Γράφει ο Βασίλης Κοκοτσάκης*
«Η επιστήμη δεν αρχίζει από το συμπέρασμα για να αναζητήσει εκ των υστέρων τα στοιχεία που το επιβεβαιώνουν. Αρχίζει από τα στοιχεία και εξετάζει όλες τις πιθανές εξηγήσεις.»
Η πυρόσφαιρα που ακολούθησε τη σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών στα Τέμπη, στις 28 Φεβρουαρίου 2023, αποτέλεσε από την πρώτη στιγμή ένα από τα σοβαρότερα και πιο κρίσιμα τεχνικά ζητήματα της τραγωδίας.
Η έκταση, η ένταση, η χρονική διάρκεια και η καταστροφική της επίδραση δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν ως ένα συνηθισμένο επακόλουθο μιας σιδηροδρομικής σύγκρουσης. Απαιτούσαν ειδική διερεύνηση της καύσιμης ύλης, του τρόπου απελευθέρωσής της, της δημιουργίας αναφλέξιμου μείγματος, της πηγής ανάφλεξης και της εξέλιξης του φαινομένου.
Αντί γι' αυτό, η δημόσια και τεχνική συζήτηση οδηγήθηκε σχετικά νωρίς σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Την απόδοση της πυρόσφαιρας στο έλαιο σιλικόνης των μετασχηματιστών των ηλεκτρομηχανών.
Η εκδοχή αυτή ασφαλώς δικαιούται να εξεταστεί. Δεν δικαιούται, όμως, να αντιμετωπίζεται ως δεδομένη, χωρίς να απαντά σε όλα τα πραγματικά περιστατικά που καταγράφονται. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα.
Κι αυτό γιατί, πριν από την πυρόσφαιρα, υπήρξε ένα άλλο φαινόμενο. Το είδαμε, το καταγράψαμε, το αναλύσαμε, αλλά ουδείς ασχολήθηκε έστω και να το διαψεύσει.
Στην επικαιροποιημένη τεχνική μας έκθεση και όχι μόνο ,παρουσιάζεται αναλυτική επεξεργασία του βιντεοληπτικού υλικού από τον καθηγητή Μανώλη Παπαδάκη του Πανεπιστημίου του Χιούστον.
Δεν πρόκειται για μια γενική παρατήρηση πάνω σε ένα εντυπωσιακό βίντεο. Πρόκειται για εξέταση διαδοχικών καρέ, από διαφορετικές κάμερες και διαφορετικές οπτικές γωνίες, με στόχο να αποσαφηνιστεί η χρονική και χωρική εξέλιξη των φαινομένων.
Από την εξέταση αυτή προκύπτει ένα ιδιαίτερα σημαντικό οπτικό δεδομένο: Αμέσως μετά τις ηλεκτρικές εκκενώσεις και πριν από την κύρια θερμική ανάφλεξη, διακρίνεται ο σχηματισμός ενός νεφελώματος πάνω από την περιοχή του δυστυχήματος.
Το νέφος αυτό καταγράφεται από τρεις διαφορετικές κάμερες και εμφανίζεται με αντίστοιχη μορφή από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Διακρίνεται τόσο στο ορατό όσο και στο βραχύ υπέρυθρο φάσμα, ανυψώνεται και διαστέλλεται μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, εμφανιζόμενο πριν από την κύρια ανάφλεξη και την ανάπτυξη της πυρόσφαιρας.
Στην έκθεση παρουσιάζονται καρέ στα οποία η διαδικασία ανύψωσης του νέφους εξελίσσεται σε διάστημα μικρότερο των 700 χιλιοστών του δευτερολέπτου. Σε άλλο σημείο της χρονικής ανάλυσης, η διάρκεια ζωής του διακριτού νέφους εκτιμούμε ότι είναι περίπου στα 0,24 δευτερόλεπτα.
Πρόκειται για δύο διαφορετικές χρονικές περιγραφές της εξέλιξης του φαινομένου και όχι για δύο ταυτόσημες μετρήσεις. Το σημαντικό δεν είναι να εντυπωσιαστούμε από τα χιλιοστά του δευτερολέπτου. Το σημαντικό είναι ότι το νέφος εμφανίζεται ως διακριτό στάδιο της εξέλιξης του συμβάντος, πριν από την κύρια ανάφλεξη.
