Σαν σήμερα γεννήθηκε ο "Αρχάγγελος της Κρήτης", ο μεγαλύτερος ίσως Κρητικός καλλιτέχνης, "το αηδόνι της Κρήτης", όπως τον αποκαλούσαν.
Ο Νίκος Ξυλούρης ή Ψαρονίκος γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου του 1936 στα Ανώγεια Μυλοποτάμου από οικογένεια με μουσική παράδοση και πολλούς λυράρηδες. Στα 5 του χρόνια, όταν οι Γερμανοί έκαψαν το χωριό του, ξεριζώθηκε από τον τόπο του μαζί με τους υπόλοιπους κατοίκους, οι οποίοι μεταφέρθηκαν σε χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου, όπου παρέμειναν μέχρι και την απελευθέρωση της Κρήτης.
Αδέλφια του είναι οι επίσης γνωστοί μουσικοί της κρητικής μουσικής Αντώνης Ξυλούρης ή Ψαραντώνης και Γιάννης Ξυλούρης ή Ψαρογιάννης.
Τα πρώτα χρόνια στα κατεστραμμένα Ανώγια είναι φτωχικά και δύσκολα για την οικογένεια του Νίκου Ξυλούρη, όπως και για όλους τους συγχωριανούς του. Ο ίδιος φεύγει για το Ηράκλειο, για να μάθει γράμματα. Το σχολείο, όμως, του είναι μάλλον αγγαρεία και ήδη έχει δείξει την κλίση του στη μουσική.
Μια μέρα βλέπει έναν συγγενή του να παίζει λύρα κι από τότε του "καρφώνεται" η ιδέα να μάθει αυτό το όργανο. Οι αντιρρήσεις του πατέρα του κάμπτονται από το δάσκαλό του, που αναγνώρισε από νωρίς το ταλέντο του. Έτσι, σε ηλικία μόλις 10 ετών, αποκτά την πρώτη του λύρα, σταματά το σχολείο στην Γ' Δημοτικού και, μετά από ενάμιση χρόνο μαθητείας δίπλα στο λυράρη Λεωνίδα Κλάδο, ξεκινά να βγάλει το ψωμί του παίζοντας σε γάμους, βαφτίσια και γιορτές, σ' όλη την Κρήτη.
Στα 17 του, το 1953, αποφάσισε να μετακομίσει μόνιμα στο Ηράκλειο και έπιασε δουλειά στο νυχτερινό κέντρο "Κάστρο". Τα πράγματα όμως δεν ήταν όπως τα περίμενε, γιατί βρέθηκε αντιμέτωπος με τη "μόδα" της ευρωπαϊκής μουσικής, κάτι τελείως ξένο γι' αυτόν.
Οι καλοί φίλοι που έχει αποκτήσει στο Ηράκλειο ωστόσο τον βοηθούν, οργανώνοντας γλέντια όπου έπαιζε μουσική ο Νίκος Ξυλούρης, και το όνομά του αρχίζει σιγά-σιγά να γίνεται γνωστό στο ευρύ κοινό.
Η Ουρανία
Στις 21 Μαΐου του 1958 γνωρίζει Ουρανία Μελαμπιανάκη σε μια αποκριάτικη γιορτή. Η Ουρανία, γόνος αριστοκρατικής οικογενείας, είχε ταξική διαφορά με τον Νίκο Ξυλούρη, ωστόσο αυτό δεν εμπόδισε τον Κρητικό καλλιτέχνη να την ερωτευτεί. Για ένα χρόνο της κάνει καντάδα κάθε βράδυ κάτω από το παράθυρό της, χωρίς στην πραγματικότητα να έχουν μιλήσει ποτέ. Εξαιτίας δε της ταξικής τους διαφοράς θα αναγκαστούν να κλεφτούν και να παντρευτούν κρυφά το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. Μαζί θα αποκτήσουν δύο παιδιά, τον Γιώργη και τη Ρηνιώ.
Εντωμεταξύ, σιγά-σιγά η φήμη του Νίκου Ξυλούρη εξαπλώνεται. Οι Κρητικοί συνέχισαν να τον στηρίζουν και να οργανώνουν γλέντια για να τον ακούνε να παίζει. Έτσι άρχισε να γίνεται γνωστός, και το Νοέμβριο του 1958 ηχογράφησε τον πρώτο του δίσκο με την εταιρεία "Odeon" υπό τον τίτλο "Μια μαυροφόρα που περνά", παίρνοντας ως αμοιβή 150 δραχμές. Ο δίσκος γνωρίζει επιτυχία και η εταιρεία του τον βοηθάει να κάνει κι άλλους δίσκους ηχογραφώντας τραγούδια 45 στροφών και βγαίνοντας έτσι από τις δύσκολες μέρες.
