Απόψεις

Ο Φρίντριχ Χάγιεκ και τα σφάλματά του

Υπάρχει ένα ολιγόλεπτο βιντεάκι στο Youtube που έχει τίτλο “Ο Χάγιεκ μιλά για τον Κέυνς” (1978).

Ο μεγάλος οικονομικός φιλόσοφος Φρίντριχ Χάγιεκ είναι καλεσμένος σε μια εκπομπή και ο δημοσιογράφος κάνει μια απλή ερώτηση στον ίδιο: Γιατί οι ιδέες του αποτελούν αντικείμενο σεβασμού από την ανθρωπότητα (κοινωνία και πολιτικό σύστημα), ενώ μερικές δεκαετίες πριν αντιμετωπίζονταν με εχθρότητα. Ο ίδιος δε διστάζει να απαντήσει πως ευθύνεται η μείωση της φήμης του Κέυνς, του μεγαλύτερου αντιπάλου του.

Τις προηγούμενες δεκαετίες ο Κέυνς απολάμβανε τιμή και δόξα από τον ακαδημαϊκό και πολιτικό κόσμο... Πλέον η ανθρωπότητα υποστηρίζει πως ο οικονομικός φιλελευθερισμός είναι η καλύτερη λύση ώστε να επιτυγχάνεται δικαιοσύνη μεταξύ των ατόμων. Ουσιαστικά μιλάμε για μια θεωρία που έχει κυριαρχήσει στις μέρες μας όχι στην αυθεντική της μορφή (άκρατος οικονομικός φιλελευθερισμός), αλλά είναι διαποτισμένη με στοιχεία της θεωρίας του κρατικού παρεμβατισμού. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η θεωρία του Χάγιεκ είναι περισσότερο διαδεδομένη απ’ ό,τι του Κέυνς. Εν πάση περιπτώσει, σκοπός μου δεν είναι να προβώ σε μια σύγκριση μεταξύ των δύο αυτών μεγάλων οικονομολόγων. Έτσι και αλλιώς, φιλελεύθεροι ήταν και οι δύο. Ο Κέυνς πάντα αυτοπροσδιοριζόταν ως φιλελεύθερος και όχι ως σοσιαλδημοκράτης. Αλλά και για να προσδιοριστεί κάποιος ως σοσιαλδημοκράτης, οφείλει να γνωρίζει πως τέτοιες πολιτικές μπορούν να γίνουν ανεκτές μόνο σε φιλελεύθερες δημοκρατίες.

Θα ήθελα να σταθώ στο σημείο εκείνο που ο Χάγιεκ στο γνωστό έργο του “Ο δρόμος προς τη δουλεία”, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1944, μιλάει ανοικτά για την κοινωνική δικαιοσύνη. Πιστεύω πως η θεωρία του είναι το καλύτερο υπόδειγμα για να διαπιστώσουμε πως δικαιοσύνη δεν μπορεί να επέλθει μέσω του μηχανισμού της ελεύθερης αγοράς.

Ο ίδιος ξεκινάει τη θεώρησή του λέγοντας πως, όταν το Κράτος προσπαθεί να πραγματώσει την «κοινωνική δικαιοσύνη», αυτόματα γίνεται συγκεντρωτικό. Παίρνει πολλές εξουσίες στα χέρια του, με αποτέλεσμα να παρεμβαίνει στην ελευθερία και στη θέληση των ατόμων. Ο Χάγιεκ θεωρεί πως είναι μεγάλο λάθος να υπάρχει μια κρατική εξουσία που θα παρεμβαίνει σε ζητήματα διανομής πόρων. Δεν πρέπει να υπάρχει για τον ίδιο ένας πολιτικός φορέας ο οποίος θα κρίνει με ποιον τρόπο θα διανεμηθούν τα αγαθά. Θα διανεμηθούν στη βάση της επάρκειας, της αξίας ή των αναγκών των πολιτών;

Αυτό το ερώτημα είναι εντελώς περιττό και, εάν πρέπει η οικονομία να οδηγηθεί σε ανάπτυξη, είναι σωστό η ελεύθερη αγορά να δράσει. Θεωρεί πως αυτό που πρέπει οι άνθρωποι να κάνουν είναι να κρίνουν. Να χρησιμοποιούν την ικανότητα της λογικής που έχουν. Με βάση τη σκέψη, τη σοφία, τη μόρφωση και την εμπειρία, οι ίδιοι θα είναι ικανοί να κρίνουν τι τους ωφελεί. Η τιμή ενός προϊόντος είναι μια πληροφορία. Εάν οι άνθρωποι επιλέξουν να αγοράσουν το “Χ” προϊόν, τότε εύλογα το άτομο θα οδηγηθεί σε κρίσεις και συλλογισμούς. Το άτομο προβαίνει σε μια αξιολόγηση ή καλύτερα ζυγίζει τα θετικά και αρνητικά και αναλόγως πράττει.

Εάν λοιπόν το Κράτος παρέμβει, τότε και το οικονομικό μοντέλο αλλάζει. Δε θα μιλήσουμε για ένα Κράτος που λειτουργεί ως νυχτοφύλακας ή ως ένας ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ως ένα αυταρχικό μόρφωμα που επηρεάζει την ατομική ελευθερία και παίρνει μια ξεκάθαρα μεροληπτική στάση.

