Μια ξεχωριστή μουσικοθεατρική εμπειρία παρουσιάζεται στο Ηράκλειο την Τετάρτη 10 Σεπτεμβρίου 2025. Στην αίθουσα Ανδρέα & Μαρίας Καλοκαιρινού του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου, η Περιφέρεια Κρήτης διοργανώνει την πρεμιέρα του έργου «Το Σταυροδρόμι» του Μάνου Παπαδάκη. Η είσοδος είναι ελεύθερη για το κοινό, σε μια παράσταση που φιλοδοξεί να φωτίσει μια άγνωστη σελίδα της Αναγέννησης.
Το έργο βασίζεται σε πολυετή έρευνα και ζωντανεύει μια ιστορική συνάντηση που παραμένει σχεδόν άγνωστη: εκείνη του Βιτσέντζου και του Ανδρέα Κορνάρου, του Δομήνικου και του Μανούσου Θεοτοκόπουλου, αλλά και του Μιγκέλ ντε Θερβάντες. Πέντε μορφές που συνδέονται με την Κρήτη, την ελευθερία και την τέχνη, συναντιούνται σε ένα «σταυροδρόμι» μνήμης και δημιουργίας.
Η σκηνοθεσία ανήκει στον Αντώνη Διαμαντή, ενώ το κείμενο, η έρευνα και η μουσική φέρουν την υπογραφή του Μάνου Παπαδάκη. Στην παράσταση συμμετέχουν οι ηθοποιοί Νίκος Ορφανός, Βασίλης Κούκουρας, Σταύρος Νικολαΐδης, Βαγγέλης Λιοδάκης, Ιάσων Χριστοδούλου, Ειρήνη Κουτσάκη και Μαρία Σαριτσάμη.
«Μια μάχη ενάντια στη λήθη»
Ο σκηνοθέτης Αντώνης Διαμαντής εξηγεί το βασικό σκηνοθετικό στοίχημα:«Να μπορέσουμε μαζί με τους ηθοποιούς και όλους τους συνεργάτες να “περάσουμε” τη σημασία της ιστορικότητας του θέματος αλλά και να την αναδείξουμε αναβιώνοντας τους ήρωες που παρουσιάζονται επί σκηνής. Το στοίχημα είναι το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον να παρουσιαστούν όχι ως γραμμικός χρόνος αλλά ως κυκλικός, δηλαδή στοιχεία και γεγονότα που έρχονται και ξανάρχονται… να φέρουμε τον θεατή κοντά στα γεγονότα».
Το «Σταυροδρόμι» συνδυάζει δραματικό λόγο, μουσική και video art. Για τον Διαμαντή, αυτά τα στοιχεία δεν είναι απλώς μέσα έκφρασης, αλλά εργαλεία που φέρνουν τον θεατή πιο κοντά στην Ιστορία:
«Όλα αυτά τα στοιχεία έχουν σαν αποστολή να “βάλουν” το κοινό που θα παρακολουθήσει την παράσταση “μέσα” στην ιστορία, δηλαδή να “ταξιδέψουν” στο παρελθόν και να φέρουν τον θεατή κοντά στα γεγονότα, να νιώσει –κυρίως να νιώσει και μετά να σκεφτεί– τη μεγάλη τους σημασία».
Η έννοια της μνήμης αποτελεί για τον σκηνοθέτη καθοριστικό άξονα της παράστασης:
«Πάντα το έκανε και το κάνει αυτό η τέχνη. Εξάλλου η Τέχνη δεν έχει σύνορα. Εδώ το κοινό το παναθρώπινο θα έλεγα είναι η σημασία της μνήμης. Κοινή σε όλους τους λαούς. Ο δάσκαλός μου ο σημαντικός σκηνοθέτης και θεατράνθρωπος Εουτζένιο Μπάρμπα έχει γράψει: “Μνήμη είναι το πνεύμα που οδηγεί τις πράξεις μας. Να γιατί αν θες να σκλαβώσεις ένα λαό του αφαιρείς τη μνήμη του”. Το πιστεύω ακράδαντα. Για μένα η θεατρική πράξη είναι μια μάχη ενάντια στη λήθη».