Τα Τεχνικά Ερωτήματα και οι Φυσικοί Μηχανισμοί
Αυτό θέτει ένα απολύτως συγκεκριμένο τεχνικό ερώτημα:
- Ποιο υλικό δημιούργησε αυτό το νέφος;
- Με ποιό μηχανισμό απελευθερώθηκε;
- Πώς συνδέεται με την πυρόσφαιρα που ακολούθησε;
Η εικόνα από μόνη της δεν μπορεί να προσδιορίσει τη χημική σύσταση του νέφους. Αυτό το γνωρίζουμε και το αναφέρουμε ρητά. Η χρωματική ή φασματική ανάλυση μπορεί να δώσει γενικές πληροφορίες, όχι ασφαλή χημική ταυτοποίηση. Μπορεί, όμως, να αποδείξει κάτι εξίσου σημαντικό: ότι δηλαδή το νέφος υπήρξε ως οπτικό φαινόμενο και ότι η χρονική του εμφάνιση πρέπει να εξηγηθεί.
Και εδώ αρχίζει η ουσία της υπόθεσης, γιατί το αεριώδες πτητικό νέφος δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι κρίσιμο στοιχείο για την εξήγηση της πυρόσφαιρας. Κι αυτό διότι, για να δημιουργηθεί μια πυρόσφαιρα τέτοιας έκτασης, δεν αρκεί να υπάρχει κάπου ένα υλικό που μπορεί να καεί.
Χρειάζεται να εξηγηθεί πώς αυτό το υλικό απελευθερώθηκε, πώς διασκορπίστηκε, σε ποια μορφή βρέθηκε μέσα στον αέρα, πώς αναμείχθηκε με το οξυγόνο και πώς δημιουργήθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες ανάφλεξης.
Με απλά λόγια, πρέπει να εξηγηθεί η διαδρομή από την αρχική καύσιμη ύλη μέχρι το νέφος και από το νέφος μέχρι την πυρόσφαιρα. Και εδώ υπάρχει μια ουσιώδης διάκριση που δεν επιτρέπεται να παραβλέπεται γιατί άλλο νέφος πτητικών ατμών και άλλο νέφος μικροσταγονιδίων.
Ένα πτητικό υγρό μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να εξατμιστεί και να σχηματίσει αναφλέξιμο νέφος ατμών. Ένα λιγότερο πτητικό υγρό μπορεί να διασπαρεί μηχανικά σε μικροσταγονίδια, εφόσον υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες πίεσης, διάτρησης ή εκνέφωσης.
Όμως, αυτοί οι μηχανισμοί δεν είναι ίδιοι. Δεν έχουν τις ίδιες φυσικές προϋποθέσεις και δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται εναλλάξ, ανάλογα με το ποια εξήγηση εξυπηρετεί κάθε φορά ένα συμπέρασμα και κυρίως τα κυβερνητικά αφηγήματα ή τα αφηγήματα σκοπιμότητας των πέριξ αυτών.
Επομένως, όποιος υποστηρίζει ότι η πυρόσφαιρα προήλθε από το έλαιο σιλικόνης οφείλει να εξηγήσει ειδικά πώς το συγκεκριμένο υλικό δημιούργησε το νέφος που καταγράφεται πριν από την κύρια ανάφλεξη, εκτός αν καταφέρει επιστημονικά να καταρρίψει ή να ακυρώσει τα ντοκουμέντα που απομόνωσε και κατέγραψε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Χιούστον.
Δεν αρκεί να αναφέρουμε ότι το έλαιο υπήρχε στους μετασχηματιστές. Δεν αρκεί αυτό για να αποδείξει ότι μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να αναφλεγεί.
