Απόψεις

Από τους βολεμένους μην περιμένεις τίποτα...

Για μια ουτοπία ξεσηκώθηκαν οι Έλληνες το 1821 και κάποιοι τους θεωρούσαν τρελούς

Ουτοπιστής, μας λέει το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας (της Ακαδημίας Αθηνών) είναι «αυτός που δημιουργεί, οραματίζεται ή πιστεύει σε ουτοπίες: αιθεροβάμων», και συσχετίζει τη λέξη αυτή εννοιολογικά με τις λέξεις: ιδεαλιστής, ονειροπόλος, ρομαντικός. Ως προς την ετυμολογία της σημειώνει ότι προέρχεται από το γαλλ. utopiste ή το αγγλ. utopist. Και τα δύο ανάγονται στην Utopia, πρωτόπλαστη  λέξη, που τη βρίσκουμε στο βιβλίο του Άγγλου πολιτικού και φιλοσόφου Thomas More (1478 -  1535) De optimo statu reipublicae deque nova insula Utopia, δηλαδή: Για την άριστη κατάσταση της πολιτείας και για το καινούριο νησί της Ουτοπίας, βιβλίο που  εκδόθηκε το 1516.  Στα ελληνικά έχουμε πολλές μεταφράσεις του, πολύ γνωστή η μετάφραση από τον Γιώργο Καραγιάννη (από τα αγγλικά), εκδόσεις Κάλβος, Αθήνα 1970, με τίτλο: Η ουτοπία.

*Γράφει ο Βασίλης Ορφανός

Αντιγράφω από το ομότιτλο λήμμα της Βικιπαιδείας: «Με τον όρο ουτοπία ο More περιέγραφε έναν ιδανικό τόπο και τρόπο πολιτικής συμβίωσης, ένα απομονωμένο νησί με τέλειο κοινωνικό, πολιτικό και νομικό σύστημα».

Στα ελληνικά η  λέξη ουτοπία (όπως μας πληροφορεί το Ετυμολογικό Λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη) πρωτοεμφανίζεται το 1874. Τη χρησιμοποιούμε για να αναφερθούμε σε κάτι που το θεωρούμε ανέφικτο. Ιδού το σχετικό λήμμα στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη):

«ουτοπία, η : χαρακτηρισμός για κάθε ιδέα, ιδίως ιδεολογία, η οποία θεωρείται ότι είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί· (πρβ. χίμαιρα): H εξέλιξη του σοσιαλισμού από την ουτοπία στην πράξη. Xαρακτηρίζουμε ως ουτοπία κάθε ιδεολογία εκτός από τη δική μας. || (επέκτ.) για ανθρώπινο στόχο: H παγκόσμια ειρήνη θεωρείται ουτοπία ακόμα και σήμερα. Πιστεύει σε ουτοπίες. Είναι ουτοπία να…»

Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια ουτοπία ξεσηκώθηκαν οι Έλληνες το 1821, και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που τους θεωρούσαν τρελούς. Όμως, όπως το λέει ωραία ο Κολοκοτρώνης: Ημείς, αν δεν είμεθα τρελοί, δεν εκάναμε την επανάσταση, διατί ηθέλαμε συλλογισθεί πρώτον δια πολεμοφόδια, καβαλλαρία μας, πυροβολικό μας, πυροτοθήκες μας, τα μαγαζιά μας, ηθέλαμε λογαριάσει τη δύναμη την εδική μας, την τούρκικη δύναμη. Ευτυχώς δεν τα λογάριασαν, κι έτσι κερδίσαμε ελευθερία και αξιοπρέπεια, κι όχι να είμαστε «παλιόψαθα των εθών» (Μακρυγιάννης).

Κι άλλες πολλές ουτοπίες βρίσκουμε στην Ιστορία, που αργότερα τις είπαν γενναιότητα και ηρωισμό, μαχητικότητα και αποφασιστικότητα, και τις γιορτάζουμε με επετειακή επισημότητα. Να θυμηθούμε, για παράδειγμα, τις γυναίκες που υποτιμητικά τις είπαν «σουφραζέτες» (όρος που παράγεται από τη λέξη sufrage = ψήφος, ψηφοφορία, δικαίωμα ψήφου), επειδή διεκδικούσαν το δικαίωμα της ψήφου, τις χλεύασαν και τις γελοιοποίησαν, και σήμερα στεκόμαστε προσοχή μπροστά σε γυναίκες πρωθυπουργούς, και καλά κάνουμε, και να ντραπούμε που υπάρχουν ακόμη χώρες όπου οι γυναίκες δεν έχουν το δικαίωμα να ψηφίζουν. Είναι μια «ουτοπία» που έχει ακόμη δρόμο να διανύσει.

