Πολιτισμός

Η κατάρα των μνημείων της Κρήτης: Κόσμο έχουν, φως δεν έχουν!

«Μαγνητίζουν» επισκέπτες, αλλά μένουν… αφρόντιστα

Παρότι οι τουρίστες «αγαπούν» τα μνημεία του Ηρακλείου, η φροντίδα που τους δίνεται είναι ελάχιστη

Την αποθέωση γνώρισαν μέσα στο 2019 το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και το ανάκτορο της Κνωσού, καθώς όχι μόνο “είδαν” μεγαλύτερους αριθμούς επισκεπτών να διασχίζουν τις πύλες τους, αλλά είχαν και τη μεγαλύτερη έως άκρως εντυπωσιακή άνοδο σε σχέση με τους “ανταγωνιστές” τους στην υπόλοιπη χώρα.

Τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής δίνουν το “στέμμα” στο Μουσείο Ηρακλείου, καθώς είχε τη μεγαλύτερη μεταβολή επισκεψιμότητας πανελλαδικά στο συν 34,5% τον Σεπτέμβριο του 2019, σε σχέση με τον αντίστοιχο μήνα του 2018, και στο συν 22% στο διάστημα από Ιανουάριο έως Σεπτέμβριο του 2019, σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2018.

Από την πλευρά του, ο αρχαιολογικός χώρος της Κνωσού “είδε” την αύξηση της επισκεψιμότητάς του να φτάνει το 10,5% κατά το εννεάμηνο Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου 2019 σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2018, τη δεύτερη μεγαλύτερη στη χώρα μετά από εκείνη της Ακρόπολης (14,2%) και το 8,4% τον Σεπτέμβριο του 2019, σε σχέση με τον Σεπτέμβριο του 2018.

Πιο αναλυτικά, τις πύλες του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου πέρασαν τον Σεπτέμβριο που μας πέρασε 112.640 επισκέπτες, ενώ ένα χρόνο πριν ο αριθμός αυτός ήταν 83.751, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποίησε η ΕΛ.ΣΤΑΤ. Η Κνωσός για τον ίδιο μήνα του 2019 ήταν δεύτερη πανελλαδικά με 133.015 επισκέπτες (122.682 το 2018), ενώ για το εννεάμηνο διατήρησε την ίδια θέση με 784.309 το 2019 και 709.519 επισκέπτες το 2018.

Όσο για το ανάκτορο της Φαιστού, τον δεύτερο αρχαιολογικό χώρο της Κρήτης που περιλαμβάνεται στην τελευταία κατάταξη της ΕΛ.ΣΤΑΤ., αυτό βρίσκεται στη 12η θέση και για τις δύο περιόδους που αφορούν τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, με αύξηση επισκεπτών κατά 5,8% από τον Σεπτέμβριο του 2018 έως τον Σεπτέμβριο του 2019 (13.520 επισκέπτες και 14.303 αντίστοιχα), όμως με μείωση 8,8% για το διάστημα από Ιανουάριο έως Σεπτέμβριο του 2019 σε σύγκριση με το εννεάμηνο του 2018 (από τους 100.781 το 2018 στους 91.925 το 2019).

Σε ό,τι αφορά το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου η επίδοσή του γίνεται ακόμα πιο εντυπωσιακή, καθώς το πρώτο εννεάμηνο του 2019 κατάφερε να περάσει στη δεύτερη θέση μετά το Μουσείο της Ακρόπολης, από την τρίτη θέση που είχε το ίδιο διάστημα του 2018, αφήνοντας τρίτο το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Πιο συγκεκριμένα, τις πύλες του κορυφαίου μουσείου της Κρήτης διέσχισαν 557.338 επισκέπτες από τον Ιανουάριο έως τον Σεπτέμβριο του 2019, με τη συντριπτική πλειονότητα ευνόητα τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν το ίδιο διάστημα του 2018 το επισκέφτηκαν 456.973 άνθρωποι. Τότε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου ήταν τρίτο, καθότι στη δεύτερη θέση είχε βρεθεί το Εθνικό Αρχαιολογικό με 463.407 επισκέπτες, όταν το Μουσείο της Ακρόπολης είχε μαγέψει 1.397.644 “χρονοταξιδιώτες”. Το πρώτο εννεάμηνο του 2019 το φημισμένο μουσείο της Αθήνας κράτησε την πρωτιά με μικρή αύξηση 1% έχοντας 1.412.098 επισκέπτες, ενώ το Εθνικό Αρχαιολογικό έπεσε στην τρίτη θέση με 482.577 επισκέπτες, κάτω από εκείνο του Ηρακλείου. Στις υπόλοιπες θέσεις κατατάχθηκαν σε αριθμό επισκεπτών το 2019 το Μουσείο των Δελφών, το Παλάτι των Ιπποτών της Ρόδου, το Μουσείο του Λευκού Πύργου στη Θεσσαλονίκη και τέλος στην 7η θέση το Μουσείο της Αρχαίας Ολυμπίας.

