Απόψεις

Οι εκλογές στις ΗΠΑ και η παγκόσμια ισορροπία

Άρθρο του Γιώργου Ψαρουλάκη για τις αμερικανικές εκλογές

Διάγουμε την “εποχή της πανδημίας”, μια εποχή ανισορροπίας, ανάδυσης νέων προβλημάτων και όξυνσης παλιών, προβληματισμό για την πορεία την οικονομιών και γενικής αβεβαιότητας. Για τον λόγο αυτό είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα η συγκυρία των αμερικανικών εκλογών. Οι οποίες σε αυτήν τη φάση ίσως σημαίνουν περισσότερα για την παγκόσμια κοινότητα απ' ό,τι για τους κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών.


Η προεδρία Τραμπ δεν προκάλεσε τις “δραστικές” αλλαγές που κάποιοι φοβούνταν και κάποιοι άλλοι ήλπιζαν, αλλά σαφώς και άλλαξε κάποιες από τις προτεραιότητες των ΗΠΑ σε σχέση με τη διεθνή πολιτική σκηνή και τον ρόλο της “μόνης υπερδύναμης” σε αυτήν.
Περιέργως οι περισσότερες από αυτές τις αλλαγές είχαν ήδη δρομολογηθεί (έστω, σε επίπεδο κατεύθυνσης) από τον προηγούμενο πρόεδρο, Μπάρακ Ομπάμα. Αν μη τι άλλο όλα αυτά δείχνουν ότι το πρόσωπο του προέδρου μικρό ρόλο παίζει, και κυρίως ως εκφραστής μιας συγκεκριμένης τάσης μέσα στο πολιτικοοικονομικό κατεστημένο των ΗΠΑ. Οι ομάδες πίεσης που υπαγορεύουν την πολιτική τής εκάστοτε administration είναι πανίσχυρες και συνήθως ελέγχουν το προεδρικό περιβάλλον και κατ’ επέκταση και τον ίδιο τον πρόεδρο. Οι εξαιρέσεις είναι ολίγες και δεν έχουμε δει καμία τέτοια τα τελευταία 50 τουλάχιστον χρόνια.
Αλλά ποιες απόψεις της αμερικανικής πολιτικής (που μπορεί να αλλάξουν, περισσότερο ή λιγότερο) μας ενδιαφέρουν εμάς, στην Ευρώπη και την Ελλάδα; Ας το δούμε από πιο κοντά...

Η μόνη υπερδύναμη

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου άφησε τις ΗΠΑ όχι απλώς κυρίαρχες, αλλά και μόνη υπερδύναμη. Η πολυδιάσπαση της ΕΣΣΔ εγγυήθηκε ότι η διάδοχος κατάσταση (Ρωσία) που είχε περιέλθει σε δημογραφική και κοινωνική ερήμωση, αποτέλεσμα των βίαιων νεοφιλελεύθερων πολιτικών που επιβλήθηκαν, θα χρειαζόταν πολλά χρόνια, ίσως και δεκαετίες, για να ορθοποδήσει και να παίξει ξανά σοβαρό ρόλο. Οι ΗΠΑ βρέθηκαν με το μονοπώλιο της δύναμης παγκόσμια και κινήθηκαν βάσει αυτού. Όχι μόνο διότι ήταν η μόνη στρατιωτική υπερδύναμη, αλλά και γιατί ήταν η μόνη με δυνατότητα προβολής ισχύος σε οποιοδήποτε σημείο της υφηλίου.
Οι ΗΠΑ αξιοποίησαν αυτή τη θέση τους, ενισχύοντας τα συμφέροντά τους και εργαζόμενες για την περαιτέρω διείσδυση των αμερικανικών εταιρειών σε όλη την υφήλιο. “Κατέκτησαν” οικονομικά την Ανατολική Ευρώπη, αφήνοντας μόνο λίγα ψιχία στους Ευρωπαίους εταίρους και συμμάχους τους, ενίσχυσαν τη θέση τους στη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία με στρατιωτικές επεμβάσεις που όμως αποδείχτηκαν ατελέσφορες και προσπάθησαν να αλλάξουν τον χάρτη των ισορροπιών στον αραβικό κόσμο, ανατρέποντας τα “σοσιαλίζοντα” κοσμικά καθεστώτα που είχαν κυριαρχήσει στις περισσότερες χώρες.
Κατά τη διάρκεια της προεδρίας Ομπάμα και ενώ οι αμερικανικές έμμεσες επεμβάσεις στις αραβικές χώρες και στην Ουκρανία (στο “μαλακό υπογάστριο” της επανα-αναδυόμενης δύναμης Ρωσίας) βρίσκονταν στο αποκορύφωμά τους, άρχισαν τα πρώτα δείγματα μιας “νέας πολιτικής” στον διεθνή τομέα. Οι ΗΠΑ βεβαίως δεν ξεκίνησαν μια πορεία προς ένα “νέο απομονωτισμό” (ένα νέο δόγμα Μονρόε), αλλά σίγουρα διαφάνηκε ως τάση μια διάθεση αποστασιοποίησης από συγκεκριμένα ζητήματα και μη εμπλοκής των ΗΠΑ σε κατά τόπους ζητήματα χωρών που θεωρούνται “φιλικές”.


