Απόψεις

«Νεοφιλελευθερισμός» και «παγκοσμιοποίηση»

*Γράφει ο Πέτρος Μηλιαράκης

Είναι δεδομένο ότι ο “νεοφιλελευθερισμός” αφορά την κρατούσα ιδεολογία της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικής ελίτ σε καθεστώς “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας”, “μεταδημοκρατίας” και “μετανεωτερικότητας”. Στο ερώτημα δε ποια είναι η σχέση του “νεοφιλελευθερισμού” με την “παγκοσμιοποίηση” και αν η σχέση αυτή συμβιβάζεται με τα συμφέροντα και δικαιώματα της κοινωνίας ή αν εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα μιας παγκόσμιας “οικονομικής και πολιτικής ελίτ”, χρήσιμα είναι τεθούν υπ’ όψιν τα παρακάτω...
Ωστόσο, επειδή για το θέμα που καταγράφεται έχουν γραφεί ολόκληρα συγγράμματα, ζητώ την υπομονή του αναγνώστη να περιοριστεί στις 2.048 λέξεις του κειμένου.

Το δίπολο “Μαρξισμός-Κεϋνσιανισμός”

Στο δίπολο “Μαρξισμός-Κεϋνσιανισμός” ή “σοσιαλισμός-καπιταλισμός” ο σύγχρονος δυτικός κόσμος θέσπισε τη δομή και τις πρόνοιες του “αμιγώς αστικού κράτους”. Αυτό αφορά στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Το “αστικό κράτος” θεσπίζει δικαιώματα, πολλά των οποίων εντάσσονται στο σκληρό πυρήνα - μη αναθεωρητέο - συνταγματικών κανόνων και προσδιορίζουν σε μέγιστο βαθμό τον πολιτισμό που πρέπει να χαρακτηρίζει όχι μόνο τις σχέσεις του κράτους προς τον πολίτη, αλλά και των πολιτών μεταξύ τους.
Στο πλαίσιο αυτό του “αστικού κράτους”, το “επιφαινόμενο” είναι η “ελεύθερη οικονομία”. Ωστόσο, αυτή η “ελεύθερη οικονομία” λειτουργεί πλέον στο επίπεδο των χρηματιστηρίων, των διαδικασιών άυλου χρήματος και των λεγόμενων λοιπών χρηματιστηριακών προϊόντων που δε συμβαδίζουν με τις βασικές πρόνοιες των ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων των πολιτών, του “αστικού κράτους”, στο οποίο η οικονομία υποτάσσεται στην πολιτική. Αναφέρομαι δε ιδιαιτέρως στις πρόνοιες του “παρεμβατικού κράτους”, που ασφαλώς δεν αφορά δομή “σοσιαλιστικού κράτους”, ούτε καν σχέσεις παραγωγής μιας σοσιαλιστικής διαδικασίας.

Η “παγκοσμιοποίηση” και ο “νεοφιλελευθερισμός”

Ο “νεοφιλελευθερισμός” ασφαλώς αφορά εξελικτική πορεία της “παγκοσμιοποίησης”. Λειτουργεί, όμως, σε προδήλως λάθος κατεύθυνση. Και τούτο διότι η οικονομία υπό το καθεστώς του “νεοφιλελευθερισμού” πορεύεται με την υποταγή των κρατικών αποφάσεων στις αξιώσεις μιας “οικονομικής ελίτ” (“μεταδημοκρατία”) και μιας χρηματιστηριακής πολιτικής με βάση τον “οικονομισμό”, τα δομημένα ομόλογα, τη μόχλευση των τραπεζών (που οδηγεί σε “φούσκα” το χρηματοπιστωτικό σύστημα - π.χ. δομημένα ομόλογα) και κατ’ ουσίαν τα στοιχήματα αγοραπωλησίας χρήματος.
Υπό αυτές τις συνθήκες η οικονομική ζωή δεν αντιστοιχεί καν στη βάση των θεωριών που έχει διατυπώσει ο Μαρξ (1) για τις παραγωγικές δυνάμεις, τις παραγωγικές σχέσεις και την υπεραξία, ούτε των θεωριών του Κέυνς (2) για το παρεμβατικό κράτος, όπως θα δούμε παρακάτω στην ανάλυση που αφορά στον “καπιταλισμό χωρίς κεφάλαιο”. Ειδικότερα ως προς τον Κέυνς και τον “Κεϋνσιανισμό” (που αποτελούσε το αντίπαλο δέος στον “Μαρξισμό”) η “παρεμβατική πολιτική” του Κέυνς δεν ήταν τίποτα περισσότερο από την εξισορρόπηση της οικονομίας.
Υπ’ όψιν ότι ο Κέυνς υποστήριξε ότι: (α) η δραστική τόνωση της συνολικής ζήτησης από τον δημόσιο τομέα είναι η αναγκαία προϋπόθεση για να επιτευχθεί η μακροοικονομική ισορροπία, (β) στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό δεν υπάρχει τίποτα που να εγγυάται την αυτόματη επίτευξη πλήρους απασχόλησης μακροχρόνιας ή βραχυχρόνιας και, εντέλει, (γ) για να επιτευχθεί το εισόδημα της πλήρους απασχόλησης, όταν η οικονομία είναι σε ύφεση απαιτείται η αύξηση των δημοσίων δαπανών (3).