Τι θέλει, όμως, να κρατήσει ο θεατής φεύγοντας;
«Αποφεύγω πάντα να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα μιας και το αποτέλεσμα μιας καλλιτεχνικής δημιουργίας λειτουργεί στο κάθε θεατή διαφορετικά. Είναι πολύ προσωπική υπόθεση όπως προσωπική υπόθεση είναι και γι’ αυτούς που κάνουν τέχνη. Το έργο παρακινεί να ψάχνουμε, να γνωρίζουμε ότι η γνώση δεν σταματά αλλά εξελίσσεται και γενικά να μην ξεχνάμε. Εύχομαι ο κάθε θεατής να βρει στην παράσταση ένα κομμάτι από τον βαθύτερο εαυτό του. Το έχουμε τόσο ανάγκη σήμερα την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, που μεταθέτουμε τη γνώση έξω από εμάς και ξεχνάμε τα όνειρα, τις επιδιώξεις και τον άνθρωπο που έχουμε μέσα μας», απαντά ο έμπειρος σκηνοθέτης.
Οι προκλήσεις της ερμηνείας
Ο Βαγγέλης Λιοδάκης, που υποδύεται τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, μιλά για την εμπειρία:
«Το μέγεθος της ιστορικής προσωπικότητας του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου, που αποτελεί ορόσημο για τη ζωγραφική σε παγκόσμιο επίπεδο, και η πρόκληση για το πώς αυτή η προσωπικότητα μπορεί να παρασταθεί σκηνικά».
Η μεγαλύτερη δυσκολία, όπως σημειώνει, είναι η έλλειψη άμεσων στοιχείων για την προσωπικότητά του: «Πέρα από την εικόνα του και γενικές ιστορικές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του, δεν έχουμε στοιχεία για την ίδια την προσωπικότητά του. Στην πραγματικότητα μέσω της φαντασίας θα πρέπει να ξαναφτιαχτεί από την αρχή ένας “χαρακτήρας” που να δικαιώνει τα ιστορικά δεδομένα και παράλληλα να είναι αναγνωρίσιμος και συνεπής με αυτά. Μία ακόμη πρόκληση είναι αυτός ο χαρακτήρας να είναι “ζωντανός” και ενδιαφέρον θεατρικά σήμερα. Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση, είναι να ζωντανέψει το πνεύμα του επί σκηνής».
Η προσέγγιση της προσωπικότητας του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου απαιτούσε μελέτη αλλά και έμπνευση: «Με μελέτη και φαντασία… Εμπνεύστηκα από ιστορικές πληροφορίες που δεν είναι μέσα στο κείμενο του έργου και άκουσα για πρώτη φορά από τον συγγραφέα, στις αναλύσεις που έγιναν στις πρώτες αναγνώσεις».
Για τον Λιοδάκη, το ζητούμενο είναι η παράσταση να προσφέρει στον θεατή μια εμπειρία υπέρβασης: «Αν καταφέρουμε για λίγο, να τον “μεταφέρουμε” και σε μια άλλη διάσταση και για λίγο να χαθεί από την ασφυκτική καθημερινότητα που μας περιβάλλει, πιστεύω ότι θα έχουμε πετύχει το στόχο μας», σημειώνει ο ίδιος.
Ο Θερβάντες επί σκηνής
Ο Νίκος Ορφανός ερμηνεύει τον Μιγκέλ ντε Θερβάντες. Για τον ίδιο, το «Σταυροδρόμι» ξεχωρίζει: «Η ίδια η ιστορική συνάντηση που πραγματεύεται το έργο και φυσικά ο ρόλος της “μυθικής” μορφής, του Μιγκέλ ντε Θερβάντες. Δεν έχουμε συχνά την ευκαιρία να παρουσιάζουμε έργα με ιστορική ή γνωσιακή στόχευση. Συνήθως ασχολούμαστε είτε με ζητήματα προσωπικής και αισθηματικής φύσεως, είτε με τα εσχατολογικά του αρχαίου δράματος. Εδώ όμως έχουμε και εποχή, και μορφές που τις ξέρουμε χωρίς να τις γνωρίζουμε πραγματικά, αλλά και ένα θέμα που υπερβαίνει την πεζή καθημερινότητα και με ένα Καζαντζάκειο ύφος μας υπενθυμίζει ότι δεν πρέπει να αμελούμε να αναμετριόμαστε και με τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής».
