Απόψεις

Ημέρα του Αγέννητου Παιδιού: Οι απόψεις φιλοσόφων και επιστημόνων

Σε ζητήματα ηθικής φύσεως, είναι αρκετά δύσκολο (ουσιαστικά αδύνατο) να υποστηριχτεί πως υπάρχει μια σωστή αντίληψη

«Ημέρα του αγέννητου παιδιού» είναι η ημέρα κατά των εκτρώσεων, η οποία επιλέχτηκε να είναι η πρώτη Κυριακή μετά τα Χριστούγεννα.

Καθιερώθηκε από την Ιερά Σύνοδο και συνιστά την πάγια θέση της Εκκλησίας κατά των εκτρώσεων, σε μια εποχή που το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι έντονο. Το ζήτημα των αμβλώσεων είναι ένα θέμα που εγείρει προβληματισμούς κοινωνικούς, οικονομικούς, βιοηθικούς αλλά και ζητήματα Δημόσιας Υγείας. Όπως συμβαίνει με τα περισσότερα προβλήματα βιοηθικού ενδιαφέροντος, το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στις αμβλώσεις: υπάρχει ένα σύνολο ανθρώπων που έχουν ταχθεί υπέρ ή κατά των αμβλώσεων. Οι αμβλώσεις, ως ένα ζήτημα εφαρμοσμένης ηθικής, έχουν μια πλούσια ιστορία στο πέρασμα των αιώνων.

Γράφει ο Νίκος Κοσμαδάκης *

Ο Ιπποκράτης, ο μεγάλος ιατρός της αρχαιότητας, ήταν ο πρώτος που τάχθηκε κατά των αμβλώσεων. Η άποψή του συνδέθηκε με τον σεβασμό της ανθρώπινης ζωής. Ο ίδιος είχε επηρεαστεί από το μεγάλο ρεύμα των Πυθαγορείων, οι οποίοι θεωρούσαν πως η αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής, είτε μέσω διακοπής της κύησης είτε μέσω της αυτοχειρίας, είναι ηθικά κατακριτέα και απορριπτέα. Πάνω σε αυτήν την αντίληψη, ο Ιπποκράτης τάχθηκε κατά των αμβλώσεων στον περίφημο Όρκο του και ο γιατρός οφείλει να μη χορηγεί εκτρωτικό φάρμακο.

Απόψεις σχετικές με την άμβλωση διατύπωσαν και οι δύο μεγάλοι φιλόσοφοι της αρχαιότητας και συγκεκριμένα ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης. Ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία» ορίζει ηλικιακά όρια για την τεκνοποίηση των ζευγαριών και συγκεκριμένα τα 40 έτη για τη γυναίκα και τα 55 έτη για τον άνδρα. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, εφόσον και οι δύο γονείς βρίσκονται σε αυτά τα ηλικιακά όρια, μπορούν να παράξουν έναν υγιή άνθρωπο. Σε περίπτωση όμως που υπερβούν τα ηλικιακά όρια, τότε το παιδί δεν πρέπει να γεννηθεί. Ο Σωκράτης στον «Θεαίτητο», για πρώτη φορά, θα αναφερθεί ρητώς στο φιλελεύθερο δικαίωμα της γυναίκας να προβεί σε άμβλωση. Βέβαια, η μαία είναι εκείνη που θα κρίνει.

Ο Αριστοτέλης, από την άλλη, ενσωμάτωσε στο φιλοσοφικό του σύστημα την έννοια της κίνησης. Για τον Αριστοτέλη, η στιγμή της σύλληψης δεν είναι σημαντική και δε θεωρείται ως η έναρξη της ζωής του εμβρύου. Για τον Αριστοτέλη, το έμβρυο έχει ζωή μόνο όταν αποκτήσει την κίνηση. Μόνο όταν κινείται το έμβρυο έχει ζωή. Αυτό συμβαίνει κατά την τεσσαρακοστή ημέρα για τα αρσενικά και κατά την ενενηκοστή για τα θηλυκά έμβρυα. Σε αυτήν την περίπτωση, το άψυχο έμβρυο λογίζεται ως ένα πράγμα, αφού δεν ξεπερνάει τις προβλεπόμενες ημέρες. Τη διάκριση έμψυχου και άψυχου εμβρύου, όπως τη διατύπωσε ο Αριστοτέλης, την αποδέχτηκε και ο Πάπας το 1232.

Ωστόσο, και η ίδια η Εκκλησία πήρε από νωρίς στάση απέναντι στην τεχνητή διακοπή της κύησης. Η σεξουαλική δραστηριότητα πάντοτε έβρισκε αντίθετη την Εκκλησία, καθώς θεωρούσε πως η σαρκική επαφή σήμαινε μη έλεγχο των παθών. Η σεξουαλική συνεύρεση σήμαινε στα πρώτα χρόνια της Χριστιανοσύνης πως ο άνθρωπος δεν τιθασεύεται από τη λογική, αλλά από το πάθος του, το οποίο είναι μη ελεγχόμενο. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Άγιος Αυγουστίνος είχε πάρει ξεκάθαρη στάση πως η σεξουαλική συνεύρεση πρέπει να έχει έναν σκοπό και είναι επιτρεπτός μόνο στα πλαίσια του έγγαμου βίου. Ο σκοπός της σεξουαλικής συνεύρεσης πρέπει να είναι αποκλειστικά η τεκνοποίηση, εφόσον βέβαια το ζευγάρι έχει ενωθεί με τα ιερά δεσμά του γάμου. Η άμβλωση θεωρείτο μια πολύ βαριά αμαρτία τους πρώτους αιώνες της Χριστιανοσύνης και μάλιστα είχε την ίδια βαρύτητα με τη δολοφονία.

