: από τους Καστελοριζιούς στο Καστελόριζο, από το Καστελόριζο στην υπόλοιπη Ελλάδα και από την Ελλάδα σε όλο τον κόσμο!».
Εκείνοι που “γράφουν ιστορία” με την επιστήμη τους
Οι επιστήμονες που φέρνουν “τα αστέρια” της επιστήμης τους στη γη για όλους τους επισκέπτες του φεστιβάλ στηρίζουν αφιλοκερδώς αυτό το “κίνημα” με τις πολύτιμες γνώσεις και τα καινοτόμα προγράμματά τους. Για το 2025, οι ομιλητές βρίσκονται “στην πρώτη γραμμή” της καινοτομίας και της επικαιρότητας, με δύο εκλεκτές παρουσιάσεις: της δρ. Αθανασίας Αθανασίου, η οποία είναι μόνιμη, διακεκριμένη ερευνήτρια και επικεφαλής της Ομάδας Έξυπνων Υλικών στο διεθνώς διακεκριμένο ερευνητικό κέντρο Istituto Italiano di Tecnologia (ΙΙΤ ή Ιταλικό Ινστιτούτο Τεχνολογίας με έδρα τη Γένοβα), και του προέδρου της Association for Computing Machinery (ACM ή Σύλλογος Μηχανημάτων Υπολογισμού με έδρα στη Νέα Υόρκη) κ. Γιάννη Ιωαννίδη, ο οποίος είναι ταυτόχρονα καθηγητής Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών στο ΕΚΠΑ.
Οι δύο αυτοί καταξιωμένοι ερευνητές αφιέρωσαν στους αναγνώστες μας μία “σταγόνα” από τη γνώση που έδωσαν στο κοινό του φεστιβάλ. Τιμής ένεκεν, πρώτη λαμβάνει τον λόγο η δρ. Αθανασίου, καθώς έρχεται για το αυριανό φεστιβάλ από την Ιταλία, φέρνοντας μία ολοκαίνουργια και πλέον επίκαιρη θεματική για το μέλλον των υλικών. Το θέμα των “έξυπνων υλικών” μπορεί να μην είναι κάτι σύνηθες, είναι όμως ζήτημα ριζικό για την καθημερινότητα όλων μας, για τη βιωσιμότητα του πλανήτη και των ίδιων των ανθρώπων. «Ποιο είναι λοιπόν το μέλλον των υλικών;», στο ερώτημα αυτό θα απαντήσει με την ομιλία της στο φεστιβάλ η δρ. Αθανασίου, δίνοντας μια “γεύση” καινοτομίας και για τους αναγνώστες της “Ν.Κ.”.
Δρ. Αθανασία Αθανασίου: «Η “χρυσή τομή” για τις ανάγκες των ανθρώπων και του πλανήτη»
Η δρ. Αθανασία Αθανασίου λοιπόν παρουσιάζει για τους αναγνώστες τόσο το μέλλον των υλικών, όσο και το παρελθόν τους, δίνοντας μία πλέον επίκαιρη οπτική για το πώς μπορεί να συνεχίσει ανενόχλητη η ανθρώπινη πρόοδος, χωρίς βέβαια να θυσιάζεται ο πλανήτης για χάρη της.
* Θα μπορούσατε να περιγράψετε σε πέντε μόνο γραμμές την ουσία της ομιλίας σας στο φεστιβάλ;
«Η ομιλία μου θα αναδείξει τον ρόλο που έχουν διαδραματίσει τα υλικά στον πολιτισμό μας και πώς οι επιλογές μας σε αυτά διαμορφώνουν το παρόν και το μέλλον μας. Κακές επιλογές υλικών έχουν αποδειχθεί επιβλαβείς για την ποιότητα ζωής και για τον πλανήτη. Σήμερα, ωστόσο, η έρευνα ανοίγει νέους δρόμους με βιώσιμα υλικά που έχουν φυσικό κύκλο ζωής και μπορούν να αλλάξουν ριζικά αυτό το αρνητικό ρεύμα. Το μήνυμα είναι ότι η επιστήμη των υλικών δεν αφορά μόνο εργαστήρια, αλλά όλη μας την ύπαρξη».
