Η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από άλλες ηπείρους και η Ελλάδα, ιδιαίτερα η περιοχή της Μεσογείου, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της κλιματικής μεταβολής.
Η άνοδος της θερμοκρασίας, οι συχνότεροι και μεγαλύτερης διάρκειας καύσωνες και η εντεινόμενη ξηρασία δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, το οποίο δεν επηρεάζει μόνο την καθημερινότητα των πολιτών, αλλά και τα δασικά οικοσυστήματα, τα αποθέματα νερού, την παραγωγή ενέργειας και την αγροτική οικονομία.
Το ανησυχητικό αποτύπωμα της αλλαγής του κλίματος αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην Αττική. Σύμφωνα με επεξεργασία στοιχείων από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι ημέρες κατά τις οποίες καταγράφονταν ταυτόχρονα συνθήκες καύσωνα και ξηρασίας ήταν μόλις 45 την περίοδο 1971-2000. Στο επόμενο διάστημα, ο αριθμός τους εκτοξεύθηκε στις 150 ημέρες.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που, όπως εξηγεί ο καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος και Κλίματος του ΕΚΠΑ Κωνσταντίνος Καρτάλης, επιβαρύνει σημαντικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες εκδηλώνονται και εξελίσσονται οι δασικές πυρκαγιές.
Η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο κ. Καρτάλης επισημαίνει ότι η ταχύτερη θέρμανση της Ευρώπης σε σχέση με άλλες ηπείρους αποτελεί επιστημονικά τεκμηριωμένη τάση.
Μεταξύ των παραγόντων που συμβάλλουν σε αυτή την εξέλιξη είναι οι αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία, αλλά και η μείωση της χιονοκάλυψης. Όσο μειώνεται η επιφάνεια που καλύπτεται από χιόνι, περιορίζεται η ανάκλαση της ηλιακής ακτινοβολίας και αυξάνεται η απορρόφησή της από το έδαφος.
Το αποτέλεσμα είναι ένας κύκλος που ενισχύει την υπερθέρμανση, με τον καθηγητή να επισημαίνει ότι κατά την τελευταία τριακονταετία καταγράφεται επιτάχυνση της αύξησης της θερμοκρασίας.
Το επικίνδυνο δίδυμο καύσωνας και ξηρασία
Δεν είναι μόνο η άνοδος της θερμοκρασίας που προβληματίζει τους επιστήμονες. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ταυτόχρονη εμφάνιση υψηλών θερμοκρασιών και ξηρασίας.
Όταν το έδαφος και η βλάστηση έχουν χάσει μεγάλο μέρος της υγρασίας τους, η δασική ύλη γίνεται πολύ πιο εύφλεκτη. Έτσι, μια φωτιά που εκδηλώνεται – είτε από ανθρώπινη ενέργεια είτε από τεχνική ατέλεια – μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη ένταση και να γίνει δυσκολότερα αντιμετωπίσιμη.
Αυτός είναι και ο λόγος που η αύξηση των ημερών με ταυτόχρονο καύσωνα και ξηρασία στην Αττική θεωρείται ιδιαίτερα ανησυχητική.
Η διαφορά μεταξύ των δύο περιόδων είναι εντυπωσιακή: 45 ημέρες σε 30 χρόνια και στη συνέχεια 150 ημέρες, γεγονός που δείχνει πόσο διαφορετικές είναι πλέον οι συνθήκες μέσα στις οποίες καλούνται να αντιμετωπιστούν οι δασικές πυρκαγιές.
Η Μεσόγειος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Αντίθετα, βρίσκεται σε μία από τις περιοχές που επηρεάζονται έντονα από την κλιματική αλλαγή.
Σύμφωνα με τον καθηγητή του ΕΚΠΑ, τα τελευταία 30 χρόνια η Μεσόγειος βιώνει συχνότερους, ισχυρότερους και μεγαλύτερης διάρκειας καύσωνες, ενώ τα καλοκαίρια γίνονται ξηρότερα.
