Απόψεις

Η αδιαφορία της πολιτικής επιστήμης για την ανθρώπινη φύση

Ο άνθρωπος είναι αγαθός ή εγωιστής; Μπορεί να θυσιάσει την προσωπική του ευημερία για χάρη της συλλογικής ευημερίας; Διαφέρει σε επίπεδο ψυχοσύνθεσης ο άνθρωπος του 500 π.Χ. από τον σημερινό άνθρωπο; Είναι ερωτήματα που αφορούν την ψυχοσύνθεση και την ιδιοσυγκρασία του ατόμου. Και είναι ερωτήματα βασικά, γιατί, αναλόγως την οπτική που θα τα αντιληφθεί κάποιος, θα έχει μια αρνητική ή θετική άποψη για το ανθρώπινο είδος.

Και αναλόγως της οπτικής αυτής, μπορεί να απαντήσει σε δύο επιμέρους ερωτήματα: εάν οι αξίες που μας περιβάλλουν μπορούν να αποτελέσουν το υπόστρωμα για ενάρετους ανθρώπους και εάν η πολιτική, ως η σημαντικότερη κοινωνική δραστηριότητα, μπορεί να προκαλέσει οφέλη ή ζημίες στον ιδιωτικό βίο των ανθρώπων. Άρα, απαντώντας στο ερώτημα για την ανθρώπινη φύση, μπορούμε να δώσουμε μια ορθή απάντηση ως προς τις κοινωνικές αξίες και την ίδια την πολιτική. Βέβαια, η όποια απάντηση θα είναι αυστηρά προσωπική, αφού θα στηρίζεται σε παγιωμένες αντιλήψεις και κοσμοθεωρητικές πεποιθήσεις του ατόμου.

Η ανθρώπινη φύση ως ερώτημα απασχόλησε σημαντικούς στοχαστές, συγγραφείς, διανοητές, ακόμη και... ιερείς. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης θεώρησε πως ο άνθρωπος έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά που τον διαφοροποιούν από τ’ άλλα έμβια όντα. Το πρώτο είναι η ικανότητα της Λογικής (να παράγει συλλογισμούς ή προτάσεις μέσω της γλώσσας και να σκέφτεται), ενώ το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η κοινωνικοποίηση. Ο άνθρωπος έχει ως έμφυτο γνώρισμα την ανάγκη της κοινωνικοποίησης. Το άτομο επιζητάει να έρθει σε επαφή και επικοινωνία με τ’ άλλα μέλη του κοινωνικού συνόλου. Η πόλις-κράτος δεν είναι τίποτε άλλο από το άθροισμα επιθυμιών των ατόμων για συνύπαρξη.

Ο Αριστοτέλης μίλησε με τρόπο ορθολογικό μέσα από τα έργα του. Η κοινωνικοποίηση και η Λογική συνιστούν χαρακτηριστικά του ανθρώπου, στοιχεία που ασπάζεται η σύγχρονη Κοινωνιολογία. Η επιστήμη της Κοινωνιολογίας έχει κατανοήσει και διαδώσει πως, εάν ένα μωρό μεγαλώσει εκτός οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος (από τη στιγμή που βγει από την κοιλιά της μητέρας του), τότε δε θα διαφέρει από τα υπόλοιπα ζώα.

Αφού ο Αριστοτέλης κατανόησε πρώτος τα βασικά χαρακτηριστικά του ανθρώπινου είδους, αργότερα ήρθαν άλλοι στοχαστές και θρησκείες να πάρουν θέση ως προς τα μείζονος σημασίας ερωτήματα που ετέθησαν παραπάνω.

Ο Χριστιανισμός, η θρησκεία με τους περισσότερους πιστούς στον κόσμο, θεωρεί πως η ανθρώπινη φύση έχει ροπή προς την αμαρτία. Ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα το οποίο υπέπεσε στο προπατορικό αμάρτημα και έφυγε από την αγκαλιά του Θεού. Ο άνθρωπος προσδιορίζεται ως αμαρτωλός και ο Θεός Πατέρας στέλνει τον Υιό του, τον Ιησού Χριστό, για να κουβαλήσει τις αμαρτίες των ανθρώπων. Ο σταυρικός θάνατος και η ανύψωση του Υιού του Θεού στο Βασίλειό του Πατέρα Του είναι η τρανταχτή απόδειξη της εξιλέωσης των ανθρώπων από τις αμαρτίες τους.

