Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ένας τόπος δεν μετρά τις απώλειές του μόνο σε στρέμματα, ευρώ και κατεστραμμένες υποδομές. Τις μετρά στην ανθρώπινη ψυχή !. Στην αγωνία του αγρότη που βλέπει μέσα σε λίγες ώρες την παραγωγή μιας ολόκληρης χρονιάς να χάνεται. Στην οικογένεια που αναρωτιέται πώς θα περάσει τον επόμενο μήνα. Στον άνθρωπο που έχει επενδύσει τη ζωή του στον τόπο του και ξαφνικά βλέπει το μέλλον του να γίνεται αβέβαιο.
Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο αποτύπωμα της πρόσφατης θεομηνίας στο Οροπέδιο Λασιθίου.
Τα διαθέσιμα στοιχεία και οι πρώτες εκτιμήσεις για τις ζημιές στην αγροτική παραγωγή έκαναν λόγο για απώλειες άνω του 80% στην πατατοκαλλιέργεια και περίπου 70-80% στα κηπευτικά.
Σύμφωνα με δημοσιευμένες εκτιμήσεις του Αγροτικού Τύπου, το συνολικό ύψος των ζημιών στην περιοχή έχει υπολογιστεί σε πάνω από 25 εκατομμύρια ευρώ, εκ των οποίων περίπου 15 εκατομμύρια αφορούν την πατάτα. Πρόκειται, ωστόσο, για προκαταρκτικές εκτιμήσεις και όχι για οριστικό επίσημο απολογισμό.
Η κρίση δεν αρχίζει όταν έρθει η πλημμύρα
Η πρώτη μεγάλη συζήτηση που πρέπει να ανοίξει αφορά τη διαχείριση κρίσεων στον δημόσιο τομέα.
Πόσο προετοιμασμένος είναι ο δημόσιος μηχανισμός να αντιμετωπίσει ένα σύνθετο φυσικό φαινόμενο; Πόσο συστηματικά εκπαιδεύονται τα διοικητικά και επιχειρησιακά στελέχη σε συνθήκες κρίσης; Υπάρχουν σαφή πρωτόκολλα επικοινωνίας και συντονισμού; Είναι γνωστό εκ των προτέρων ποιος αποφασίζει, ποιος ενημερώνει και ποιος επιχειρεί;
Η διαχείριση μιας φυσικής καταστροφής δεν είναι αποκλειστικά τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα διοικητικής επάρκειας, επιχειρησιακής ετοιμότητας και ανθρώπινου δυναμικού.
Επομένως, η επιμόρφωση των στελεχών της Δημόσιας Διοίκησης και της Αυτοδιοίκησης στη διαχείριση κρίσεων δεν πρέπει να θεωρείται πολυτέλεια.
Πρέπει να γίνει πάγια πολιτική πρόληψης.
Να υπάρχουν εκπαιδευμένα στελέχη, ασκήσεις ετοιμότητας, επικαιροποιημένα επιχειρησιακά σχέδια, συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και πραγματική αξιολόγηση μετά από κάθε κρίση.
Γιατί η αποτελεσματική διαχείριση μιας καταστροφής κρίνεται σε μεγάλο βαθμό πριν από την καταστροφή.
Το νερό δεν γνωρίζει διοικητικά σύνορα
Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα της συγκεκριμένης κρίσης.
Το νερό δεν σταματά στα διοικητικά όρια ενός Δήμου.
Η διαχείριση των υδάτων στο Οροπέδιο συνδέεται με ένα ευρύτερο υδρολογικό και αναπτυξιακό σύστημα που αφορά και την περιοχή της Χερσονήσου και το Φράγμα Αποσελέμη. Ο ίδιος ο Δήμος Χερσονήσου, μετά τις πρόσφατες πλημμύρες, ζήτησε θεσμική συμμετοχή στη διοίκηση, την εποπτεία και τον σχεδιασμό της διαχείρισης του Φράγματος Αποσελέμη, καθώς και άμεση συνάντηση όλων των εμπλεκόμενων φορέων για τα πρωτόκολλα ασφαλείας, την απορροή και την έγκαιρη προειδοποίηση.
Αυτό πρέπει να αποτελέσει αφετηρία για κάτι μεγαλύτερο:
Μόνιμη συνεργασία του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου, του Δήμου Χερσονήσου, της Περιφέρειας Κρήτης και του Οργανισμού Ανάπτυξης Κρήτης.
Αυτό που απαιτείται είναι να μετατραπεί η συνεργασία αυτή σε ενιαίο σύστημα διαχείρισης κινδύνου και υδάτων.
Ο ποταμός και το επείγον της πρόληψης
Υπάρχει, όμως, ένα πρακτικό ζήτημα που δεν μπορεί να περιμένει.
Ο υδάτινος αποδέκτης που διασχίζει το Οροπέδιο πρέπει να εξεταστεί άμεσα ως κρίσιμη υποδομή αντιπλημμυρικής προστασίας.
Η εμπειρία της πρόσφατης πλημμύρας επιβάλλει να εξεταστούν επιστημονικά η παροχετευτικότητα, η κατάσταση της κοίτης, τα τεχνικά έργα, τα σημεία συμφόρησης, οι γέφυρες, τα πρανή, οι θυροφράξεις και συνολικά η δυνατότητα ασφαλούς απορροής των υδάτων.
