Ρέθυμνο

Άγνωστη φωτογραφία αποκαλύπτει το μυστικό του Ρολογιού

Μια άγνωστη φωτογραφία παρέχει πολύτιμα στοιχεία για τον βενετσιάνικο πύργο

Την ιστορία μιας - άγνωστης έως σήμερα - πρωτότυπης φωτογραφίας του Πύργου του Ρολογιού του Ρεθύμνου, του έτους 1943, φέρνει στο φως εθελοντική ομάδα πολιτών, η οποία έχει συσταθεί από το 2008 και δραστηριοποιείται στην προσπάθεια καταγραφής, τεκμηρίωσης και ανάδειξης του βενετσιάνικου Πύργου του Ρολογιού του Ρεθύμνου, του μοναδικού αυτού μνημείου της κρητικής ιστορίας.

Όπως αναφέρουν τα μέλη της πρωτοβουλίας για την ανακατασκευή του βενετσιάνικου Ρολογιού, η φωτογραφία αυτή αποτελεί τη δεύτερη παγκοσμίως η οποία δημοσιοποιείται. Η πρώτη δημοσιεύτηκε το 1995 στο βιβλίο του ιατρού και ιστοριοδίφη Νίκου Α. Κοκονά “Το βενετσιάνικο Ρολόι του Ρεθύμνου”. Οι προαναφερόμενες φωτογραφίες απεικονίζουν τον Πύργο του Ρολογιού, την ίδια περίπου χρονική περίοδο, όπως είχε “αποκαλυφθεί” από τα γύρω του κτίσματα μετά το 1939, και λίγο πριν την ανιστόρητη και επιπόλαιη κατεδάφισή του από την τότε δημοτική Αρχή της πόλης, κάτι που συνέβη την ταραγμένη περίοδο λίγο μετά τη γερμανική Κατοχή, τον Ιανουάριο του 1945.

Ουσιαστικά το «Ρολόι», όπως το αποκαλούσαν οι Ρεθεμνιώτες, ήταν ένας ψηλός πέτρινος πύργος σχεδόν τετραγωνικής κάτοψης. Στην κύρια πλευρά του στα νότια είχε τοποθετηθεί δίσκος ρολογιού με ανάγλυφους λατινικούς αριθμούς και λαξευμένες τις παραστάσεις του ζωδιακού κύκλου, όπως επίσης και το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου, σύμβολο της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, πάνω από το τοξωτό υπέρθυρο. Το ύψος του υπολογίζεται περί τα 16,5 μέτρα και καθιστούσε τον Πύργο Ρολογιού το υψηλότερο κτίσμα στο βενετσιάνικο Ρέθυμνο. Η θέση του ήταν επί της σημερινής οδού Αρκαδίου αρ. 220-222-224.

Δεν είναι γνωστή με σιγουριά η ακριβής χρονολογία αρχικής κατασκευής του Πύργου του Ρολογιού, παρά μόνο εκείνη της επισκευής του, το 1601, όπως μαρτυρούσε και η σχετική επιγραφή. Στην τελευταία περίοδο της Βενετοκρατίας στο Ρέθυμνο, το Ρολόι είχε άμεση επαφή με τη Loggia και την κρήνη Rimondi, καθώς αποτελούσαν δημόσια κτήρια και γωνιακά σημεία της Μεγάλης Πλατείας (Piazza) του Ρεθύμνου. Είναι άξια λόγου η σπανιότητά του, αφού στην Κρήτη μόνο το Ρέθυμνο διέθετε ένα ρολόι σε πύργο, ως αυθύπαρκτο αρχιτεκτόνημα.

Στα νεότερα χρόνια ο σπουδαίος αρχαιολόγος Giuseppe Gerola, περί το 1900, περιόδευσε στην Κρήτη επικεφαλής ομάδας για την καταγραφή των μνημείων του νησιού μας. Φτάνοντας στην παλιά πόλη του Ρεθύμνου, βρήκε τον Πύργο του Ρολογιού του Ρεθύμνου περιτριγυρισμένο από καταστήματα και από το εσωτερικό τους τον αποτύπωσε. Ο Gerola στο έργο του περιλαμβάνει σχέδιο με απεικόνιση ολόκληρου του Πύργου, στο δώμα του οποίου εικονίζεται υπαίθρια καμπάνα.

Το 1939 ο Πύργος του Ρολογιού κάνει ξανά την εμφάνισή του! Ο Δήμος απαλλοτρίωσε τα γύρω καταστήματα για την επέκταση της σημερινής οδού Αρκαδίου. Έτσι αποκαλύφθηκε από τρεις πλευρές ο Πύργος, όπως είχε απομείνει στα 2/3 περίπου του ύψους του, και κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο.