Και το ερώτημα που μπορούμε να θέσουμε εδώ είναι το εξής: Μπορούμε να αποδεχτούμε τη συγκεκριμένη θεωρία;

Η αλήθεια είναι ότι ο οικονομικός φιλελευθερισμός θριαμβεύει. Σοσιαλιστική οικονομία δεν υπήρξε ποτέ. Ωστόσο, η θεωρία του Χάγιεκ ενέχει πολλά σφάλματα.

Πρώτον, αποκόβει την κοινωνία από την οικονομία. Θεωρεί πως η οικονομία είναι ένα ξεχωριστό μέγεθος, ενώ την κοινωνία ως κάτι το περιττό. Μέγα σφάλμα. Η οικονομία δημιουργείται πρώτα και κύρια γιατί υπάρχει ανάγκη ανταλλαγής αγαθών. Η διανομή και η αγορά των αγαθών είναι μια έμμεση μορφή κοινωνικοποίησης. Κοινωνικοποιείται το άτομο όταν μετέχει σε μια διαδικασία ανταλλαγής αγαθών. Επίσης, μια οικονομία πρέπει να είναι εξαρχής υποταγμένη στο κοινό συμφέρον. Είναι προϋπόθεση. Όταν υπάρχουν τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές διαφορές μεταξύ των ατόμων και ευημερεί ένα πολύ μικρό μέρος του πληθυσμού, τότε χάνονται οι όροι που συγκροτούν την αξιοπρέπεια του ατόμου, και εάν κάτι πρέπει να διαφυλαχθεί σε μια κοινωνία είναι η αξιοπρέπεια. Ποιο είναι το νόημα της ύπαρξης μιας ζωής η οποία είναι καταδικασμένη να ζει στην απόλυτη φτώχια; Άρα, πρέπει η οικονομία να κοιτάζει πρώτα και κύρια προς το συλλογικό ζην και ευ ζην.

Ένα άλλο σφάλμα - το δεύτερο - είναι πως υποστηρίζει την ικανότητα κρίσης των ατόμων. Θεωρεί τα άτομα πως είναι ορθολογικά και μπορούν να προβαίνουν σε σωστές κρίσεις εφόσον η σοφία και η γνώση τούς το επιτρέπει. Υποστηρίζει πως ένας έξυπνος άνθρωπος επωφελείται από την ελεύθερη αγορά. Ωστόσο, η εξυπνάδα, η μόρφωση και η σοφία είναι στοιχεία κοινωνικά και αποκτούνται μέσα από τους φορείς κοινωνικοποίησης. Ένα παιδί που έχει έναν μορφωμένο, έξυπνο και πλούσιο πατέρα έχει περισσότερες πιθανότητες να πετύχει από ένα παιδί που το οικογενειακό του υπόβαθρο δεν του μαθαίνει την αξία της μόρφωσης, της ανταγωνιστικότητας. Στην ελεύθερη αγορά, είναι αδιανόητο να παίξεις ένα παιχνίδι υπό ίσους όρους, γιατί πολύ απλά το κάθε άτομο είναι δέσμιο από τη στιγμή που θα γεννηθεί σ’ ένα σύνολο κοινωνικών παραγόντων, αλλά και πολιτικών.

Και τρίτον, είναι επιεικώς απαράδεκτο το Κράτος να μην παρεμβαίνει. Πρέπει να παρεμβαίνει σε αγαθά όπως είναι η Υγεία και η Παιδεία. Το Κράτος πρέπει να είναι ρυθμιστής ώστε τα δύο αυτά αγαθά να είναι δημόσια και δωρεάν. Στο Σύνταγμα, υπάρχει ρητή κατοχύρωση της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας και της συμμετοχής στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας. Αυτό δεν ισχύει μόνο στο ελληνικό Σύνταγμα, αλλά και σε κάθε μορφή Συντάγματος που δεσπόζει στο δυτικό κόσμο. Έτσι και αλλιώς, ο συνταγματισμός πορεύεται χέρι-χέρι με τη δημοκρατία. Και το ερώτημα που θέτω είναι το εξής: Εάν τα συγκεκριμένα αγαθά μεταφερθούν στην ιδιωτική σφαίρα, με ποιον τρόπο οι πολίτες θα μετέχουν ισότιμα (και αξιοκρατικά) στην κοινωνική-οικονομική ζωή της χώρας και πώς η προσωπικότητα θα προασπίζεται; Πάλι οι κοινωνικοοικονομικές διαφορές θα υφίστανται. Το αποτέλεσμα θα είναι να παραβιάζονται οι όροι κοινωνικής αξιοπρέπειας των προσώπων των ασθενέστερων οικονομικών τάξεων.

Ο Χάγιεκ αναμφισβήτητα ήταν μια μεγαλοφυΐα στην οικονομική επιστήμη. Ουδείς μπορεί να το αμφισβητήσει. Ωστόσο, είναι λάθος να κοιτάζουμε την οικονομία ξέχωρα από τον κοινωνικό ιστό. Η οικονομία ζει μέσα στην κοινωνία και η κοινωνία έχει ανάγκη ένα οικονομικό σύστημα που θα διασφαλίζει ακριβοδίκαιες συνθήκες ισοτιμίας σε όλους τους πολίτες.

* Ο Νίκος Κοσμαδάκης είναι πολιτικός επιστήμονας (nkosmadakis@ymail.com).

Σχόλια