Τον “Κεϋνσιανισμό” ήρθε να ακυρώσει η “Σχολή του Σικάγο”... Με επικεφαλής τον Μίλτον Φρίντμαν (Milton Friedman - Βραβείο Νόμπελ), ο οποίος αποκάλεσε «αφελή» τον Κεϋνσιανισμό. Η Σχολή αυτή με επικεφαλής τον Φρίντμαν υπήρξε ο βασικός αντίπαλος των “Κεϋνσιανών” πολιτικών και από τη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 η μακροοικονομική πολιτική του έγινε γνωστή ως “μονεταρισμός”. Ο Φρίντμαν, που ήταν οικονομικός σύμβουλος του ρεπουμπλικάνου προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέιγκαν (Ronald Reagan), εισήγαγε την πολιτική φιλοσοφία στην οικονομική επιστήμη εμμένοντας στα «πλεονεκτήματα ενός οικονομικού συστήματος ελεύθερης αγοράς με ελάχιστη παρέμβαση». Αυτό ακριβώς αξιοποίησε και η Μάργκαρετ Θάτσερ (Margaret Thatcher). Έτσι ακυρώνεται το “παρεμβατικό κράτος” και η βασική προϋπόθεση υποστήριξης των κοινωνικών δικαιωμάτων στο όνομα μιας “χρηματιστηριακής και οικονομικής ελίτ”.

Μια ματιά στην πορεία της “παγκοσμιοποίησης”