* Τι είναι αυτό που σας παρακίνησε να αποδεχτείτε την πρόσκληση, παρά την απόσταση και τις μεγάλες σας υποχρεώσεις;
«Πιστεύω πως η διάδοση τού τι κάνουν οι ερευνητές στα εργαστήρια είναι εξίσου σημαντική με την ίδια την έρευνα. Ο κόσμος, και ιδιαίτερα οι νέοι, όταν κατανοούν την επιστημονική έρευνα, γίνονται πιο ανοιχτοί στις αλλαγές και στις νέες ιδέες προς τη σωστή κατεύθυνση. Αυτός είναι ο λόγος που αποδέχθηκα την πρόσκληση, παρά την απόσταση και τις υποχρεώσεις μου: γιατί η επαφή με την κοινωνία δίνει αξία στο έργο μας. Επιπλέον, η κ. Γραμματικοπούλου μού μετέφερε τον ενθουσιασμό και την ενέργειά της».
* Πώς λοιπόν σκέφτεστε να εφαρμόσετε στην ομιλία σας το περιεχόμενο της έρευνάς σας, ώστε να είναι προσιτό τόσο για τα παιδιά όσο για το κοινό;
«Θα προσπαθήσω να μιλήσω για πράγματα που ενδιαφέρουν τα παιδιά και τα ζουν στην καθημερινότητά τους, ώστε η ομιλία να τους είναι προσιτή. Για παράδειγμα, θα δείξω στα παιδιά και στο κοινό γενικότερα ότι πίσω από το διαδίκτυο, τα social media και τους influencers που ακολουθούν καθημερινά κρύβεται η δουλειά ερευνητών πάνω σε υλικά και τεχνολογίες. Θα τους ενθαρρύνω να σκεφτούν διαφορετικά και να καταλάβουν ότι αυτό δεν είναι λόγος ντροπής, αλλά δύναμη που μπορεί να καθορίσει το μέλλον τους. Μόνο όσοι τολμούν να βλέπουν αλλιώς τον κόσμο και να τον κατανοούν μπορούν να τον πάνε μπροστά».
* Δεν μπορούμε να παρακάμψουμε πως είστε μία πετυχημένη επιστήμονας, επικεφαλής μίας μείζονος ερευνητικής ομάδας, σε έναν κλάδο ακόμη ανδροκρατούμενο. Τι θα λέγατε όχι μόνο στα κορίτσια, αλλά και στις γυναίκες που σας παρακολουθούν και θέλουν να κάνουν το επόμενο “βήμα” στην επιστήμη;
«Το να είσαι γυναίκα στην επιστήμη δεν είναι μειονέκτημα, είναι πλεονέκτημα. Φέρνεις μαζί σου περισσότερη ευαισθησία, κατανόηση και μια διαφορετική οπτική, που εμπλουτίζει την έρευνα. Ο κόσμος μπορεί να αλλάξει μόνο όταν όλοι μαζί προσπαθούμε, όχι όταν ένα φύλο ή μία ομάδα προωθεί αποκλειστικά τα δικά της συμφέροντα. Η ποικιλία φέρνει πρόοδο και η επιστήμη χρειάζεται κάθε φωνή. Αν οι γυναίκες κάνουν πίσω στην επιστημονική κατανόηση και έρευνα, το μέλλον μας έχει μόνο να χάσει. Στο κάτω-κάτω, η επιστήμη είναι γεμάτη προκλήσεις, και οι γυναίκες δεν κάνουμε ποτέ πίσω στις προκλήσεις».
* Η επιστήμη σας είναι πλέον επίκαιρη και αναγκαία: Σε μία εποχή που πολλά κράτη έρχονται αντίθετα στη βιωσιμότητα, πώς απαντάτε μέσα από τα χρόνια εμπειρίας σας στον τομέα;
«Η έρευνα στα “έξυπνα υλικά” και η εφαρμογή τους σε τομείς όπως οι κατασκευές, οι συσκευασίες, τα ηλεκτρονικά συστήματα και πολλά άλλα αποδεικνύει ότι η επιστημονική έρευνα είναι η μόνη που μπορεί να δώσει θεμελιώδεις λύσεις για την υγεία, το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής. Όσο για τα κράτη και τους ηγέτες τους, που ανένδοτα υποστηρίζουν μη βιώσιμες επιλογές, παρατηρώ μια τάση για απόλυτες θέσεις, οι οποίες οδηγούν σε σκοταδισμό. Η εμπειρία μου μού έχει διδάξει ότι το “κλειδί” για σωστές επιλογές είναι η κατανόηση και η κριτική σκέψη. Η πρόοδος έρχεται μόνο όταν κατανοούμε τις επιλογές μας και δρούμε με γνώση και υπευθυνότητα, με στόχο μια καλύτερη ποιότητα ζωής και μεγαλύτερη βιοποικιλότητα στον πλανήτη μας.