Όσον αφορά στους αρχαιολογικούς χώρους, και το 2019 όπως και το 2018 το ανάκτορο της Κνωσού ήταν στη δεύτερη θέση (784.309 επισκέπτες και 709.519 αντίστοιχα, με αύξηση για την περυσινή χρονιά κατά 10,5%), με πρώτη την Ακρόπολη των Αθηνών (2.907.691 και 2.564.877 επισκέπτες αντίστοιχα και αύξηση 14,2% το 2019). Στις υπόλοιπες θέσεις βρέθηκαν για την περυσινή χρονιά η Επίδαυρος, η Ακρόπολη των Μυκηνών και ο Θησαυρός του Ατρέα, και ακολούθως η Αρχαία Ολυμπία στην 6η θέση, οι Δελφοί στην 7η, το Σούνιο στην 8η, οι Βασιλικοί Τάφοι της Βεργίνας στην 9η, η Αρχαία Κόρινθος στη 10η, και τέλος ο Μυστράς και το ανάκτορο της Φαιστού στην 11η και τη 12η θέση αντίστοιχα.

Το μερίδιο της “πίτας” και οι εισπράξεις

Έχει ενδιαφέρον ότι σε ποσοστιαία κατάταξη για την επισκεψιμότητα των μουσείων της χώρας τον Σεπτέμβριο του 2019 το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου είχε μερίδιο 16,6% στην πανελλαδική “πίτα”, όταν το πρώτο, το Μουσείο της Ακρόπολης, είχε 25,5% και το τρίτο, το Εθνικό Αρχαιολογικό, 9,6%. Αναφορικά με τους αρχαιολογικούς χώρους, τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν για τον ίδιο μήνα 23,7% για το πρώτο σε επισκεψιμότητα μνημείο της χώρας, την Ακρόπολη των Αθηνών, και 7,2% για το ανάκτορο της Κνωσού. Για τη Φαιστό το μερίδιο στην “πίτα” ήταν 0,8%. Όσον αφορά στις εισπράξεις, σύμφωνα με την ΕΛ.ΣΤΑΤ., αυξήθηκαν κατά 28% τον Σεπτέμβριο του 2019 σε σχέση με τον Σεπτέμβριο του 2018 στα μουσεία της χώρας και αντίστοιχα κατά 10,2% στους αρχαιολογικούς χώρους. Για το εννεάμηνο Ιανουαρίου έως Σεπτέμβριο 2019, οι εισπράξεις στα μουσεία της χώρας παρουσίασαν αύξηση 29,1%, ενώ στους αρχαιολογικούς χώρους κατά 9,7% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2018.

Μνημεία και ιστορία στα... τυφλά

Δεν είμαστε Παρίσι για να έχουμε έναν Πύργο του Άιφελ να μαγνητίζει εκατομμύρια τουρίστες. Ούτε Λονδίνο για να διαθέτουμε κάτι τόσο επιβλητικό όσο τον Τάμεση και το συγκρότημα του Ουεστμίνστερ. Έχουμε όμως κι εμείς σημαντικά μνημεία, μοναδικά για την εποχή και τη μορφή τους, όπως το φημισμένο σιντριβάνι των λεόντων και τη Λότζια, πολλά επιβλητικά κτήρια, όχι απαραίτητα τα ξεχασμένα και ερειπωμένα νεοκλασικά, και ένα παλιό λιμάνι με το φρούριό του, τον Κούλε, που έχει γράψει πολλές σελίδες ιστορίας στο διάβα των αιώνων.