1. Η περί την “παγκοσμιοποίηση” συζήτηση δεν αφορά στους καιρούς μας μόνο. Αυτό είναι το μεγάλο λάθος που παραγνωρίζεται από πολλούς. Η “παγκοσμιοποίηση” αρχίζει από το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα, με τον όρο κυρίως “ιμπεριαλισμός”. Το έργο του Β.Ι. Λένιν, που αφορά στον “ιμπεριαλισμό” και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1916, δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από το να καταγράφει την “παγκοσμιοποίηση” τής τότε εποχής (4). Συνεπώς, ο όρος “παγκοσμιοποίηση” δεν είναι σημερινός. Απλώς έχει αντικατασταθεί ο όρος “ιμπεριαλισμός” με τον όρο “παγκοσμιοποίηση”. Η αντικατάσταση δε του όρου έχει ιδιαίτερη σκοπιμότητα. Ο “ιμπεριαλισμός” είναι όρος της μαρξικής θεωρίας. Εάν, συνεπώς, οι Σχολές Σκέψης (think tanks) ομιλούσαν για “ιμπεριαλισμό” θα νομιμοποιούσαν τον όρο της μαρξικής θεωρίας. Έτσι, γίνεται η χρήση του όρου “παγκοσμιοποίηση” σα να είναι όρος που για πρώτη φορά απασχολεί την επιστήμη της οικονομίας, της κοινωνιολογίας, της πολιτικής επιστήμης και της νομικής.
Σε κάθε περίπτωση, η “παγκοσμιοποίηση” αφετηρία της έχει τις ανακαλύψεις-εφευρέσεις του ανθρώπου, εξαιτίας των οποίων οι ανθρώπινες κοινωνίες και τα οργανωμένα κράτη ήρθαν εγγύτερα μεταξύ τους. Κύριες εφευρέσεις που εξώθησαν τον άνθρωπο από την απομόνωση, είναι:
α. Οι δυναμοηλεκτρικές μηχανές το 1867,
β. Οι κινητήρες εσωτερικής καύσης το 1877,
γ. Η ανακάλυψη του τραμ το 1879,
δ. Η ανακάλυψη της πετρελαιομηχανής το 1891 και
ε. Κυρίως του αεροπλάνου το 1903.
2. Έτσι, από το 1870 έως το 1900 (μέσα σε τριάντα χρόνια), η παγκόσμια παραγωγή χάλυβα αυξήθηκε περίπου εξήντα (60) φορές, ενώ η γνωστή τότε (με τα μέσα της εποχής) εξόρυξη του πετρελαίου είχε ήδη τριπλασιαστεί. Η παραγωγή άρχισε γοργά να παίρνει μεγάλες διαστάσεις, ιδιαιτέρως μετά από την οικονομική κρίση του 1873.
3. Η “παγκοσμιοποίηση” αφορά πολιτικό και οικονομικό όρο της τελευταίας εικοσαετίας και φέρεται να αντικαθιστά τον καθιερωμένο όρο του “ιμπεριαλισμού”. Ο όρος όμως “ιμπεριαλισμός” δεν είναι τίποτα περισσότερο από την “παγκοσμιοποίηση” που ίσχυε από το τέλος του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα και κορυφώθηκε στις συζητήσεις το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα.
Υπ’ όψιν δε ότι περί το 1890 ο όρος “ιμπεριαλισμός” απέδιδε τη βρετανική αντίληψη περί αυτοκυβερνωμένων αποικιών και “ιμπεριαλιστής” ήταν όποιος επιδοκίμαζε την επεκτατική (ανά τον κόσμο) πολιτική της (τότε) Βρετανικής Αυτοκρατορίας.
Ταυτοχρόνως, όμως, ο όρος “ιμπεριαλισμός” απέδιδε και την πολιτική ελέγχου της ηπειρωτικής Ευρώπης στα εδάφη της Ασίας και κυρίως της Αφρικής, ενώ δεν παραλειπόταν ο όρος αυτός και για την (τότε) επεκτατική πολιτική των ΗΠΑ επί των Φιλιππίνων και των Πολιτειών της Λατινικής Αμερικής.
4. Ειδικότερα ο J.A. Hobson (5) πρώτος (περί το 1902) ανέπτυξε το “τρίπτυχο” του “ιμπεριαλισμού” με τη θεωρία των τριών “Ρ” (Pride = Υπερηφάνεια, Pugnacity = Εριστικότης και Prestige = Κύρος). Περαιτέρω όμως, κατέδειξε τα αυστηρά οικονομικά κίνητρα του ιμπεριαλισμού, που σε ποιοτικά χαρακτηριστικά δε διαφέρουν ουσιωδώς από εκείνα που αποδίδουν τον όρο “αποικιοκρατία” (Colonianism).
5. Η θεωρία του ιμπεριαλισμού του Β.Ι. Λένιν (πρώτη φορά διατυπώθηκε το 1916) εντάσσεται ακριβώς στη φιλολογία αυτού του ζητήματος. Η λενινιστική (μαρξιστική) ανάλυση του ιμπεριαλισμού εστιάζει στα παρακάτω κύρια οικονομικά γνωρίσματα:
α) Στη “συγκέντρωση” της παραγωγής και του κεφαλαίου, η οποία έχει εξελιχθεί σε υψηλότατη βαθμίδα ανάπτυξης, ώστε να δημιουργεί μονοπώλια τα οποία διαδραματίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή,
β) Στη “συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό” με τη δημιουργία του “χρηματιστικού κεφαλαίου”,
γ) Στην “εξαγωγή κεφαλαίου” η οποία διαφοροποιείται από την “εξαγωγή των εμπορευμάτων”,
δ) Στη συγκρότηση διεθνών “μονοπωλιακών ενώσεων”, οι οποίες προβαίνουν στη διανομή του κόσμου (των παγκόσμιων αγορών) και
ε) Στην ολοκλήρωση του εδαφικού διαμοιρασμού “της γης” ανάμεσα στα “μεγαλύτερα κεφαλαιοκρατικά κράτη”.
6. Με βάση τη φιλολογία αυτή βλέπουμε ότι η υπόθεση της “παγκοσμιοποίησης” και η περί αυτήν φιλολογία είναι αρκετά παλαιά. Η σύγχρονη όμως φιλολογία που αφορά στην “παγκοσμιοποίηση”, λόγω της “ψηφιακής εποχής” και της κατάργησης των συνόρων, εντοπίζει τη σύγχρονη οικονομία που διέπεται από τα δόγματα του “νεοφιλελευθερισμού”, της “μεταδημοκρατίας” ως “επιφαινόμενου”: όπου η οικονομία επιβάλλεται στην πολιτική, και όπου εντέλει οι χρηματιστηριακές συναλλαγές και το άυλο χρήμα είναι το επικρατούν σύστημα και η άρχουσα ιδεολογία!
7. Οι σύγχρονες αναλύσεις στις οικονομικές, κοινωνικές και νομικές επιστήμες αφορούν διαπιστώσεις της σημερινής “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας”. Οι διαπιστώσεις, δε, διαχωρίζονται σε δύο επίπεδα: α) στο επίπεδο των υποστηρικτών ενός παγκόσμιου παιχνιδιού του άυλου χρήματος και των αγορών που (δήθεν) αυτορρυθμίζονται και β) στο επίπεδο όπου διαπιστώνεται η απόκρημνη και χαοτική επικράτηση του “νεοφιλελευθερισμού”, που αφορά “καπιταλισμό χωρίς κεφάλαιο”, σε καθεστώς “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας”! Αυτός ο καπιταλισμός χωρίς κεφάλαιο σε επίπεδο “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας”, που μέσω της νέας μορφής παραγωγικών σχέσεων καταργεί το παλιό μοντέλο του ιμπεριαλισμού και ιδρύει το νέο μοντέλο των ανεξέλεγκτων αγορών, της νέας, κυρίως, στοιχηματικής διαδικασίας στην αγορά χρήματος, συνιστά ακριβώς τον “νεοφιλελευθερισμό” σε “παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον”.