Και οι Κρητικοί που αντιμετώπισαν με σκουριασμένους γκράδες, αλλά κυρίως με κατσούνες και τζουγκράνες, τους πάνοπλους αλεξιπτωτιστές το Μάη του ’41, για μια ουτοπία έπαιξαν κορώνα γράμματα τη ζωή τους και μερικοί τη χάσανε, κι αν δεν μπόρεσαν να κρατήσουν ελεύθερη την Κρήτη, χαλάσανε όμως τα πολεμικά σχέδια του Χίτλερ,  ενώ η ανθρωπότητα έμαθε ότι «οι ήρωες πολεμούν σαν Έλληνες»!

Στις καθημερινές συζητήσεις η έκφραση «αυτό είναι ουτοπία», λέγεται συνήθως από αυτούς που θέλουν να διώξουν μακριά τους το ενδεχόμενο να τους ζητήσουμε να βοηθήσουν σε μια προσπάθεια να αλλάξει κάτι στην κοινωνία.

Οι προσωπικές μου παρατηρήσεις και στατιστικές μού επιτρέπουν να κατατάξω σε τέσσερις κατηγορίες όσους επικαλούνται την ουτοπία ως άλλοθι: στους αδαείς, στους δειλούς (να πω καλύτερα, στους φοβισμένους), στους αδύναμους και στους βολεμένους.

Κατανοώ τους ανθρώπους των τριών πρώτων κατηγοριών, αλλά τη ζημιά την κάνουν οι άνθρωποι της τελευταίας. Πραγματικά, πώς να ζητήσεις από έναν άνθρωπο με περιορισμένες γνώσεις ή από έναν άτολμο ή από έναν ανίσχυρο να ορθώσει ανάστημα και να «στέσει μπέτη» για χάρη του συνόλου; Και είμαι σχεδόν βέβαιος πως αν ενημερώσεις τον αδαή, αν ενθαρρύνεις τον άτολμο, αν σηκώσεις ένα μέρος από το φορτίο του αδύναμου, μπορεί κι αυτοί οι άνθρωποι να κάνουν προσωπική τους υπόθεση την αλλαγή και να βοηθήσουν κι αυτοί. Αλλά από τους βολεμένους μην περιμένεις τίποτα. Στην καλύτερη περίπτωση να είσαι ευχαριστημένος αν σε αφήσουν εσένα να κάνεις αυτό που θεωρείς χρέος σου.

Αλλά κανένας από αυτούς τους λόγους δεν είναι επαρκής για να εμποδίσει όποιον θέλει να υπηρετήσει μια ουτοπία, να το κάνει. Γράφει σχετικά με πολύ ρεαλισμό ο συγγραφέας της «Ουτοπίας» (σελ. 55, στην παραπάνω ελληνική έκδοση): «Το ότι δεν μπορείς να εξοντώσεις εντελώς τις λαθεμένες ιδέες, ή να παλέψεις με ριζωμένα ελαττώματα, όσο αποτελεσματικά θέλεις, δεν είναι λόγος να γυρνάς την πλάτη σου σε όλη τη δημόσια ζωή. Δεν θα εγκαταλείψεις το πλοίο στην τρικυμία επειδή δεν μπορείς να διευθύνεις τους ανέμους. […] Γιατί τα πράγματα ποτέ δεν θα είναι τέλεια, εκτός εάν οι άνθρωποι γίνουν τέλειοι,  πράγμα που δεν το περιμένω για μπόλικα χρόνια ακόμα!»

Πράγμα που δεν θα συμβεί ποτέ, λέω εγώ, και θα το συζητήσουμε αυτό κάποια άλλη στιγμή, με τη βοήθεια ενός  πολύ μεγάλου Γερμανού μαθηματικού  ̶  αλλά αυτό δεν μπορεί να εμποδίσει τους ρεαλιστές να ζητούν το αδύνατο. Το ήξεραν αυτό πολύ καλά εκείνοι που το Μάη του ’68 έγραφαν στους τοίχους του Παρισιού το σύνθημα: «Soyez réalistes, demandez l'impossible!», δηλ. «Γίνετε ρεαλιστές, ζητήστε το αδύνατο!»

Λίγα λόγια για τον Βασίλη Ορφανό:

Ο Βασίλης Ορφανός είναι εκπαιδευτικός – ψυχολόγος.

Με σπουδές στην Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου, στο Πανεπιστήμιο Paris V- Rene Descartes (maitrise και D.E.A. Ψυχολογίας) και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (πτυχίο Βυζαντινού και Νεοελληνικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής). Υπηρέτησε στην εκπαίδευση ως δάσκαλος Δημοτικού, ως καθηγητής γαλλικής και ως καθηγητής ψυχολογικών και παιδαγωγικών μαθημάτων σε σχολές επιμόρφωσης δασκάλων και νηπιαγωγών. Έχουν δημοσιευθεί άρθρα του για παιδαγωγικά, ψυχολογικά και φιλολογικά θέματα.

Έχει ασχοληθεί συστηματικά με την Ψυχανάλυση λακανικής κατεύθυνσης. Το 2014 εκδόθηκε από τη Βικελαία Βιβλιοθήκη το βιβλίο του "Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα".

Σχόλια