Ατυχέστατα αυτά τα ιδιαίτερα έργα τέχνης και ιστορίας του Ηρακλείου παραμένουν στο σκοτάδι ή έστω στο ημίφως, χωρίς να αναδεικνύεται ούτε η μοναδικότητά τους, ούτε η αισθητική τους. Εκεί ακριβώς που έχουμε αποτύχει εμείς ή δεν το έχουμε καν επιχειρήσει έχει θριαμβεύσει η φαντασία των ανθρώπων σε πολλές άλλες πόλεις του κόσμου, όχι απαραίτητα πρωτεύουσες ή μητροπόλεις, που εκμεταλλεύονται τις δυνατότητες τις οποίες προσφέρει η σύγχρονη τεχνολογία με ειδικές μελέτες φωτισμού ανάλογα με το μνημείο, σε αρκετές μάλιστα παραλλαγές καθώς και ιδιαίτερες εκδηλώσεις, που γίνονται χρόνο τον χρόνο όλο και πιο δημοφιλείς, προσελκύοντας τους τουρίστες όπως το φως τις νυχτοπεταλούδες. Ακόμα και η Χερσόνησος μάς ξεπερνάει σε αυτό το επίπεδο με τον εντυπωσιακό φωτισμό του παράκτιου μετώπου της, ο οποίος αναδεικνύει την πόλη τους θερινούς μήνες.

Στον αντίποδα, η εικόνα των σκοτεινών “λιονταριών” προκαλεί θλίψη, όπως και εκείνη της Λότζιας, που παραδοσιακά παραμένει στα... κλασικά, χωρίς ίχνος πρωτοτυπίας ή φαντασίας για ένα τόσο επιβλητικό κτήριο. Για τα τείχη, ο επιδαπέδιος φωτισμός στο μεγαλύτερο τμήμα του έχει αλλάξει μορφή και λειτουργία, έχοντας μετατραπεί σε... κάδους απορριμμάτων - μια βόλτα ως την Εφόδου μέχρι τον προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα θα σας πείσει. Το δε λιμάνι και ο Κούλες φωτίζονται μεν αλλά με τρόπο που δε θα έλεγε δα κανείς ότι αναδεικνύει το φρούριο και τονίζει τη μαγευτική ατμόσφαιρα που θα μπορούσε να δημιουργήσει η παραθαλάσσια “καρδιά” του Ηρακλείου. Και εκεί, η φαντασία είναι απούσα. Τα δε Νεώρια ακολουθούν τα ίδια βήματα παρά τη μικρή προ ετών πολύχρωμη παρένθεση που είχε βέβαια προκαλέσει βιτριολικά σχόλια, και η οποία, αν και δεν ήταν ό,τι πιο αρμόζον ή έστω πρωτότυπο και ξεχωριστό, τουλάχιστον ήταν κάτι το διαφορετικό σε σχέση με τα τετριμμένα και... πολυφαγωμένα έως δυσκολοχώνευτα πια.

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η σιδηρά πυγμή του υπουργείου Πολιτισμού δεν επιτρέπει στη φαντασία να αναδείξει ένα μνημείο, όμως στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανένας εξ ορισμού κανόνας που να αποκλείει τη σύνδεση του αρχαίου με το νέο με έναν ευφυή τρόπο που να σέβεται την ιστορία. Άλλωστε, και σε αυτή την περίπτωση θα έπρεπε να ισχύει η άτυπη ακαδημαϊκή αρχή πως, όταν αντιγράφεις από έναν είναι λογοκλοπή, όταν όμως το κάνεις από πολλούς είναι καλλιτεχνική δημιουργία. Και αυτοί οι “πολλοί” είναι “πάμπολλοι”. Αρκεί να κάνει κανείς μια... “έρευνα αγοράς” στο διαδίκτυο ή να συλλέξει αντίστοιχες εικόνες μέσω σελίδων κοινωνικής δικτύωσης, αν δεν έχει τη δυνατότητα να ταξιδέψει. Ο “κυβερνοταξιδιώτης” μέσω του διαδικτύου δε θα συναντήσει απλώς φωτισμένα μνημεία είτε από κορυφαίες είτε από μικρότερες πόλεις, αλλά θα εμπλουτίσει τις γνώσεις του με πρωτοβουλίες που έχουν αποδειχτεί ως ο απόλυτος “κράχτης” για τους τουρίστες, οι οποίοι επιδιώκουν μεν το κλασικό και διαχρονικό, ζητούν όμως και τη χρυσόσκονη του σύγχρονου και του διαφορετικού σαν γλυκό κερασάκι σε μια υπέροχη τούρτα που αφήνει και την καλύτερη αίσθηση στον ουρανίσκο ως ανάμνηση της εμπειρίας. Εκδηλώσεις γεμάτες φως και χρώμα, που εστιάζουν σε εμβληματικά μνημεία, τα οποία μεταμορφώνονται με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας, είτε αυτά είναι τεκμήρια της αρχαιότητας, είτε του Μεσαίωνα, είτε ακόμα και εκκλησίες.