Τη χρονιά της γέννησης της κόρης του κέρδισε μάλιστα και το πρώτο βραβείο ανάμεσα σε δεκάδες συγκροτήματα απ' όλο τον κόσμο σε ένα φεστιβάλ μουσικής στο Σαν Ρέμο, παίζοντας με τη λύρα του ένα συρτάκι. Ο διάσημος για την Κρήτη λυράρης, ύστερα από πολύ κόπο και προσπάθεια, ανοίγει τα φτερά του και γίνεται πια γνωστός σ' όλη την Ελλάδα…
Το 1969 ηχογράφησε με μεγάλη επιτυχία το δίσκο "Ανυφαντού" και λίγους μήνες αργότερα εμφανίζεται σε αθηναϊκό μουσικό κέντρο. Ο κόσμος τον αποθεώνει στις εμφανίσεις του στο κέντρο "Κονάκι", και έτσι το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου αποφασίζει να εγκατασταθεί στην πρωτεύουσα.
Στο κέντρο όπου τραγουδά γνωρίζει τον ποιητή και σκηνοθέτη Ερρίκο Θαλασσινό, ο οποίος αποφάσισε να τον συστήσει στον Γιάννη Μαρκόπουλο, και έτσι ξεκίνησε μια λαμπρή συνεργασία - με τους δίσκους "Χρονικό" και "Ριζίτικα".
Μάλιστα για τα "Ριζίτικα" βραβεύεται από τη Γαλλική Ακαδημία Σαρλ Κρος. Το Μάιο του 1971 Ξυλούρης και Μαρκόπουλος ξεκινούν κοινές εμφανίσεις στην μπουάτ "Λήδρα" στην Πλάκα.
Τα χρόνια της δικτατορίας η φωνή του γίνεται σύμβολο αντίστασης
Μέσα στην καρδιά της δικτατορίας, η φωνή του Ξυλούρη, είτε λέει τα τραγούδια του Μαρκόπουλου είτε παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, γίνεται σημαία αντίστασης... "Πότε θα κάνει ξαστεριά", "Αγρίμια κι αγριμάκια μου", κ.ά. Ακολουθούν δύο ακόμα κύκλοι τραγουδιών του Γιάννη Μαρκόπουλου, η "Ιθαγένεια" και ο "Στρατής ο Θαλασσινός", αλλά και συνεργασίες με τον Σταύρο Ξαρχάκο ("Διόνυσε, καλοκαίρι μας", "Συλλογή"), τον Χριστόδουλο Χάλαρη ("Τροπικός της Παρθένου", "Ακολουθία") και τον Χρήστο Λεοντή ("Καπνισμένο μου τσουκάλι").
Το καλοκαίρι του 1973 ο Νίκος Ξυλούρης κάνει το ντεμπούτο του στο θεατρικό σανίδι. Κρατά τον καθοριστικό ρόλο του τραγουδιστή στην παράσταση "Το μεγάλο μας τσίρκο" που ανεβάζουν η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος στο Θέατρο "Αθήναιον", με αντικείμενο την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας στα νεότερα χρόνια. Μέσα από τις αναφορές και τα τραγούδια του βρίσκει τρόπο έκφρασης το τεταμένο πολιτικό κλίμα, που οδηγεί στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Είναι από τις ελάχιστες επίσημες παρουσίες στο χώρο, που βλέπουν το φως της δημοσιότητας από τις εφημερίδες εκείνων των ημερών.
Τα μεταπολιτευτικά χρόνια τραγουδά κάποια ακόμα τραγούδια του Χρήστου Λεοντή, του Σταύρου Ξαρχάκου και του Γιάννη Μαρκόπουλου. Παράλληλα, ηχογραφεί τα "Αντιπολεμικά" τραγούδια του Λίνου Κόκοτου και του Δημήτρη Χριστοδούλου και κάποια μελοποιημένα από τον Ηλία Ανδριόπουλο ποιήματα του Γιώργου Σεφέρη.
Επανέρχεται όμως και στα παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, ενώ λέει και κάποια λαϊκά τραγούδια του Στέλιου Βαμβακάρη. Με τον "Αργαλειό", το "Φιλεντέμ", τον "Πραματευτή", αλλά και το "Μεσοπέλαγα αρμενίζω", η φωνή του ακούγεται και πάλι έντονα. Τώρα λέει και πάλι «τραγούδια ζωής». Όμως, η ζωή τού επιφυλάσσει μία δυσάρεστη έκπληξη...