Παρά το γεγονός ότι σε αρκετές περιοχές της χώρας οι φετινές βροχοπτώσεις ήταν αυξημένες, η μακροπρόθεσμη κλιματική τάση παραμένει ανησυχητική, ιδιαίτερα από την κεντρική Ελλάδα και νοτιότερα.
Όταν στερεύουν ποτάμια και λίμνες
Η ξηρασία δεν αφορά μόνο τα δάση και τη γεωργία. Δημιουργεί ένα ευρύτερο ντόμινο επιπτώσεων.
Η παρατεταμένη απουσία βροχοπτώσεων, σε συνδυασμό με τις υψηλές θερμοκρασίες, αυξάνει την εξάτμιση και μειώνει τα διαθέσιμα υδατικά αποθέματα. Παράλληλα, η μειωμένη χιονόπτωση σε ορεινές περιοχές της Ευρώπης περιορίζει τα αποθέματα νερού που τροφοδοτούν ποτάμια και λίμνες τους επόμενους μήνες.
Οι επιπτώσεις φτάνουν μέχρι την ενέργεια. Η μείωση των διαθέσιμων υδάτων περιορίζει την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, ενώ η χαμηλή στάθμη των ποταμών μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα ακόμη και στη λειτουργία θερμοηλεκτρικών και πυρηνικών μονάδων που χρειάζονται νερό για ψύξη.
Ταυτόχρονα, οι χαμηλές στάθμες στα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης δυσκολεύουν τη ναυσιπλοΐα και τις εμπορευματικές μεταφορές.
Από την ξηρασία στην «πολυκρίση»
Οι συνέπειες δεν σταματούν εκεί.
Η αγροτική παραγωγή επηρεάζεται άμεσα από την έλλειψη νερού, με πιθανές επιπτώσεις στην επάρκεια και την ασφάλεια τροφίμων. Την ίδια στιγμή, οι πιέσεις στην ενέργεια, στις μεταφορές και στα υδατικά αποθέματα μπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται.
Πρόκειται για αυτό που στην επιστημονική συζήτηση περιγράφεται ως «polycrisis», δηλαδή μια κατάσταση όπου μία κρίση ενισχύει ή προκαλεί την επόμενη, με κοινό υπόβαθρο την κλιματική αλλαγή.
Τι περιμένουμε τα επόμενα χρόνια
Η επιστημονική εκτίμηση είναι ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα θα γίνονται συχνότερα και εντονότερα όσο συνεχίζεται η άνοδος της θερμοκρασίας.
Αυτό σημαίνει ότι η προσαρμογή στις νέες συνθήκες γίνεται ολοένα πιο επείγουσα.
Ανάμεσα στα μέτρα που μπορούν να περιορίσουν τις επιπτώσεις περιλαμβάνονται η αύξηση του πρασίνου στις πόλεις, η καλύτερη διαχείριση των υδάτινων πόρων, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές, αλλά και ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός που λαμβάνει πλέον υπόψη την κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο κ. Καρτάλης, η προσαρμογή από μόνη της δεν αρκεί.
Η βασικότερη απάντηση παραμένει ο περιορισμός της ίδιας της κλιματικής αλλαγής, με σταδιακή απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα – άνθρακα, πετρέλαιο και φυσικό αέριο – που ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος των εκπομπών που προκαλούν την υπερθέρμανση του πλανήτη.
Η εικόνα που δεν πρέπει να αγνοηθεί
Οι αριθμοί για την Αττική είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό καμπανάκι.
Από τις 45 ημέρες με ταυτόχρονο καύσωνα και ξηρασία της περιόδου 1971-2000, φτάσαμε στις 150 στην επόμενη περίοδο που εξετάστηκε.
Και πίσω από αυτόν τον αριθμό δεν βρίσκεται μόνο ένας δείκτης για το κλίμα. Βρίσκονται πιο εύφλεκτα δάση, μεγαλύτερη πίεση στο νερό, αυξημένες ενεργειακές ανάγκες και μεγαλύτεροι κίνδυνοι για την αγροτική παραγωγή.
Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πλέον ένα μακρινό σενάριο. Αποτυπώνεται ήδη στις συνθήκες που διαμορφώνουν το ελληνικό καλοκαίρι.