Ακόμα και το σκληροπυρηνικό Βατικανό έχει αποδειχτεί ευέλικτο σε αυτό, επιτρέποντας τον ξεχωριστό φωτισμό πολλών θρησκευτικών μνημείων της Ρώμης με τρόπο που μαγεύει τους επισκέπτες, ενώ μια σειρά από εκδηλώσεις αναδεικνύουν στιγμιότυπα της ιστορίας τους. Δεν μπορεί, στα σίγουρα θα έχει πέσει στην αντίληψή σας κάποιο στιγμιότυπο από τις ιστορικές βιντεο-προβολές πάνω στις προσόψεις κτισμάτων με ιδιαίτερη σημασία για πολλές πόλεις ή καθεδρικών ναών με καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις, οι οποίες διηγούνται τη διαδρομή ανά τον χρόνο των κτισμάτων αυτών μέσα σε διάφορα πλαίσια που επιλέγονται ανά περίπτωση. Ας μη μιλήσουμε δε για εγκαίνια μουσείων, εκθέσεων, για επετείους και χρονικά ορόσημα γιατί θα... πληγωθούμε κάνοντας τις συγκρίσεις. Για μια πόλη όπως το Ηράκλειο, με τόσο πλούσιο καλλιτεχνικό υπόβαθρο και μια αστείρευτη πηγή τεχνογνωσίας και τεχνολογίας μέσω του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Μεσογειακού Πανεπιστημίου και άλλων, είναι απορίας άξιο πώς δεν έχει υπάρξει η αντίστοιχη αξιοποίηση αυτού του θησαυρού προς όφελος της πόλης, των δημοτών και των επισκεπτών του Ηρακλείου. Θέλετε ιδέες ή αφορμές; Από επετείους, δόξα τω Θεώ, άφθονες. Από ιστορικά πρότυπα... με το τσουβάλι. Από μνημεία που έχουν ή μένει να αναδειχτούν, ουκ ολίγα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς μια τρισδιάστατη βιντεο-προβολή στη Λότζια για την ιστορία του μνημείου ή μια αντίστοιχη στον Άγιο Τίτο ή τον Άγιο Μηνά ή τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου. Μια ιστορική ειδική φωτεινή καλλιτεχνική εγκατάσταση γύρω από τα Λιοντάρια για την ιστορία του μνημείου και του ιστορικού κέντρου. Μια διαφορετική προσέγγιση στο σιντριβάνι του λιμανιού. Μια διαφορετική οπτική της 25ης Αυγούστου. Ένας ξεχωριστός τρόπος διήγησης της μινωικής κληρονομιάς στο Αρχαιολογικό Μουσείο, το γειτνιάζον στοιχειωμένο επιγραφικό και τα αρχαιολογικά ευρήματα που υπάρχουν κάτω από το κτήριο της Εφορίας Αρχαιοτήτων. Μια ιστορία των τειχών με προβολές πάνω στα τείχη. Και πάει λέγοντας..!

Λαμπερό ταξίδι στον… κόσμο των μνημείων  

Μια βόλτα στον κόσμο είναι εξαιρετικά διδακτική για το πώς ο φωτισμός μνημείων και οι καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις σε αυτά έχουν γίνει μια ιδιαίτερη, εξαιρετικά δελεαστική για τους τουρίστες, εμπειρία. Ο βασικός πυρήνας είναι είτε οι λεγόμενες “Λευκές Νύχτες”, θεσμός πια για πολλές πόλεις του κόσμου, οπότε τα πάντα - μνημεία, μουσεία και καταστήματα - είναι ανοικτά μέρα και νύχτα για ένα μικρό χρονικό διάστημα, συνδυασμένα με εκδηλώσεις και περίτεχνες θεματικές, είτε το αυτό καθαυτό φεστιβάλ του φωτός που κάθε χρόνο γίνεται όλο και πιο εντυπωσιακό σε πολλές πόλεις, όπως το Βερολίνο στη Γερμανία και η Λυών στη Γαλλία, με πλείστα όσα αστικά κέντρα σε άλλες ή και τις ίδιες χώρες να υιοθετούν την πρωτοβουλία για τα του οίκου τους.