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να δοθεί ανθρώπινη διάσταση σε ένα πρόσωπο-σύμβολο:
«Η μεγαλύτερη πρόκληση και δυσκολία είναι να δώσεις ανθρώπινη διάσταση σε ένα πρόσωπο που κάθε ένας ίσως το φαντάζεται με τον δικό του τρόπο και να πείσεις για την πρότασή σου. Τα θεατρικά πρόσωπα, ιστορικά ή όχι, δεν παύουν επί σκηνής να είναι άνθρωποι όπως όλοι μας, με τις αγωνίες, τις λύπες, τα λάθη και τις υπερβάσεις τους. Ο Θερβάντες μου είναι ένας ήρωας σαν από δικό του έργο. Δεν ξέρω αν ήταν όντως έτσι, αλλά έτσι μου άρεσε εμένα να τον φανταστώ και να σας τον προτείνω».
Η προετοιμασία του ρόλου περιλάμβανε επιστροφή στη λογοτεχνία: «Διαβάζοντας ξανά τον Δον Κιχώτη για να ξαναμπώ στο “Θερβάντειο” ύφος, αλλά και ακούγοντας Ισπανούς συναδέλφους για να βάλω μια απόχρωση ισπανικής προφοράς στο λόγο του. Ταυτόχρονα δουλέψαμε με το σκηνοθέτη μας Αντώνη Διαμαντή και τη στάση του ήρωα, χτίζοντας μια εικαστική πρόταση, που είναι εξίσου σημαντική πάντα για την αισθητική της παράστασης. Και πρόσθεσα μια δική μου “ποιητική αλητεία” σε ένα πρόσωπο, που ήταν συλλέκτης εμπειριών υψηλού κινδύνου, σε μια εποχή δύσκολη, απρόβλεπτη και πολύ επικίνδυνη».
Στις πρόβες, τον συγκίνησε ιδιαίτερα το φινάλε: «Δεν είναι η μάχη μόνο που μας ενώνει, αλλά η μάχη της ζωής που θέλουμε να ζούμε. Αυτή είναι πιο μεγάλη και πιο δύσκολη. Να νιώθουμε ζωντανοί ακόμα και μέσα στο θάνατο», λέει ο σπουδαίος ηθοποιός και προσθέτει: «Αυτό που θέλω εγώ να πάρει μαζί του ο θεατής είναι ότι το να ζεις χωρίς να έχεις άποψη για το τι σημαίνει για σένα ζωή, είναι ζωή βουλιαγμένη στη συνήθεια. Είναι ασέβεια προς το ίδιο σπουδαίο δώρο της ζωής, που σε όλους και όλες μας δίνεται μία και μοναδική φορά».
Οι συντελεστές
Η επιμέλεια των κοστουμιών ανήκει στην Άννα Μαχαιριανάκη, ενώ video art υπογράφει η Μαρία Παπαδάκη. Σημαντική είναι και η ευγενική παραχώρηση κοστουμιών από την ταινία El Greco του Γιάννη Σμαραγδή.
Στις ηχογραφήσεις της μουσικής του Μάνου Παπαδάκη συμμετείχαν οι μουσικοί: Γιάννης Κοντάκης (ηλ. μπάσο), Πολύδωρος Φραντζεσκάκης (τύμπανα), Σπυριδάκης Ζαχάρης (λύρα), Νίκος Στρατάκης (λαούτο), Νικόλας Χριστόπουλος (κρουστά), Νίκος Ανωγειανάκης (λύρα), Γιώτης Κιουρτσόγλου (ηλ. μπάσο), Γιώργος Τζωρτζάκης (ηλ. μπάσο), Αποστόλης Γιασλακιώτης (ηλ. κιθάρες) και ο ίδιος ο Μάνος Παπαδάκης (ακουστική & κλασική κιθάρα). Οι ηχογραφήσεις έγιναν στο Στούντιο Άστρα με ηχολήπτη τον Κώστα Μαρκάκη.
Επιστημονικός σύμβουλος για την περίοδο του έργου υπήρξε ο Δρ. Γεώργιος Τ. Τσερεβελάκης, ειδικός στη Μεσαιωνική και Νέα Ελληνική Φιλολογία.
Πληροφορίες παράστασης
- Πρεμιέρα: Τετάρτη 10 Σεπτεμβρίου 2025, ώρα 20:30
- Χώρος: Πολιτιστικό Κέντρο Ηρακλείου, Αίθουσα Ανδρέα & Μαρίας Καλοκαιρινού
- Διοργάνωση: Περιφέρεια Κρήτης
- Είσοδος: Ελεύθερη