Σε αυτή την κατάσταση παρέμεινε κατά τα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εν μέσω Κατοχής, στη φωτογραφία την οποία περί το 1943/44 τράβηξε ο Γερμανός Erhard Gudrich, φαίνεται ενιαίο το τμήμα του Πύργου του Ρολογιού όπως φαινόταν πλέον μετά τις απαλλοτριώσεις. Η συγκεκριμένη φωτογραφία, όπως αναφέρθηκε, είναι εκείνη η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στο βιβλίο του Ν.Α. Κοκονά.

Η δεύτερη φωτογραφία που αποκτήθηκε πρόσφατα, και για την οποία γίνεται λόγος στην αρχή, ανακαλύφθηκε στα τέλη Οκτωβρίου του 2017, όταν αναρτήθηκε σε δημοπρασία μέσω δημοφιλούς ιστότοπου ηλεκτρονικών συναλλαγών. Πωλητής ήταν ένα γερμανικό κατάστημα με διαρκή παρουσία στο χώρο των ιστορικών φωτογραφιών. Μάλιστα, το συγκεκριμένο κατάστημα την περίοδο εκείνη δημοπρατούσε συνεχώς κι άλλες φωτογραφίες εποχής 1941-1945, τόσο από την Κρήτη, όσο και από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, καθώς και άλλων χωρών.

Η φωτογραφία εντοπίστηκε από ασχολούμενους με την αναζήτηση και παρουσίαση ιστορικών τεκμηρίων της Κρήτης - όπως η αξιέπαινη κυρία Ελένη Καπελώνη-Σημαντήρη. Ο εντοπισμός και η είδηση για την επικείμενη δημοπρασία δημοσιοποιήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα σε κάποια με θεματολογία την τοπική ιστορία. Ο διαμένων στην Αθήνα κ. Στρατής Σταυρουλάκης από την πρώτη στιγμή έστειλε προσωπική ειδοποίηση για το θέμα. Κάπως έτσι ενημερώθηκαν αρχικά μέλη της πρωτοβουλίας. Αργότερα, επίσης, έγινε και σχετική αναφορά στον τοπικό ημερήσιο Τύπο.

Η δημοπρασία ήταν συναρπαστική και κρίθηκε στα τελευταία δευτερόλεπτα, όπου με διαδοχικά “χτυπήματα” η τιμή ανέβηκε πολύ πάνω από την αρχική τιμή εκκίνησης! Το τελικό τίμημα, εικάζουμε, θα εξέπληξε και τον ίδιο τον Γερμανό πωλητή, που ίσως αρχικά να μη γνώριζε την ιστορικότητα και σπανιότητα του εικονιζόμενου θέματος. Το εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι η φωτογραφία παρουσιάζει και την τρίτη διάσταση, το βάθος, ενώ επιτρέπει να αποκατασταθούν ιστορικά πολλές αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες του μνημείου.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες υποθέσεις είναι ότι στη θέση του ίσως προϋπήρχε κάποιο ηλιακό ρολόι, το οποίο πιθανώς μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1595 αντικαταστάθηκε με μηχανικό - εξ ου και ο εικονιζόμενος στο σχέδιο Gerola (και στη φωτογραφία ως υπόλειμμα) Ζωδιακός Κύκλος τον οποίο διαθέτουν τα μηχανικά, αλλά όχι τα ηλιακά ρολόγια, αφού η Μηχανική και η Τεχνολογία της εποχής είχε, ήδη πριν το 1600, εξελιχθεί και επέτρεπε την εγκατάσταση μηχανικών ρολογιών σε ευημερούσες πόλεις.

Η πρωτοβουλία συνεχίζει, όπως δηλώνει «συλλογικά τις προσπάθειές μας σε τρία κυρίως επίπεδα: της έρευνας για την ιστορική καταγραφή και τεκμηρίωση του Πύργου του Ρολογιού, της διερεύνησης τρόπου/τρόπων ανάδειξης-προβολής του αρχιτεκτονήματος και της ιστορίας του με σύγχρονα μέσα και της συμμετοχής στα κοινωνικά-πολιτιστικά τεκταινόμενα της πόλης και εθελοντικές προσπάθειες άλλων ομάδων», και ευχαριστεί όσους αυτά τα δέκα χρόνια τη στηρίζουν.

Τα μέλη της πρωτοβουλίας αναφέρουν μάλιστα ότι «η πρωτοβουλία μας ευχαρίστως και με προσμονή θα παραχωρούσε την πρωτότυπη πρόσφατα ανακαλυφθείσα φωτογραφία σε ένα μουσείο και αρχείο ιστορίας της πόλης μας, του Ρεθύμνου. Η υλοποίηση μιας τέτοιας δομής έχει ήδη προταθεί δημοσίως από θεσμικούς παράγοντες, ιστοριοδίφες, λαογράφους αλλά και από απλούς πολίτες της περιοχής μας.

Σχόλια