Ο “καπιταλισμός χωρίς κεφάλαιο”

Ο όρος “καπιταλισμός χωρίς κεφάλαιο” προφανώς δεν είναι δικός μου. Τον υποστηρίζει στην παγκόσμια βιβλιογραφία ένας σημαντικός πολιτικός του Εργατικού Κόμματος της Μεγάλης Βρετανίας (Ηνωμένου Βασιλείου), αυτός που διαχειρίστηκε κυρίως την κρίση του 2018, όταν η παγκόσμια οικονομία είχε φτάσει σε απόκρημνη κατάσταση (6).
Αναφέρομαι στον Γκόρντον Μπράουν (Gordon Brown), τον τέως πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου, ο οποίος στο ιστορικό του βιβλίο “Πέρα από το Κραχ”, στη σελίδα 83 και επ., αναπτύσσει το κεφάλαιο που αφορά στον “Καπιταλισμό χωρίς κεφάλαιο” (“The Problem Revealed: Capitalism without Capital”).
Ο σημαντικός αυτός πολιτικός γράφει επί λέξει τα εξής:
«Αν το 1990 είχα πει ότι οι παγκόσμιες ροές χρήματος, οι οποίες έφταναν τότε τα 2 δισ. δολάρια την ημέρα, θα διπλασιάζονταν με την αύξηση της οικονομίας, ίσως να με είχαν πιστέψει. Αν όμως είχα πει ότι οι ροές αυτές θα είχαν αυξηθεί πάνω από 2.000%, ελάχιστοι θα το θεωρούσαν πιθανό. Για την ακρίβεια, συνέβη κάτι πολύ μεγαλύτερο: Οι παγκόσμιες οικονομικές ροές αυξήθηκαν κατά 6.000% και έτσι, μέχρι το 2008, η ημερήσια ροή κεφαλαίου έφτανε τα 130 δισ. δολάρια. Ο χρηματοπιστωτικός κλάδος έγινε παγκόσμιος, ξεπερνώντας κατά πολύ την αύξηση της υπόλοιπης οικονομίας και έγινε η μεγαλύτερη μηχανή παραγωγής χρήματος που έχει γνωρίσει ποτέ ο κόσμος». (7)
Ιδού η “φούσκα του νεοφιλελευθερισμού” σε καθεστώς “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας”!..

