Παρότι η τάση για «αιμορραγία εγκεφάλων» από την Ελλάδα στο εξωτερικό έχει αντιστραφεί και από το 2023 και μετά το ισοζύγιο αυτών που φεύγουν στο εξωτερικό σε σχέση με αυτούς που επιστρέφουν, έχει ανατραπεί υπέρ των επιστροφών, βρισκόμαστε πολύ μακριά από το “brain regain” που έχει κάνει σύνθημα της η κυβέρνηση Μητσοτάκη.
Το έγκυρο Politico σε σχετικό ρεπορτάζ επισημαίνει πως η ελληνική κυβέρνηση κυριολεκτικά… πυροβολεί τα πόδια της, σαμποτάροντας μόνη της τα πιο «ηχηρά» προγράμματα για προσέλκυση Ελλήνων επιστημόνων με περγαμηνές σε σημαντικά πεδία τεχνολογιών αιχμής και βασικής έρευνας.
Για την ακρίβεια πρόκειται για το πρόγραμμα «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας – Trust your Stars» το οποίο ανακοινώθηκε πριν από λίγα χρόνια με τυμπανοκρουσίες και μπόλικη διαφήμιση από το εγχώριο μηντιακό σύστημα. Ήταν ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για παροχή σημαντικών κινήτρων για την επιστροφή νεαρών επιστημόνων με σημαντικό ερευνητικό έργο τους τομείς τους. Η χρηματοδότηση του είχε εξασφαλιστεί μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και η κυβέρνηση το διαφήμισε δεόντως. Ωστόσο… το πρόγραμμα πέθανε πριν καν γεννηθεί, όπως αναφέρει το politico.
«Oλη αυτή η συζήτηση περί brain gain είναι ένα μεγάλο αστείο. Πρόκειται για ένα τεράστιο πισωγύρισμα», λέει στο politico ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής. Και μάλιστα προσθέτει ότι πλέον η βασική έρευνα στην Ελλάδα βρίσκεται στον πάτο των προτεραιοτήτων της κυβέρνησης και έχει εγκαταλειφθεί εντελώς!
Πάνω από 500.000 έφυγαν
Στα χρόνια της κρίσης, στην τρομακτική καταστροφή που προκάλεσαν τα μνημόνια μεταξύ 2011 και 2015, πάνω από μισό εκατομμύριο (άλλες εκτιμήσεις αναφέρουν το ανατριχιαστικό νούμερο των 660.000) Έλληνες, κυρίως μορφωμένοι νέοι που έψαχναν μια καλύτερη τύχη, εγκατέλειψαν την Ελλάδα.
Η συντηρητική κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, γράφει τo Politico, έκανε σύνθημα της το Brain Regain (δηλαδή την αντιστροφή του Brain Drain) και προσέφερε διάφορα κίνητρα, όπως μία έκπτωση επτά ετών και 50% στον φόρο εισοδήματος και δημιουργώντας συγκεκριμένες θέσεις στον Δημόσιο Τομέα
Και βεβαίως μετά το 2023 το ισοζύγιο εκείνων που φεύγουν (γιατί συνεχίζουν να φεύγουν πολλοί, απελπισμένοι από την εικόνα της ελληνικής αγοράς εργασίας) με εκείνους που επιστρέφουν, είναι θετικό. Βεβαίως θα χρειαστούν με τον τρέχοντα ρυθμό πάνω από 20 χρόνια για να επιστρέψουν όλοι όσοι έφυγαν, αλλά αυτό είναι μάλλον αδύνατο. Οπότε η κυβέρνηση προσπαθεί (ή έτσι λέει) να φέρει πίσω τους πιο χαρισματικούς επιστήμονες τουλάχιστον, για να βοηθήσουν στην προσπάθεια ανάπτυξης της χώρας.
Φευ, η ίδια η κυβέρνηση σαμποτάρει τις προσπάθειες της όμως!
Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας
Ένα από τα βασικά εργαλεία για την επιστροφή αυτών των εγκεφάλων στην Ελλάδα ήταν το πρόγραμμα Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας το οποίο ανακοινώθηκε με τυμπανοκρουσίες και πολλές παράτες – ένα πρόγραμμα ύψους 80 εκατομμυρίων για χρηματοδότηση βασικής έρευνας, χρηματοδοτούμενο από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Ερευνητικές ομάδες απ’ όλη τη χώρα κλήθηκαν να υποβάλλουν προτάσεις προγραμμάτων που θα μπορούσαν να προσελκύσουν Έλληνες ερευνητές που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό και η ανταπόκριση ήταν εντυπωσιακή: 1241 προτάσεις υποβλήθηκαν από πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα σε όλη τη χώρα. Εξ αυτών, επελέγησαν 145 που θα λάμβαναν την σχετική χρηματοδότηση. Βεβαίως η ανακοίνωση της οριστικής επιλογής των προγραμμάτων καθυστέρησε τραγικά: 13 μήνες μετά την επιλογή, μόλις πέρυσι τον Ιούλιο, ανακοίνωθηκαν οι 145 που θα λάμβαναν τη χρηματοδότηση.
Ωστόσο κάπου εκεί, όπως γράφει το politico, άρχισε να ξεφουσκώνει πλήρως το πράγμα.
Διαμαρτυρίες
Υποβλήθηκαν πάνω από 200 ενστάσεις για την επιλογή και εκατοντάδες επιστήμονες σε όλη την χώρα εξέφρασαν σοβαρότατες αμφιβολίες για την εγκυρότητα της διαδικασίας επιλογής. Μάλιστα η υπόθεση έφθασε και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, όπου υποβλήθηκαν αρκετά παράπονα για την διαδικασία επιλογής.