Αν σκεφτούμε ότι σε ουκ ολίγες χώρες του ΝΑΤΟ - κυρίως, αλλά όχι μόνο, τις μικρότερες - η πρεσβεία των ΗΠΑ για δεκαετίες ολόκληρες υπαγόρευε όχι μόνο την εξωτερική αλλά και σημαντικές όψεις της εσωτερικής πολιτικής, αυτή η τάση των ΗΠΑ ήταν μια σημαντική διαφοροποίηση.
Η προεδρία Τραμπ οδήγησε σε ακόμη περισσότερη διάθεση “απομονωτισμού”, δίχως ωστόσο αυτή να φτάνει στο σημείο να απεμπολούνται τα συμφέροντα των ΗΠΑ, δηλαδή κυρίως των αμερικανικών εταιρειών, ανά τον κόσμο. Ο εμπορικός πόλεμος με την Κίνα δημιούργησε πολλά ζητήματα προς επίλυση και αρκετές αναταράξεις, αλλά κάπου - ως έμπρακτη έκφραση της δημαγωγικής ρητορικής του Τραμπ - ήταν αναμενόμενος. Σε έναν βαθμό. Ο... ενθουσιασμός του Τραμπ για το Brexit, κάπου είναι επίσης αναμενόμενος - ο εθνικισμός είναι από τους ακρογωνιαίους λίθους της πολιτικής Τραμπ.


Τι διαφορετικό θα κάνει μια προεδρία Μπάιντεν; Λίγα πράγματα, είναι η αλήθεια. Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ δε χαράσσεται από τον πρόεδρο, αυτός απλώς καλείται να βάλει τη σφραγίδα του σε αυτήν. Το περίπλοκο πλέγμα αλληλοεξαρτήσεων, που συνθέτουν η ανώτερη ιεραρχία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, οι ομάδες πίεσης που εκπροσωπούν τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα και το στρατιωτικο-βιομηχανικό κατεστημένο των ΗΠΑ, όλο αυτό το σύμπλεγμα χαράσσει την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Και παρότι αυτό δεν είναι πάντα ορατό, έχει μια στρατηγική μακροπρόθεσμη, καθώς και πολλές επιμέρους μεσο-βραχυπρόθεσμες.
Καθώς η τάση “αποστασιοποίησης” ξεκίνησε στην προεδρία Ομπάμα και συνεχίστηκε στην προεδρία Τραμπ, γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι μικρή διαφορά κάνει αν στην εξουσία είναι οι Δημοκρατικοί ή οι Ρεπουμπλικάνοι. Βεβαίως σε κάθε αλλαγή προεδρίας γίνονται κάποιες αναψηλαφήσεις και ενδεχομένως αναθεωρήσεις συγκεκριμένων κατευθύνσεων και επιμέρους στόχων. Και εδώ βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή.