Το τέλος
Το 1979 είναι μια δύσκολη χρονιά για τον Νίκο Ξυλούρη. Αν και η καριέρα του βρίσκεται στο απόγειό της, ο ίδιος υποφέρει από έντονους πόνους στο κεφάλι και στο θώρακα. Ταξιδεύει στη Νέα Υόρκη και εισάγεται για εξετάσεις στο Memorial Hospital, όπου διαπιστώνεται ότι πάσχει από καρκίνο.
Επιστρέφει στην Ελλάδα και την Τετάρτη 6 Φεβρουαρίου του 1980 μπαίνει στο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Πειραιώς για νέες εξετάσεις. Την επόμενη μέρα, όμως, η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται και το βράδυ της Πέμπτης πέφτει σε κώμα. Οι γιατροί κάνουν υπεράνθρωπες προσπάθειες για να τον κρατήσουν στη ζωή, αλλά όλα είναι μάταια…
Τα χαράματα της Παρασκευής 8 Φεβρουαρίου φεύγει για πάντα από κοντά μας. Το τραγούδι που κάποτε τραγούδησε βγήκε αληθινό... «Μια μέρα, μια Παρασκευή θα πέσω να πεθάνω / και μια Λαμπρή θ αναστηθώ από το χώμα απάνω».
Την επομένη, 9 Φεβρουαρίου, χιλιάδες κόσμου αποχαιρετούν τον "Αρχάγγελο της Κρήτης" με δάκρια στα μάτια τραγουδώντας: «Έβαλε ο Θεός σημάδι παλικάρι στα Σφακιά / και ο πατέρας του στον Άδη άκουσε μια τουφεκιά...»…
1958: "Μια μαυροφόρα που περνά"
1967: "Η Κρήτη και τα τραγούδια της"
1969: "Ανυφαντού" (1969)
1970: "Χρονικό"
1970: "Ο Ψαρονίκος"
1970: "Μαντινάδες και χοροί"
1971: "Ριζίτικα"
1972: "Διάλειμμα"
1972: "Ιθαγένεια"
1972: "Διόνυσε καλοκαίρι μας"
1973: "Περήφανη ράτσα"
1973: "Δημοτική ανθολογία 10 (Ο Ψαρονίκος)"
1973: "Ο Τροπικός της Παρθένου"
1973: "Ο Ξυλούρης τραγουδά για την Κρήτη"
1973: "Ο Στρατής Θαλασσινός ανάμεσα στους αγάπανθους"
1974: "Ακολουθία"
1974: "Συλλογή"
1974: "Χρυσός δίσκος"
1974: "Το Μεγάλο μας Τσίρκο"
1975: "Παραστάσεις"
1975: "Κομέντια"
1975: "Τα που θυμούμαι τραγουδώ"
1975: "Καπνισμένο τσουκάλι"
1975: "Ανεξαρτησία"
1976: "Ερωτόκριτος"
1976: "Η συμφωνία της γιαγιάς και της πικρής αγάπης" (συμμετοχή)
1976: "Κύκλος Σεφέρη" (συμμετοχή)
1977: "Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" (συμμετοχή)
1977: "Τα Ερωτικά"
1978: "Τα Ξυλουρέικα"
1978: "Σάλπισμα"
1978: "Αντιπολεμικά"
1978: "14 χρυσές επιτυχίες" (συλλογή)
Μετά θάνατον δισκογραφία
1981: "Τελευταία ώρα Κρήτη" (συλλογή)
1982: "Νίκος Ξυλούρης" (συλλογή)
1983: "Αξέχαστες επιτυχίες" (συλλογή)
1983: "Παντέρμη Κρήτη" (συλλογή)
1984: "Ο Δείπνος ο Μυστικός" (συμμετοχή)
1985: "Σταύρος Ξαρχάκος: Θεατρικά" (συμμετοχή)
1987: "Αφιέρωμα στην Κρήτη" (συλλογή)
1988: "Ο Γ. Μαρκόπουλος στον ελληνικό κινηματογράφο" (συμμετοχή)
1990: "Ελληνικός κινηματογράφος 2" (συλλογή - συμμετοχή)
1990: "Η συναυλία στο Ηρώδειο, 1976" (συλλογή - συμμετοχή)
1990: "Ο Αρχάγγελος της Κρήτης (1958-1968)" (συλλογή)
1995: "Το πορτρέτο της ΜΙΝΟΣ-ΕΜΙ 13" (συλλογή)
1996: "Το χρονικό του Νίκου Ξυλούρη, 1962-65" (συλλογή)
1996: "Τα Ραδιοφωνικά" (συλλογή - συμμετοχή)
1997: "Τα χρόνια στην Κρήτη" (συλλογή)
2000: "Παλικάρι απ' τα παλιά" (συλλογή)
2000: "Νίκος Ξυλούρης" (συλλογή)
2003: "Ερωτόκριτος - Ανέκδοτη ηχογράφηση (συλλογή)