Βεβαίως η κυβέρνηση συνέχιζε να παίζει το παιχνίδι των καθυστερήσεων. Τον περασμένο Ιανουάριο το υπουργείο Ανάπτυξης εξέδωσε ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία ήδη είχε πληρωθεί το 50% του προγράμματος, δηλαδή 40 εκ. ευρώ και τα υπόλοιπα κονδύλια θα πληρωνόταν έως το τέλος του 2029. Ωστόσο αυτό αντί να καταλαγιάσει τις διαμαρτυρίες, αυτές ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο διότι υπήρξε πλήρης αδιαφάνεια καμία ερευνητική ομάδα δεν είχε λάβει έστω κι ένα ευρώ! Το υπουργείο Παιδείας άρχισε να λαμβάνει ακόμη και εξώδικα που ρωτούσαν που ακριβώς δόθηκαν αυτά τα 40 εκατομμύρια ευρώ, τα οποία είχαν χαθεί αφού πρακτικά το πρόγραμμα δεν είχε καν ξεκινήσει.
Η Ε.Ε. δεν θα χρηματοδοτήσει
Και τότε έπεσε και η τελευταία βόμβα που «έθαψε» οριστικά το πρόγραμμα: το Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας απεντάχθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και δεν πρόκειται να λάβει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση!
Η επίσημη ανακοίνωση της απένταξης έγινε το Μάιο αλλά το ενδιαφέρον που αποκαλύπτει το politico είναι ότι η απένταξη δεν έγινε τότε αλλά… τον Ιούλιο του 2025! Την ίδια μέρα που ανακοινώθηκε η λίστα των υπό χρηματοδότηση προγραμμάτων, μάλιστα, η κυβέρνηση έβγαλε το πρόγραμμα από την λίστα εκείνων που θα λάβουν τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης!
Που πήγαν τα λεφτά
Πηγή του υπουργείου Παιδείας που μίλησε ανώνυμα στο politico, ανέφερε ότι το πρόγραμμα απεντάχθηκε γιατί δεν ήταν δυνατό να εφαρμοστεί όπως είχε ανακοινωθεί αλλά τα κονδύλια δεν χάθηκαν, δόθηκαν σε… άλλες κυβερνητικές δραστηριότητες! Διχως να προσφέρει άλλες λεπτομέρειες πέραν του ότι «δεν χάθηκαν αυτά τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης».
Τον περασμένο μήνα, τον Ιούλιο του 2026, η κυβέρνηση εξέδωσε μια ανακοίνωση μέσω του υπουργείου Οικονομικών, που έλεγε στην ουσία ότι θα εξεταστούν τρόποι για εξασφάλιση κονδυλίων ώστε να καλυφθούν οι νομικές υποχρεώσεις που προέκυψαν από την ακύρωση του προγράμματος.
Ο ίδιος καθηγητής του ΕΚΠΑ κ. Χατζής, τονίζει ότι ήταν απλώς ένα «κόλπο» του υπουργείου, αφού η κβυέρνηση δεν έχει καμία νομική υποχρέωση καθώς δεν είχε υπογραφεί καμία σύμβαση με τις ερευνητικές ομάδες.
Ο κ. Χατζής μάλιστα επισημαίνει ότι «αυτό που έγινε παραβιάζει θεμελιώδεις κανόνες του κράτους δικαίου και υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στην πολιτεία. Δεν υπάρχει νομική δέσμευση, αλλά υπάρχει πολιτική και ηθική υποχρέωση. Πολλοί νέοι επιστήμονες απέρριψαν άλλες προτάσεις που είχαν με την ελπίδα να εργαστούν μέσω αυτού του προγράμματος .
Προαναγγελθείς θάνατος
Ο Παντελής Καμμάς, ένας επίκουρος καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών χαρακτηριζει το πρόγραμμα «χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου»,καθώς εξαρχής υπήρχε δυσπιστία απέναντι στους κυβερνητικούς χειρισμούς και τις αδιαφανείς διαδικασίες, αφού το υπουργείο δεν είχε τον αναγκαίο μηχανισμό και πλαίσιο για την αξιολόγηση των προτάσεων.
Ο επίκουρος καθηγητής του ΕΚΠΑ Πέτρος Μπούρας-Βαλλιανάτος, δήλωσε στο politico ότι είχε συγκεντρώσει μια ομάδα 25 νεαρών επιστημόνων που θα ερχόταν από την Βρετανία και τη Γερμανία για να συμμετέχουν σε ένα πρόγραμμα που θα μελετούσε τις ιατρικές πρακτικές στο Βυζάντιο. «Ευτυχώς ουδείς εξ αυτών είχε ταξιδέψει στην Ελλάδα όταν ακυρώθηκε το πρόγραμμα», προσθέτει, λέγοντας μάλιστα ότι το χειρότερο είναι ότι ουδείς από την κυβέρνηση έκανε τον κόπο να ενημερώσει τις επιστημονικές ομάδες για οτιδήποτε και ουδείς έδωσε κάποια εξήγηση.
Το ρεπορτάζ του politico καταλήγει ότι οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα, μειώνονται κάθε χρόνο. Από το 2024 και το 1.30 δις πέσαμε το 2025 στο 1.27 δις. Και αυτά σε ονομαστικές τιμές, δίχως να υπολογίζεται ο πληθωρισμός.
Με τον τρόπο αυτό φυσικά, οι νέοι Έλληνες επιστήμονες που κάνουν καριέρα στο εξωτερικό, δεν έχουν κανένα κίνητρο για επιστροφή στην Ελλάδα.
