Ενέργεια, ασφάλεια και αναπροσαρμογή στρατηγικών συνεργασιών βρίσκονται στο επίκεντρο της τριμερούς Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, σε μια περίοδο κατά την οποία ο γεωπολιτικός και ενεργειακός χάρτης της Ανατολικής Μεσογείου μεταβάλλεται ραγδαία. Η αυριανή συνάντηση των ηγετών έρχεται να απαντήσει σε νέα δεδομένα, ενώ παράλληλα ανοίγει κρίσιμα διλήμματα για το μέλλον της συνεργασίας.
Στη δέκατη κατά σειρά Τριμερή Διάσκεψη Ηγετών, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ο Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου καλούνται να επανακαθορίσουν το πλαίσιο της στρατηγικής σχέσης των τριών χωρών.
Μεσολάβησε μια διετία έντονων ανατροπών και συγκρούσεων, που ανέδειξε νέες προτεραιότητες και υποχρέωσε τις τρεις πρωτεύουσες να επανεξετάσουν παγιωμένες παραδοχές.
Η Ανατολική Μεσόγειος και η Μέση Ανατολή του σήμερα απέχουν αισθητά από το περιβάλλον του Σεπτεμβρίου 2023, λίγες εβδομάδες πριν από τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου. Τότε, η Λευκωσία φιλοξενούσε μια τριμερή με ατζέντα που αντανακλούσε μια σχετική σταθερότητα, η οποία πλέον έχει καταρρεύσει.
Η παρούσα συγκυρία θεωρείται ιδιαίτερα κρίσιμη, όχι μόνο λόγω της συνεχιζόμενης αστάθειας στη Γάζα, στον Λίβανο και στη Συρία, αλλά και ενόψει της κατ’ ιδίαν συνάντησης του Ισραηλινού πρωθυπουργού με τον Ντόναλντ Τραμπ στις 29 Δεκεμβρίου.
Παράλληλα, η πρόσφατη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ Κύπρου και Λιβάνου, οι αμερικανικές πρωτοβουλίες σταθεροποίησης σε Βηρυτό και Δαμασκό μέσω ενεργειακών κινήτρων, καθώς και η ανάληψη της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ από την 1η Ιανουαρίου, προσδίδουν νέο βάθος στην τριμερή ατζέντα.
Ενεργειακή ασφάλεια ως κοινός παρονομαστής
Παρά τις πολιτικές και ιδεολογικές διαφοροποιήσεις, η συνεργασία Αθήνας, Λευκωσίας και Ιερουσαλήμ θεμελιώθηκε και διατηρήθηκε από το 2010 στη βάση ενός κοινού στόχου: την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και την αξιοποίηση των υδρογονανθράκων της περιοχής μέσω συντονισμένης δράσης.
Το Ισραήλ έχει καταφέρει να καταστήσει εξαγώγιμο το φυσικό αέριο των κοιτασμάτων του, ωστόσο το παρατεταμένο πολεμικό περιβάλλον λειτουργεί αποτρεπτικά για μεγάλες, μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Αντίστοιχα, Ελλάδα και Κύπρος αναζητούν σταθερότητα και στρατηγική ασφάλεια, ως προϋπόθεση για την προσέλκυση κεφαλαίων.
Το σχήμα 3+1, με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, αναδείχθηκε το 2018, όμως οι αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα μεγάλων ενεργειακών έργων, σε συνδυασμό με την επιδείνωση του περιφερειακού κλίματος, περιόρισαν τις φιλοδοξίες. Σήμερα, ωστόσο, νέες γεωοικονομικές ισορροπίες δημιουργούν προοπτικές για τον διάδρομο Ινδία – Μέση Ανατολή – Μεσόγειος – Ευρώπη (IMEC), στον οποίο ο άξονας Ισραήλ – Κύπρου – Ελλάδας θα μπορούσε να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο.
Δεν είναι τυχαίες οι πρόσφατες διπλωματικές και επιχειρηματικές κινήσεις στην ευρύτερη περιοχή, από τις επαφές της Ινδίας έως τις μεγάλες ενεργειακές συμφωνίες και τις επισκέψεις ηγετών του Κόλπου στην Κύπρο. Σε αυτό το περιβάλλον, η ενεργειακή και ηλεκτρική διασύνδεση των τριών χωρών με την Ευρώπη και την Ασία εμφανίζεται πλέον πιο ρεαλιστική από ποτέ.
Αμυντική συνεργασία και περιφερειακή σταθερότητα
Η αναδιαμόρφωση του ενεργειακού χάρτη προϋποθέτει σαφή και σταθερά όρια ασφάλειας. Η τριμερής συνεργασία δεν μπορεί να επιλύσει από μόνη της τα βαθιά προβλήματα της περιοχής, από το Παλαιστινιακό έως τη Συρία και τον Λίβανο.
Ωστόσο, Αθήνα, Λευκωσία και Ιερουσαλήμ φαίνεται να αντιμετωπίζουν την ενίσχυση της αμυντικής τους συνεργασίας ως θεμέλιο για τη μετατροπή της Ανατολικής Μεσογείου σε ζώνη σταθερότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, προωθούνται πρωτοβουλίες ενίσχυσης της αμυντικής θωράκισης, με αξιοποίηση ισραηλινής τεχνογνωσίας και αυξημένη συνεργασία σε επίπεδο εξοπλισμών και συστημάτων αποτροπής. Αν και σενάρια για κοινή δύναμη ταχείας αντίδρασης δεν επιβεβαιώνονται επισήμως, θεωρείται βέβαιο ότι η αμυντική διάσταση θα απασχολήσει τη συζήτηση των ηγετών.
Αναμονή αμερικανικών τοποθετήσεων
Η διεθνής εικόνα του Ισραήλ έχει υποστεί σημαντικές πιέσεις τα τελευταία δύο χρόνια. Ελλάδα και Κύπρος επιχείρησαν να τηρήσουν ισορροπημένη στάση, τόσο στο πλαίσιο της ΕΕ όσο και διεθνώς, διατηρώντας ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας.
Η επικείμενη συνάντηση Τραμπ – Νετανιάχου αναμένεται να ρίξει φως σε κρίσιμα ζητήματα, όπως το μέλλον της Γάζας και τα ανοιχτά μέτωπα σε Λίβανο και Συρία. Μέχρι τότε, Αθήνα και Λευκωσία επιλέγουν προσεκτική στάση, καθώς και το ίδιο το Ισραήλ αναμένει σαφείς αμερικανικές κατευθύνσεις.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και η συνάντηση του Έλληνα πρωθυπουργού με τον πρόεδρο της Παλαιστινιακής Αρχής, Μαχμούντ Αμπάς. Η Αθήνα επιδιώκει να επαναβεβαιώσει τη σταθερή της στήριξη στη λύση των δύο κρατών, απευθυνόμενη τόσο στη διεθνή κοινότητα όσο και στην ελληνική κοινή γνώμη, που παρακολουθεί με αυξανόμενη κριτική τις εξελίξεις μετά την 7η Οκτωβρίου.
Παράλληλα, η ελληνική διπλωματική κίνηση εντάσσεται σε ένα περιβάλλον όπου οι τουρκικές προσπάθειες ανάληψης ρόλου στη Γάζα εμφανίζουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Αθήνα και Λευκωσία επιδιώκουν να προβάλουν τον ρόλο τους ως αξιόπιστων και ισορροπημένων συνομιλητών, ικανών να λειτουργήσουν ως έντιμοι διαμεσολαβητές, δίνοντας χώρο τόσο στις ισραηλινές όσο και στις παλαιστινιακές θέσεις.