Δίχως... υπερδύναμη;

Το διεθνές περιβάλλον έχει συνηθίσει να λειτουργεί τις τελευταίες δεκαετίες σε έναν “μονοπολικό” κόσμο. Έναν κόσμο με μία υπερδύναμη. Ωστόσο αυτή η υπερδύναμη συνεχίζει να έχει υπό την προστασία της τους συμμάχους της. Και συνεχίζει να παίζει τον ρόλο του “παγκόσμιου χωροφύλακα” - με πολύ λιγότερο ενθουσιασμό και διάθεση επέμβασης απ' ό,τι παλιότερα, απόρροια της “τάσης” για την οποία μιλήσαμε παραπάνω.
Αν η τάση αυτή συνεχιστεί και ενισχυθεί, θα μπορούσαμε να μιλάμε για μια δραστική (σε βάθος χρόνου) αλλαγή του παγκόσμιου σκηνικού. Οι ΗΠΑ μπορεί να έχουν αποσύρει μεγάλο μέρος από τις δυνάμεις τους ανά τον κόσμο και να διατηρούν μόνο ένα πολύ μικρό κλάσμα των στρατιωτικών εγκαταστάσεων που είχαν το 1990, αλλά συνεχίζουν να προσφέρουν την αμυντική “ομπρέλα” τους στους συμμάχους τους. Αυτή η προσφορά επιτρέπει σε χώρες όπως η Γερμανία (αλλά και οι περισσότερες της Ε.Ε.) να έχουν μικρές και αδύναμες ένοπλες δυνάμεις. Περίπτωση άρσης της “ομπρέλας” αυτής θα σήμαινε ότι μια σειρά χωρών, με πρώτη τη Γερμανία, θα έπρεπε να δώσουν ένα σημαντικό τμήμα τού - ήδη “πετσοκομμένου”, ώστε να χρηματοδοτεί τις φοροαπαλλαγές των μεγάλων επιχειρήσεων και των εξαγωγέων - προϋπολογισμού τους για αμυντικές δαπάνες.
Σε αυτήν την περίπτωση δε θα ήταν απίθανο ακόμη και να δούμε μεσομακροπρόθεσμα μια τάση διάλυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης - αν οι χώρες που την αποτελούν αποδυθούν σε κούρσα επανεξοπλισμού, αυτό μπορεί να πυροδοτήσει διάφορες τάσεις διαφοροποίησης έως και... πλήρους διαχωρισμού.
Ούτως ή άλλως βλέπουμε τους εθνικισμούς ανά την Ευρώπη να ενισχύονται δραματικά - και δεν μπορούμε να ξεχνάμε ότι αυτοί οι εθνικισμοί (και οι καπιταλιστικοί ανταγωνισμοί που βρίσκονται πίσω τους) πυροδότησαν δύο τρομακτικούς παγκόσμιους πολέμους με πάνω από 90 εκατομμύρια νεκρούς συνολικά.
Μάλιστα αν οι ΗΠΑ φτάσουν στο σημείο να αποσύρουν την αμυντική τους υποστήριξη, πιθανότατα θα έχουν ήδη εγκαταλείψει τα καθήκοντα “χωροφύλακα”. Κάτι που σημαίνει ότι αναζωπύρωση παλιών παθών μπορεί να σημαίνει και επανάκαμψη παλιών συγκρούσεων.


Όλοι έχουμε να λέμε ότι οι ΗΠΑ λειτουργούν ως καθαρά ιμπεριαλιστική δύναμη στο διεθνές περιβάλλον, αλλά η αλήθεια είναι ότι ένας κόσμος δίχως τις ΗΠΑ στον ρόλο που παίζουν εδώ και μερικές δεκαετίες θα είναι ένας πολύ πιο ασταθής κόσμος. Και η αναζήτηση νέων ισορροπιών συνήθως φέρνει και σημαντικά προβλήματα - έως και μεγάλα δεινά.
Ας τα κρατήσουμε όλα αυτά στο πίσω μέρος του μυαλού μας, καθώς θα περιμένουμε το αποτέλεσμα της αναμέτρησης Τραμπ-Μπάιντεν.

ΤΑ ΝΕΑ του neakriti.gr ΣΤΟ Google News

Τα δημοφιλέστερα του 24ώρου

Σχόλια