Στη γερμανική πρωτεύουσα για παράδειγμα, για δέκα μέρες κάθε Οκτώβρη, όλα τα γνωστά μνημεία μετατρέπονται σε φωτεινό “καμβά” για εντυπωσιακά θεάματα φωτός και βιντεοπροβολές πάνω στις προσόψεις τους. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε το 2004, γνώρισε μεγάλη αποδοχή, και κάθε χρόνο το φεστιβάλ γίνεται όλο και μεγαλύτερο και όλο και εντυπωσιακότερο.

Στη δε γαλλική Λυών, το “Fete des Lumieres” βασίζεται στη γιορτή της Παναγίας, ξεκινάει στις 8 Δεκεμβρίου και διαρκεί τέσσερις ημέρες, οπότε η πόλη μεταμορφώνεται σε ένα υπερθέαμα φωτός και μετατρέπεται σε μια τεράστια υπαίθρια γκαλερί. Κορυφαίες στιγμές είναι οι τρισδιάστατες προβολές πάνω στις προσόψεις των πιο σημαντικών μνημείων της πόλης.

Μην πάτε όμως πολύ μακριά λέγοντας «εδώ είναι Βαλκάνια». Ρίξτε απλά μια ματιά στα ίδια τα Βαλκάνια: Το Βουκουρέστι, το οποίο μετέτρεψε το σιντριβάνι στο κέντρο της πόλης σε ένα έργο τέχνης με τη μεγαλύτερη σειρά ταυτόχρονων σιντριβανιών στον κόσμο, όπου το νερό χορογραφείται με το φως και τη μουσική, δημιουργώντας ένα υπερθέαμα, στο οποίο σε πολύ μεγάλο βαθμό, που αριθμεί κάτι χιλιάδες επισκέπτες, οφείλει η πρωτεύουσα της Ρουμανίας την ολοένα και αυξανόμενη δημοφιλία της στους τουρίστες.

Κάθε Νοέμβρη τα βήματα του φωτός ακολουθεί το Αϊντχόβεν στην Ολλανδία, δίνοντας βήμα σε ντόπιους καλλιτέχνες να εκφραστούν δημιουργώντας φωτεινές καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις. Το αυτό πράττει και η Μόσχα, μετατρέποντας τις προσόψεις εμβληματικών της μνημείων σε “οθόνες” για τρισδιάστατες βιντεοπροβολές.

Εννοείται ότι σε όλες τις περιπτώσεις τα θεάματα του φωτός και οι ξεχωριστοί φωτισμοί των μνημείων συνδυάζονται με υπαίθριες παραστάσεις και δρώμενα που αξιοποιούν τις τοπικές παραδόσεις, την ιστορία και τα έθιμα.

Το ιστορικό κέντρο και τα διάσημα κανάλια του Άμστερνταμ αποκτούν πολύχρωμη ζωή από τον Νοέμβριο έως τον Ιανουάριο, οπότε οι κρύες και σκοτεινές νύχτες του βαρύ βορειοευρωπαϊκού χειμώνα μετατρέπονται σε φωτεινές και ζεστές, συνδυαστικά πάντα με τον στολισμό και τις εκδηλώσεις των Χριστουγέννων. Ξένοι και ντόπιοι καλλιτέχνες δίνουν ραντεβού στη “Βενετία του Βορρά” για να αφήσουν τη φαντασία τους να μεγαλουργήσει, χαρίζοντας λαμπερά χαμόγελα σε ντόπιους και τουρίστες και δίνοντας ακόμα περισσότερη ζωή στην πολύβουη ολλανδική πόλη.

Και αν φύγουμε από τα όρια της Ευρώπης και ταξιδέψουμε στην Ασία, την Αμερική ή την Αυστραλία, θα γνωρίσουμε αντίστοιχες πρωτοβουλίες, η μια μετά την άλλη πιο εντυπωσιακές, που ακολουθούν την ίδια λογική: μνημεία- “οθόνες”, μνημεία ιδιαίτερα φωτισμένα - είτε είναι κτήρια, είτε σιντριβάνια, είτε αγάλματα - πολλές παράλληλες εκδηλώσεις, φαντασία, μεράκι και αξιοποίηση του ντόπιου καλλιτεχνικού δυναμικού σε συνδυασμό με πρόσκληση για διεθνείς παρουσίες. Αν δε στην εξίσωση βάλουμε τον τυπικό φωτισμό των μνημείων των μικρών και μεγάλων πόλεων της Γηραιάς καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, μάλλον θα μας πιάσουν τα κλάματα για το πώς όλες αυτές οι χρυσές ιδέες μένουν αναξιοποίητες ή άγνωστες σε μας...

 

Σχόλια