Το “κοινωνικό κεκτημένο” και τα επιμέρους δικαιώματα

Στον διεθνή και ευρωπαϊκό νομικό και πολιτικό πολιτισμό του λεγόμενου δυτικού κόσμου, που έχει διαμορφωθεί από την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, καταγράφονται με διαύγεια τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπου: α. τα ατομικά χαρακτηρίζονται ως status negativus, β. τα πολιτικά χαρακτηρίζονται ως status activus και γ. τα κοινωνικά χαρακτηρίζονται ως status positivus. Τι σημαίνουν οι χαρακτηρισμοί αυτοί; Οι χαρακτηρισμοί αυτοί σημαίνουν τα παρακάτω:
1) Τα ατομικά δικαιώματα προκύπτουν από την “αρνητική κατάσταση” (status negativus), όπου το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών είναι “αρνητικό”. Δηλαδή, γεννάται αξίωση η οποία επιβάλει την “αποχή” της κρατικής εξουσίας από επεμβάσεις. Ο πυρήνας του δικαιώματος είναι απρόσβλητος. Το δικαίωμα αυτό “επιχειρεί” να θίξει ο “νεοφιλελευθερισμός”.
2) Τα πολιτικά δικαιώματα προκύπτουν από την “ενεργητική κατάσταση” (status activus) όπου το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών είναι “ενεργητικό”. Δηλαδή, τα άτομα έχουν δικαίωμα συμμετοχής στην άσκηση της κρατικής εξουσίας. Το να συμμετέχει ένας πολίτης στα πολιτικά πράγματα δεν μπορεί να περιοριστεί από τις ιδέες του “νεοφιλελευθερισμού”. Ωστόσο, με τη θεωρία της “μεταδημοκρατίας”, μέσω του “νεοφιλελευθερισμού” επιδιώκεται η πολιτική ζωή να διαμορφώνεται από πολιτικό προσωπικό εκλεγμένο βεβαίως από πολίτες, οι οποίοι, όμως, έχουν υποστεί τις επεμβάσεις της διαδικασίας του “σοκ” ή του “χάους”. Οι διαδικασίες αυτές αποσκοπούν έτσι ώστε οι αποφάσεις να αφορούν μεν τους πολίτες, υπό το καθεστώς, όμως, ιδιαίτερης επιμέλειας του συστήματος, ώστε η τελική πολιτική τους θέση να υπηρετεί προεχόντως τα συμφέροντα της πολιτικής και οικονομικής ελίτ.
3) Τα κοινωνικά δικαιώματα προκύπτουν από τη “θετική κατάσταση” (status positivus), όπου το περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών είναι “θετικό”. Δηλαδή, τα άτομα ως φορείς του δικαιώματος απαιτούν από το κράτος ορισμένες κοινωνικές παροχές. Επειδή, όμως, ο “νεοφιλελευθερισμός” αντιτίθεται στις κοινωνικές παροχές, τα κοινωνικά δικαιώματα εξαρτώνται αφενός από το “ποιο” πολιτικό προσωπικό εκπροσωπεί την κοινωνία και αφετέρου από το κατά πόσον η κοινωνία είναι συνειδητοποιημένη!

“Έτσι έχουν τα πράγματα”