Η Νεωτερικότητα άλλαξε τον ρου της ανθρωπότητας. Για πρώτη φορά δόθηκε προτεραιότητα στον άνθρωπο. Οι στοχαστές και οι φιλόσοφοι τάχθηκαν υπέρ μιας γενικής και αόριστης ελευθερίας, η οποία επιμερίζεται σε ελευθερίες κοινωνικές, ατομικές και πολιτικές. Κομμάτι της ατομικής ελευθερίας ήταν και η επιθυμία της γυναίκας να προβεί σε άμβλωση εφόσον υπάρχουν βάσιμοι λόγοι που υποδεικνύουν την άμβλωση ως εφικτή. Η ελευθερία του ατόμου να αυτοπροσδιορίζεται είναι η σημαντικότερη έκφανση ελευθερίας.

Ωστόσο, παρά τις αντιλήψεις του κόσμου, η Εκκλησία παρέμεινε κατά των αμβλώσεων. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι εκείνο του Πάπα Πίου του 9ου το έτος 1869, ο οποίος καταδίκασε τις αμβλώσεις, θεωρώντας τες κακούργημα. Ήταν μάλιστα τόσο κάθετος των αμβλώσεων, ώστε να υποστηρίξει πως ακόμη κι αν η γυναίκα βρίσκεται σε κίνδυνο να χάσει τη ζωή της, η άμβλωση πρέπει να αποφευχθεί.

Εν έτει 2019, υπάρχουν δύο αντιλήψεις. Υπάρχει μια προοδευτική και μια συντηρητική άποψη. Αυτές τις απόψεις τις εντοπίζουμε αρκετά συχνά στα αμερικανικά πολιτικά debates, όπου το κάθε κόμμα (Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι) υποστηρίζουν διαφορετικές θέσεις.

Από τη μια πλευρά, υπάρχει το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Είναι μια έννοια αυτοπροσδιορισμού και αφορά καθαρά το γυναικείο φύλο. Η άποψη του ανδρός μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη, αλλά η γυναίκα είναι εκείνη που θα κρίνει την κατάληξη της κύησης. Η γυναίκα «κουβαλάει» το έμβρυο. Οι πόνοι επιβαρύνουν την ίδια, όπως επίσης και οι συνθήκες μέσα στις οποίες θα αναθρέψει το μελλοντικό της παιδί. Υπάρχει επομένως η ελευθερία της γυναίκας να αποφασίσει η ίδια για το σώμα της. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η αυστηρώς θρησκευτική ερμηνεία της άμβλωσης. Η άμβλωση είναι κακούργημα, καθώς αφαιρεί μια «μέλλουσα ανθρώπινη ζωή», αγνοώντας όμως σε σημαντικό βαθμό για παράδειγμα ένα ανθυγιεινό οικογενειακό περιβάλλον και τη βούληση που θα εκφράσουν οι δύο γονείς.

Πάνω σε αυτές τις δύο αντιλήψεις, ο κάθε άνθρωπος οφείλει να πάρει μια στάση υπέρ ή κατά των αμβλώσεων. Η όποια άποψή του είναι απολύτως σεβαστή. Σε ζητήματα ηθικής φύσεως, είναι αρκετά δύσκολο (ουσιαστικά αδύνατο) να υποστηριχτεί πως υπάρχει μια σωστή αντίληψη. Τα ζητήματα ηθικής φύσεως δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως ζητήματα σωστού ή λάθους, και γι’ αυτόν τον λόγο πρέπει να επιδέχονται τεκμηριωμένη αναζήτηση.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της χώρας μας έλαβε τη συγκεκριμένη απόφαση. Βασικό δίδαγμα της χριστιανικής θρησκείας είναι η ιερότητα της ανθρώπινης ζωής. Είναι ιερή στιγμή όταν ο άνθρωπος έρχεται στην ανθρώπινη ζωή. Είναι μια στιγμή που ο άνθρωπος γίνεται μια τέλεια ψυχοσωματική οντότητα, ανεξαρτήτως των όποιων σωματικών ελαττωμάτων έχει τη συγκεκριμένη στιγμή. Για την Εκκλησία, η ανθρώπινη στιγμή της γέννησης είναι κάτι το ιερό. Αυτό έχει υποστηρίξει τόσους αιώνες η Εκκλησία και θα ήταν μάλλον λανθασμένο να θεωρήσουμε τους ιερείς ως γραφικούς ως προς την πάγια θέση που έχουν υποστηρίξει εδώ και αιώνες. Πότε συμβαίνει το σφάλμα;

Σφάλμα προκύπτει όχι όταν η Εκκλησία κηρύττει. Η Εκκλησία σφάλλει όταν προσπαθεί να επέμβει σε αυτήν την ιδιωτική στιγμή του ανδρόγυνου και να επιβάλει τη θέση της. Η Εκκλησία έχει κάθε δικαίωμα να ισχυριστεί ό,τι επιθυμεί, ανταποκρινόμενη με αυτόν τον τρόπο στην ιστορία και στις παραδόσεις της. Οφείλει όμως να σεβαστεί την αυτονομία του ζευγαριού να πράξει όπως επιθυμεί, αποβάλλοντας ένα μεσαιωνικό λόγο.

* Ο Νίκος Κοσμαδάκης είναι πολιτικός επιστήμονας, κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος της Βιοηθικής και δημοσιογράφος.

Σχόλια