Αυτός που το ισχυρίζεται και μάλιστα πομπωδώς στην αίθουσα του δικαστηρίου, χωρίς καμία τεχνική γνώση ή κατάρτιση, πρέπει να αποδείξει ότι απελευθερώθηκε σε συγκεκριμένη ποσότητα, με συγκεκριμένο μηχανισμό, στον συγκεκριμένο χρόνο και με τέτοια διασπορά ώστε να εξηγεί το πραγματικό φαινόμενο: τη δημιουργία της πυρόσφαιρας, τον όγκο και το μέγεθός της, και κυρίως τη διάρκειά της, χωρίς την παρουσία ηλεκτρικού τόξου, αφού αυτό (εάν υπήρξε) διακόπηκε αμέσως με την πτώση των αγωγών μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος, ενώ η πυρόσφαιρα διήρκησε πολύ περισσότερο.
Τα Χημικά Ευρήματα του Γενικού Χημείου του Κράτους
Στην επικαιροποιημένη έκθεσή μας γίνεται αναφορά στα αποτελέσματα των χημικών εξετάσεων του Γενικού Χημείου του Κράτους.
Στα δείγματα που εξετάστηκαν μεταξύ άλλων από τις εξωτερικές επιφάνειες των δύο ηλεκτρομηχανών της εμπορικής αμαξοστοιχίας και από το έδαφος κοντά στο σημείο πτώσης της πρώτης ηλεκτρομηχανής, καταγράφονται ευρήματα πτητικών υδρογονανθράκων και συναφών οργανικών ενώσεων.
Η σημασία αυτών των ευρημάτων είναι προφανής. Δεν μπορούσαν να αγνοηθούν ούτε να υποβαθμιστούν χωρίς ουσιαστική επιστημονική αξιολόγηση.
Εδώ, όμως, χρειάζεται μια απολύτως αναγκαία διευκρίνιση:
Η ανίχνευση μιας χημικής ένωσης σε ένα δείγμα δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι η ίδια ένωση αποτελούσε το αρχικό καύσιμο που απελευθερώθηκε κατά τη σύγκρουση. Τα ανιχνευθέντα συστατικά μπορεί να σχετίζονται με την αρχική καύσιμη ύλη, αλλά μπορεί επίσης να αποτελούν προϊόντα ή παράγωγα θερμικής αποδόμησης και καύσης άλλων υδρογονανθρακικών υλικών.
Για τον λόγο αυτό, δεν αποδώσαμε ούτε αποδίδουμε συγκεκριμένη ταυτότητα στο αρχικό καύσιμο. Η ασφαλής διατύπωση είναι ότι τα εργαστηριακά ευρήματα τεκμηριώνουν την παρουσία πτητικών υδρογονανθράκων και συναφών οργανικών ενώσεων στα εξετασθέντα δείγματα, χωρίς να επιτρέπουν από μόνα τους την οριστική ταυτοποίηση της αρχικής καύσιμης ύλης.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν μπορούμε σήμερα να βαφτίσουμε το αρχικό υλικό με ένα συγκεκριμένο εμπορικό ή χημικό όνομα. Είναι γιατί τα ευρήματα αυτά δεν αποτέλεσαν αφορμή για μια εξίσου συστηματική διερεύνηση της πιθανότητας ύπαρξης και απελευθέρωσης άλλης υδρογονανθρακικής καύσιμης ύλης.
Η παρουσία ελαίου σιλικόνης στους μετασχηματιστές ήταν γνωστή. Το ίδιο γνωστά ήταν, όμως, και τα εργαστηριακά ευρήματα. Η επιστημονική υποχρέωση ήταν να εξεταστούν όλα μαζί, όχι να επιλεγούν ορισμένα και να μείνουν τα υπόλοιπα στο περιθώριο.
Το Μηχανικό Σενάριο: Φορτίο και Δοχεία IBC
Στην τεχνική μας έκθεση εξετάζεται και ένα πιθανό μηχανικό σενάριο που αφορά το φορτίο της εμπορικής αμαξοστοιχίας.
Συγκεκριμένα, εξετάζεται η πιθανότητα τα δοχεία IBC που περιέχονταν σε εμπορευματοκιβώτιο να υπέστησαν διάτρηση ή ρήξη κατά τη δυναμική εξέλιξη της σύγκρουσης, εξαιτίας της μετατόπισης φορτίων, των μεγάλων μηχανικών καταπονήσεων και της επαφής με μεταλλικά στοιχεία.
Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα μπορούσε να οδηγήσει σε απελευθέρωση υγρού υλικού, διασπορά του σε μορφή σταγονιδίων ή ατμών και δημιουργία νέφους στην περιοχή της σύγκρουσης.
Το σενάριο αυτό συνδέεται με την οπτική καταγραφή, τη θέση των αντικειμένων, τη δυναμική της σύγκρουσης και τα εργαστηριακά ευρήματα.
Για την οριστική αξιολόγησή της απαιτούνται στοιχεία για το πραγματικό περιεχόμενο του φορτίου, τη διάταξη των δοχείων, την κατάστασή τους μετά τη σύγκρουση, τα ίχνη στο πεδίο και τη σύνδεσή τους με τα εργαστηριακά αποτελέσματα.
Και αυτό μόνο μία εξειδικευμένη δικαστική έρευνα θα μπορούσε να το κάνει, ιδιαίτερα μετά τη λεηλασία και καταστροφή της σκηνής του εγκλήματος και όλων των μεθοδευμένων παραλείψεων (αλλά και ενεργειών) που έγιναν ή δεν έγιναν.
Αξιολόγηση Βιβλιογραφίας και Πειραματικών Δεδομένων
Στην πραγματογνωμοσύνη του ορισθέντος από τη δικαιοσύνη καθηγητή κ. Καρώνη, περιγράφεται πειραματική δοκιμή ελαίου σιλικόνης με ηλεκτρική καταπόνηση, τάση 26.000 volt, ένταση 10–20 kA και διάρκεια δέκα κύκλων στα 60 Hz, δηλαδή περίπου 167 χιλιοστά του δευτερολέπτου.
Στη συγκεκριμένη δοκιμή χρησιμοποιήθηκαν δοχεία και ηλεκτρόδια με καθορισμένη γεωμετρία και συγκεκριμένες θερμοκρασιακές συνθήκες.
Σύμφωνα λοιπόν με την περιγραφή των αποτελεσμάτων που περιλαμβάνεται στην έκθεση (μόνο που οι υπερασπιστές των ελαίων σιλικόνης διάβασαν μόνο την τελευταία σειρά που λέει: «...αφού στα σχετικά βίντεο δεν φαίνεται μεταφορά φορτίου τότε...»), στο ορυκτέλαιο παρατηρήθηκε εκτόξευση υλικού, δημιουργία μαύρου καπνού και συνέχιση της καύσης μετά τη διακοπή του ηλεκτρικού τόξου.
Στο έλαιο σιλικόνης παρατηρήθηκε λευκό νέφος και η καύση υποχώρησε σχεδόν αμέσως μετά τη διακοπή του ηλεκτρικού τόξου.
Είναι λανθασμένο να αγνοήσουμε τα αποτελέσματα της δοκιμής που αναφέρει ο καθηγητής κ. Καρώνης όταν επιχειρούμε να εξηγήσουμε ένα πραγματικό συμβάν.
Η πειραματική δοκιμή δεν αναπαριστά αυτομάτως τις συνθήκες των Τεμπών. Θέτει, όμως, ένα κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί: Κατά πόσο η συμπεριφορά που παρατηρήθηκε στο πείραμα είναι συμβατή με τη διάρκεια, την ένταση και την εξέλιξη της πυρόσφαιρας που καταγράφηκε στο δυστύχημα;
Η απάντηση απαιτεί συγκριτική αξιολόγηση και όχι επιλεκτική επίκληση των αποτελεσμάτων. Κι αυτό διότι στο δυστύχημα των Τεμπών δεν παρατηρήθηκε λευκό νέφος, αλλά μαύρος πυκνός καπνός (προϊόν καύσης υδρογονανθράκων), ενώ η καύση της πυρόσφαιρας διατηρήθηκε για πολύ περισσότερο χρόνο από τη διακοπή της ηλεκτρικής επαφής με τους μετασχηματιστές (δηλαδή το έλαιο σιλικόνης).