Από την άλλη πλευρά, προβληματική είναι και η φανατική υποστήριξη “πράσινων” λύσεων χωρίς ουσιαστική κατανόησή τους. Συχνά τέτοιες προσεγγίσεις είναι ανεφάρμοστες ή ανεπαρκείς ή και λανθασμένες, γιατί δε λαμβάνουν υπόψη τα όρια της τεχνολογίας και της κοινωνίας. Αν η τεχνολογία δεν έχει ακόμη φτάσει στο επίπεδο να προσφέρει λύσεις οικολογικές και ταυτόχρονα οικονομικά βιώσιμες, πρέπει να αποδεχτούμε ότι θα υπάρξει μια μεταβατική περίοδος. Σε αυτήν την περίοδο κάποιες ενδιάμεσες λύσεις θα μας δώσουν χρόνο και χώρο για να καταλήξουμε σε πραγματικά βιώσιμες τεχνολογίες.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Μια μετάβαση μέσω των υβριδικών θα ήταν πολύ πιο ρεαλιστική και βιώσιμη από το να περάσουμε κατευθείαν στα αμιγώς ηλεκτρικά. Ο πλανήτης δε διαθέτει απεριόριστα αποθέματα υλικών, όπως το λίθιο, το κοβάλτιο ή το νικέλιο, αν όλα τα αυτοκίνητα γίνουν ηλεκτρικά, αυτά δε θα επαρκούν και η εξόρυξή τους θα έχει σοβαρό περιβαλλοντικό κόστος. Επιπλέον, δεν έχουμε ακόμη βρει βιώσιμες λύσεις ανακύκλωσης μπαταριών, ούτε δίκτυο ικανό να υποστηρίξει μαζική φόρτιση, ενώ το ρεύμα που καταναλώνουν συνεχίζει σε μεγάλο βαθμό να παράγεται από ορυκτά καύσιμα. Το να αγνοούμε αυτά τα δεδομένα δεν οδηγεί σε πραγματικά βιώσιμες λύσεις, αλλά σε ψευδαισθήσεις με καταστροφικές συνέπειες, όπως και η άρνηση της κλιματικής αλλαγής, της μείωσης της βιοποικιλότητας και της συνεχιζόμενης μόλυνσης θαλασσών και ξηράς».
Γιάννης Ιωαννίδης: Οι μύριοι γρίφοι της Πληροφορικής και της Τεχνητής Νοημοσύνης
Τη “σκυτάλη” του φεστιβάλ και αυτού του αφιερώματος θα πάρει ο καθηγητής και πρόεδρος της ACM, κ. Γιάννης Ιωαννίδης, ο οποίος δίνει τη δική του πολύτιμη “σκοπιά” στους απεριόριστους γρίφους που έχει εισάγει η Πληροφορική και η Τεχνητή Νοημοσύνη στη ζωή του κάθε ανθρώπου. Οι “γρίφοι” αυτοί είναι πλέον επίκαιροι καθώς “εισβάλλουν” σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας και ο κ. Ιωαννίδης μάς έδωσε τις δικές του “λύσεις” γι’ αυτούς.
* Με λίγα λόγια θα μπορούσατε να δώσετε στους αναγνώστες την “ουσία” της ομιλίας σας;
«Η επιστήμη και η τεχνολογία της Πληροφορικής και της Τεχνητής Νοημοσύνης αποτελούν τον μεγαλύτερο κινητήριο μοχλό προόδου στη σύγχρονη επιστήμη, τη βιομηχανία και τις κοινωνικές δραστηριότητες. Δίπλα στις πρωτοφανείς ευκαιρίες που προσφέρουν, όμως, παρουσιάζουν και πολλές προκλήσεις στους χώρους της έρευνας, της εκπαίδευσης, της τεχνολογικής καινοτομίας, της ηθικής και της θεσμικής πλαισίωσης. Οι προκλήσεις αυτές αποτελούν γρίφους τους οποίους οφείλουμε να επιλύσουμε, ώστε να μη θεοποιούμε την Πληροφορική και την Τεχνητή Νοημοσύνη, ούτε να τις δαιμονοποιούμε, αλλά υπό τον έλεγχό μας να τις εμπιστευόμαστε και να εκμεταλλευόμαστε θετικά τη δύναμή τους».
* Αυτό το φεστιβάλ είναι αφιερωμένο στον απλό άνθρωπο, θα υπάρχουν και παιδιά που θα σας παρακολουθούν. Πώς λοιπόν σκέφτεστε να τους εισάγετε στον πολύπλοκο μεν, αξιοθαύμαστο δε κόσμο της Πληροφορικής με ένα πιο προσιτό τρόπο;
«Δε θα μπω στα άδυτα της επιστήμης μου, αλλά θα πω μια ιστορία για τη δύναμή της, τις νίκες που μπορεί να δώσει στην ανθρωπότητα στις μάχες της με ένα σωρό προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή, αλλά και τους κινδύνους που ελλοχεύουν από ενδεχόμενη λάθος χρήση της. Θ’ ανοίξω την πόρτα προς έναν υπέροχο μελλοντικό κόσμο, και θα προσκαλέσω τα παιδιά να έρθουν σ’ αυτόν και να δουλέψουν δημιουργικά από τώρα, αλλά και αργότερα ως επιστήμονες, για να τον φτιάξουμε όπως θέλουμε, χωρίς κινδύνους! Η πρόσκληση θα είναι προσιτή!».