Αλλά και σημαντικοί στοχαστές μίλησαν για την ανθρώπινη φύση. Ο Χομπς υποστήριξε πως ο άνθρωπος είναι ένα εγωκεντρικό και αλαζονικό πλάσμα. Δεν έχει καθόλου Ηθική μέσα του. Όταν μπαίνει σε μια συλλογικότητα, τότε συμβιβάζεται και μετριάζει τον εγωισμό και τις φιλοδοξίες του. Γνωρίζει πως, εάν δε τις μετριάσει, ένα φρικτό και αρκετά βασανιστικό τέλος τον περιμένει. Παραμένει εγωιστής και μέσα στο κοινωνικό σύνολο.

Άλλος σημαντικός στοχαστής ο οποίος αναφέρθηκε στην ανθρώπινη φύση ήταν ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, ο οποίος είπε πως, πριν την ένταξή του σ’ ένα οργανωμένο κοινωνικό σύνολο, τον άνθρωπο τον διέκρινε μια φυσική αγαθότητα. Ήταν αγαθός ο άνθρωπος ή καλύτερα ένας ενήλικας με την αγαθότητα ενός παιδιού. Όταν όμως εντάχθηκε στο κοινωνικό σύνολο και έμαθε να οικειοποιείται τα μέσα παραγωγής, τότε έγινε ένα άλλο πλάσμα. Ένα πλάσμα το οποίο επιζητάει να έχει σχέση εξουσιαστή-εξουσιαζόμενου με τον γείτονά του. Βέβαια, ο Ρουσσώ προχώρησε παραπάνω και υποστήριξε πως, εάν ο άνθρωπος θέλει να χτίσει μια υγιή και αληθινή δημοκρατία, αυτό θα επιτευχθεί μόνο εάν βρει την αληθινή φύση του, η οποία έχει χαθεί εντελώς στην εποχή του.

Ο Ντέιβιντ Χιουμ, από την άλλη, με τον συνετό και μετριοπαθή χαρακτήρα του, πρότεινε ότι οι άνθρωποι χαρακτηρίζονται από έναν συνδυασμό αλτρουισμού και εγωισμού και ότι αυτός ο συνδυασμός μπορεί εν μέρει να διαμορφωθεί προς το καλύτερο (ή το χειρότερο) από την κουλτούρα.

Η μελέτη της ανθρώπινης φύσης πρέπει να γίνεται με τρόπο συστηματικό. Η Ψυχολογία και η Κοινωνιολογία το έχουν συνειδητοποιήσει. Η Ψυχολογία προσπαθεί να διεισδύσει στην ψυχοσύνθεση του ατόμου και να αλιεύσει τα στοιχεία που θεωρούνται προβληματικά. Η Κοινωνιολογία προσπαθεί να κατανοήσει τη δράση του ατόμου μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο.

Η Πολιτική Επιστήμη από την άλλη έχει αδιαφορήσει για την κατανόηση της συμπεριφοράς του ατόμου μέσα στο πολιτικό γίγνεσθαι. Δεν επιθυμεί τη συστηματική καταγραφή των χαρακτηριστικών του προσώπου μέσα σε μια πολιτική διαδικασία. Ή καλύτερα οι τεχνοκράτες που βρίσκονται πίσω από τους πολιτικούς σχηματισμούς δεν ενδιαφέρονται να αλλάξουν την ψυχοσύνθεση του ψηφοφόρου ή να εμφυσήσουν ορθές κοινωνικές αξίες στα άτομα. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι πολιτικοί σχηματισμοί έχουν μετατραπεί σε δεξαμενές ψήφων ή έχουν γίνει κόμματα μαζών. Έχει απομακρυνθεί εντελώς ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας μέσα στα κόμματα.

Και πιστέψτε με, η απουσία διεξαγωγής συζήτησης ως προς την ανθρώπινη φύση στον τομέα της Πολιτικής Επιστήμης είναι θεμέλιος λίθος της ιδεολογικής κρίσης. Όταν ένας Αριστερός δε συμμερίζεται την ανάγκη να διαδώσει την αξία της ισότητας και της ελευθερίας στους συνανθρώπους, στους απλούς πολίτες, τότε η ιδεολογική κρίση είναι το επακόλουθο. Από εκεί και πέρα, ο πολιτικός εκπρόσωπος οφείλει την ανθρώπινη φύση να μην την εργαλειοποιεί για ψηφοθηρικούς λόγους. Να επιδεικνύει σεβασμό με γνώμονα μια καλύτερη κοινωνία.


* Ο Νίκος Κοσμαδάκης είναι πολιτικός επιστήμονας (nkosmadakis@ymail.com).

Σχόλια