Το αξιοσημείωτο της παρούσας συγκυρίας είναι ότι, πέραν των υποστηρικτών του “νεοφιλελευθερισμού”, έχουν σε απίστευτη μάλιστα έκταση δημοσιευτεί αναλύσεις, μελέτες και πραγματείες, που επισημαίνουν “τι” ακριβώς είναι ο “νεοφιλελευθερισμός” και “τι” επιδιώκεται μέσω αυτού.
Εντούτοις οι κοινωνίες με την παρέμβαση ενός συστήματος παραπληροφόρησης και αποπληροφόρησης σε μεγάλο βαθμό έχουν προσανατολιστεί ότι “έτσι έχουν τα πράγματα”.
Στην παρούσα ανάλυση δεν παραλείπεται η αναφορά για τη “φούσκα των αγορών”! Όσες και όσοι έζησαν τον “παροξυσμό του... ελληνικού Χρηματιστηρίου”, όπου πραγματικά χάθηκαν περιουσίες, θα πρέπει να τους υπομνησθεί ότι ήταν ένα “ελάχιστο μέρος” (!) του γενικού φαινομένου της ασυλίας των αγορών λόγω της “παγκοσμιοποιημένης οικονομίας” και του νεοφιλελεύθερου δόγματος, ενώ είχε “καλλιεργηθεί η προσδοκία” ότι “έτσι έχουν τα πράγματα” και ότι οφείλει η καθεμία και ο καθένας να ενταχθούν σε αυτή τη διαδικασία με σκοπό τον άκοπο πλούτο, που ωστόσο αυτή η διαδικασία αφορούσε “παίγνιο”. Πολλά από τα θύματα της περιόδου εκείνης είχαν ασχοληθεί μέσω “διαχειριστών” να “παίζουν παράγωγα” ακόμη και στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης!
Αν θέλουμε, όμως, σε κάποια ιστορική στιγμή οι κοινωνίες να μη βρεθούν υπό το κράτος πραγματικού χάους και κραχ που αργά ή γρήγορα θα επιφέρει ο “νεοφιλελευθερισμός”, η παρέμβαση που μπορεί να γίνει για τη συνειδητοποίηση των πολιτών και της κοινωνίας ευρύτερα πρέπει να εστιάζει στην αυτονόητη διαπίστωση ότι “τα πράγματα μπορεί μεν να έχουν έτσι”, το ζήτημα, όμως, που εγείρεται είναι ότι: “επουδενί τα πράγματα πρέπει να έχουν και να παραμείνουν έτσι”!
Αυτή η συνειδητοποίηση είναι καθήκον (!) σε όσους στην επιστήμη και στην πολιτική είναι με το μέρος της κοινωνίας και όχι του “καπιταλισμού χωρίς κεφάλαιο”!

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) Βλ. Π. Μηλιαράκης, “Μεταδημοκρατία και κοινοτικό κεκτημένο”, 2003, σελ. 24 και επ.
(2) Βλ. M. Stewart, “Keynes and After”, 1986, σελ. 157 και επ., όπου το κεφάλαιο: “The Monetarist Counter-Revolution”.
(3) Βλ. παρατηρήσεις ως προς τον “Μαρξισμό” και τον “Κεϋνσιανισμό”, Π. Μηλιαράκης, “Τραπεζικό Δίκαιο”, 1994, σελ. 28 και επ.
(4) Πρβλ. αντί πολλών, το ομαδικό έργο υπό τον Α.Μ. Rumyantsev, “Political Economy” (1983), σελ. 209 επ. Επίσης πρβλ. το ομαδικό έργο των S.N. Andreyev κ.τ.λ. “Political Economy: Capitalism” (1977), σελ. 362 επ. και βλ. P.I. Nikitin, “The Fundamentals of Political Economy” (1983), σελ. 184 επ.
(5) Βλ. J.A.Hobson, “Imperialism” (London 1902), επίσης βλ. Β.Ι. Λένιν, “Ο Ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο του Καπιταλισμού”, που γράφτηκε τον Γενάρη-Ιούνη του 1916 στη Ζυρίχη και, για όσους δεν το γνωρίζουν, το βιβλίο αυτό του Λένιν έλαβε υπ’ όψιν του όλη την τότε γνωστή αμερικανική, αγγλική, γαλλική και γερμανική βιβλιογραφία, που ήδη είχε ασχοληθεί με το φαινόμενο της “παγκοσμιοποίησης” της τότε εποχής.
(6) Βλ. A. Greenspan, “The Age of Turbulence” (2007), M.E. Sman, “Ethnic Politics” (1994), N. Elias, “The Civilizing Process, The History of Manners and State Formation and Civilization” (1994).
(7) Βλ. G.Brown, “Beyond the Crash, Overcoming the First Crisis of Globalisation”, 2010, σελ. 83 και επ.: «If I had said in 1990 that global flows of money which were then around $0,6 trillion per day would double as the world economy grew, people might have believed me, but if I had said these flows would rise by more that 2,000 percent few would have thought it possible. In fact something much bigger happened: a 6,600 percent increase in global financial flows, so that by April 2010 these were flows of $4 trillion per day. Finance went global, far outstripping growth in the rest of the economy, and became the biggest industrial-scale moneymaking machine the world has ever known».

* Ο Πέτρος Μηλιαράκης δικηγορεί στα Ανώτατα Ακυρωτικά Δικαστήρια της Ελλάδας και στα Ευρωπαϊκά Δικαστήρια του Στρασβούργου και του Λουξεμβούργου (ECHR και GC-EU).

φωτογραφία pexels

ΤΑ ΝΕΑ του neakriti.gr ΣΤΟ Google News

Τα δημοφιλέστερα του 24ώρου

Σχόλια