* Η επιστήμη των Υπολογιστών συνεχίζει να είναι το μέλλον: Πώς θα λέγατε στα παιδιά να την ακολουθήσουν, σε μία εποχή που υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στην επιστήμη της Πληροφορικής και το influencing και γενικότερα τις ιντερνετικές περσόνες;
«Θα απευθυνθώ στη δημιουργικότητα με την οποία γεννιόμαστε όλοι σαν παιδιά και που διατηρούμε πάντα, έστω κι αν νομίζουμε ότι την έχουμε χάσει μερικές φορές. Η επιστήμη και η τεχνολογία των Υπολογιστών είναι τα πλέον πολυδιάστατα εργαλεία που υπάρχουν για να δημιουργήσει κανείς ό,τι μπορεί να φανταστεί. Δε νομίζω τα παιδιά να μπερδεύουν την Πληροφορική, μια θεμελιώδη επιστήμη που χαρακτηρίζεται από έναν πλούσιο χώρο γνώσεων και δεξιοτήτων, με το influencing, μια συγκεκριμένη μέθοδο διαφήμισης με εμπορικό σκοπό. Αν εξάψεις τη φαντασία των παιδιών, πολλά θα έρθουν στον θαυμαστό κόσμο της επιστήμης».
* Πώς βλέπετε το Φεστιβάλ μέσα από τη δική σας ματιά;
«Το Φεστιβάλ είναι μια εξαιρετική καινοτόμα ιδέα για να έρθουν οι μαθήτριες και οι μαθητές, και όχι μόνο, κοντά στην επιστήμη και στην τέχνη. Ακονίζοντας το μυαλό τους και παλεύοντας με νοητικά παιχνίδια και αινίγματα, τα παιδιά βλέπουν την υπέροχη διασκεδαστική πλευρά που έχουν οι επιστήμες και οι τέχνες κι έτσι ακουμπάνε ένα υπέροχο καινούργιο κόσμο. Η διοργάνωσή του δε στο Καστελόριζο έχει πολύ μεγάλη συμβολική και ουσιαστική αξία (“μεγίστη” αξία, θα έλεγα), και χαίρομαι που μου δίνεται η ευκαιρία να συμβάλω κι εγώ με την παρουσία μου στην επιτυχία του».
Ποιο είναι το χρέος ενός δασκάλου
* Ως καθηγητής, πώς θα καθοδηγούσατε τους συναδέλφους σας ώστε να ωθήσουν τα παιδιά στην επιστήμη; Και τι θα λέγατε σε έναν καθηγητή που βλέπει τα φεστιβάλ, όπως το Φεστιβάλ Γρίφων, ως κάτι το “περιττό” για την τοπική κοινότητα;
«Τα καλύτερα μονοπάτια προς τη γνώση είναι εμπειρικά, βιωματικά, θεατρικά, μυθιστορηματικά, επικοινωνιακά, διαδραστικά και διασκεδαστικά. Η γνωσιακή επιστήμη και άλλες συγγενείς επιστήμες είναι ξεκάθαρες σ’ αυτό. Τέτοια μονοπάτια ακριβώς είναι που προσφέρει το Φεστιβάλ Γρίφων. Ως δάσκαλος, τέτοια προσπαθώ κι εγώ να ενσωματώνω όσο μπορώ στη δική μου διδασκαλία. Ως ερευνητής, κάποια από αυτά μελετώ με την ομάδα μου για να δω την επίδρασή τους στον κόσμο που έρχεται σε επαφή με ένα χώρο γνώσης. Αλλά κι ως μαθητής, μπροστά σε καινούργια πράγματα που συνεχώς ανοίγονται μπροστά μου, τέτοια είναι που αποζητώ για να φτάσω στην καλύτερη κατανόηση. Οι μαθήτριες και οι μαθητές και όλα τα παιδιά που θα βρεθούν στο Καστελόριζο στο φετινό Φεστιβάλ Γρίφων είναι πολύ τυχερά. Η δε τοπική κοινωνία, που το έχει κάθε χρόνο, είναι αξιοζήλευτη».