Τα Κρίσιμα Αμείλικτα Ερωτήματα
Μετά από όλα αυτά, τα βασικά ερωτήματα παραμένουν συγκεκριμένα και αναλλοίωτα:
- Ποιο υλικό δημιούργησε το νέφος που καταγράφεται αμέσως μετά τις ηλεκτρικές εκκενώσεις και πριν από την κύρια ανάφλεξη; Με ποιον μηχανισμό απελευθερώθηκε και διασκορπίστηκε;
- Ποια πραγματική ποσότητα ελαίου σιλικόνης διέρρευσε από τους μετασχηματιστές και με ποιον φυσικό μηχανισμό θα μπορούσε να δημιουργήσει το συγκεκριμένο νέφος και να τροφοδοτήσει την πυρόσφαιρα; Πού είναι το ισοζύγιο μάζας που τεκμηριώνει αυτή την εκδοχή;
- Πώς αξιολογούνται συνολικά τα εργαστηριακά ευρήματα πτητικών υδρογονανθράκων και οργανικών ενώσεων, τα οπτικά δεδομένα, τα κατάλοιπα και η χρονική εξέλιξη του φαινομένου; Ποια εναλλακτικά σενάρια εξετάστηκαν και με ποια αντικειμενικά κριτήρια αποκλείστηκαν;
Στα Τέμπη χάθηκαν 57 άνθρωποι. Η διερεύνηση των αιτίων και των συνθηκών του θανάτου τους δεν επιτρέπει εκπτώσεις στην επιστημονική μεθοδολογία.
Δεν έχουμε ανάγκη από βεβαιότητες που προηγούνται των αποδείξεων. Δεν έχουμε ανάγκη από τεχνικές εκδοχές που επαναλαμβάνονται μέχρι να θεωρηθούν αυτονόητες. Και ασφαλώς δεν έχουμε ανάγκη από πραγματογνωμοσύνες που αντιμετωπίζουν ορισμένα ευρήματα ως καθοριστικά και άλλα ως ενοχλητικές λεπτομέρειες.
Έχουμε ανάγκη από πλήρη εξέταση του βιντεοληπτικού υλικού, αξιόπιστη αξιολόγηση των εργαστηριακών αναλύσεων, πραγματικούς ποσοτικούς υπολογισμούς και σύγκριση όλων των πιθανών μηχανισμών.
Το έλαιο σιλικόνης υπήρχε. Τα ηλεκτρικά φαινόμενα υπήρξαν. Η πυρόσφαιρα υπήρξε. Ο θάνατος 28 ανθρώπων από φωτιά υπήρξε…
Υπήρξε, όμως, και ένα αεριώδες νέφος που καταγράφεται πριν από την κύρια ανάφλεξη. Υπήρξαν εργαστηριακά ευρήματα πτητικών υδρογονανθράκων. Υπήρξαν μηχανικά και χωρικά δεδομένα που απαιτούσαν διερεύνηση, και κανένα από αυτά δεν μπορεί να διαγράφεται από την τεχνική εξίσωση.
Δεν είναι επιστημονική διερεύνηση να ξεκινάς από το συμπέρασμα και να προσπαθείς να χωρέσεις σε αυτό τα γεγονότα. Είναι επιστημονική διερεύνηση να αφήνεις τα γεγονότα να σε οδηγήσουν στο συμπέρασμα, ακόμη κι αν αυτό δεν είναι εκείνο που αρχικά περίμενες.
Και στα Τέμπη, το ερώτημα δεν είναι ποια εκδοχή ακούγεται πιο συχνά ή ποια παρουσιάστηκε πρώτη. Το ερώτημα είναι ποια εκδοχή μπορεί να εξηγήσει, χωρίς αντιφάσεις και χωρίς επιλεκτικές παραλείψεις, όλα τα πραγματικά δεδομένα.
Αυτό εξακολουθεί να οφείλεται στις οικογένειες των θυμάτων. Και αυτό οφείλεται στην αλήθεια.
*Ο Βασίλης Κοκοτσάκης είναι Ειδικός Δικαστικός Πραγματογνώμονας σε θέματα πυρκαγιών.