Δεν μπορούμε να περιμένουμε την επόμενη μεγάλη βροχή για να διαπιστώσουμε εάν η κοίτη μπορεί να ανταποκριθεί.
Η επόμενη βροχή δεν θα περιμένει την ολοκλήρωση των γραφειοκρατικών διαδικασιών.
Η καταστροφή δεν τελειώνει όταν φύγει το νερό
Υπάρχει μια δεύτερη κρίση, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική.
Είναι η κοινωνική και ψυχολογική κρίση που ακολουθεί μια μεγάλη φυσική καταστροφή.
Δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για την ψυχική υγεία ενός ανθρώπου ξεχωριστά. Χρειάζεται να δούμε ολόκληρη την τοπική κοινωνία.
Ένας τόπος που έχει υποστεί μεγάλη απώλεια παραγωγής, εισοδήματος και περιουσίας βιώνει συλλογικά την αβεβαιότητα.
Η οικογένεια δεν γνωρίζει πώς θα ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της.
Ο άνθρωπος που έχει δανειστεί για να καλλιεργήσει δεν γνωρίζει πώς θα αποπληρώσει.
Και μέσα σε αυτή την κατάσταση, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη δεν είναι δευτερεύουσα ανάγκη.
Είναι μέρος της αποκατάστασης.
Γι' αυτό θα πρέπει να εξεταστεί άμεσα η ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στον Δήμο, με επαγγελματίες ψυχικής υγείας που θα μπορούν να παρέχουν δωρεάν και διακριτική υποστήριξη στους κατοίκους, αλλά και με δυνατότητα κατ' οίκον παρεμβάσεων .
Η αποκατάσταση ενός τόπου δεν είναι μόνο αποκατάσταση δρόμων και δικτύων.
Είναι και αποκατάσταση της αίσθησης ασφάλειας και προοπτικής.
Η οικογένεια της υπαίθρου και το δημογραφικό ζήτημα
Μέσα σε αυτή τη συζήτηση υπάρχει και ένα ζήτημα που συχνά παραμένει στο περιθώριο: η οικογένεια που επιλέγει να ζήσει και να μεγαλώσει τα παιδιά της στην ύπαιθρο.
Η στήριξη της υπαίθρου σημαίνει στήριξη των οικογενειών που επιλέγουν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν σε αυτήν. Με το δημογραφικό πρόβλημα να μαστίζει την χώρα μας και με την ύπαιθρο να αντιστέκεται σθεναρά γεννώντας περισσότερα παιδιά από ό,τι στις πόλεις,δημιουργείται εύλογα η απορία πώς είναι δυνατόν κράτος να γυρίζει την πλάτη στην περιφέρεια !
Δεν μπορούμε να ζητάμε από τους ανθρώπους να μείνουν στα χωριά και ταυτόχρονα να τους αφήνουμε χωρίς τις βασικές προϋποθέσεις για να το κάνουν.
Και εδώ υπάρχει μια ευρύτερη εθνική διάσταση.
Η ύπαιθρος δεν είναι η περιφέρεια της Ελλάδας. Είναι ένα από τα παραγωγικά της κέντρα.
Από την ύπαιθρο προέρχεται σημαντικό μέρος της τροφής μας. Εκεί παράγονται προϊόντα που τροφοδοτούν τις πόλεις, τον τουρισμό και τις αγορές του εξωτερικού.
Και ταυτόχρονα εκεί μεγαλώνουν παιδιά που μπορούν να αποτελέσουν το ανθρώπινο κεφάλαιο της επόμενης γενιάς.
Η στήριξη της υπαίθρου, επομένως, είναι ταυτόχρονα αγροτική πολιτική, δημογραφική πολιτική και επένδυση στο μέλλον της χώρας.
Από το χωράφι στο ράφι: η κρίση έχει και πληθωριστικό αποτύπωμα
Υπάρχει ακόμη μία διάσταση που δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Η καταστροφή της παραγωγής δεν σταματά στο χωράφι.
Όταν μειώνεται η διαθέσιμη ποσότητα ενός προϊόντος, δημιουργείται πίεση στην αλυσίδα εφοδιασμού. Και όταν αυτή η απώλεια αφορά μια σημαντική παραγωγική περιοχή, το ζήτημα μπορεί να αποκτήσει ευρύτερες οικονομικές επιπτώσεις.
Το Οροπέδιο είναι σημαντική παραγωγική περιοχή για την Κρήτη. Η απώλεια μεγάλου μέρους της πατατοκαλλιέργειας και των υπαίθριων κηπευτικών δεν αφορά μόνο τον παραγωγό.
Αφορά τον έμπορο.
Αφορά τη μεταποίηση και τη διανομή.
Και τελικά αφορά τον καταναλωτή.
Σε μια περίοδο αυξημένου κόστους ζωής, κάθε σημαντική διαταραχή στην προσφορά βασικών προϊόντων αξίζει να παρακολουθείται στενά.
Δεν είναι σωστό να υποστηρίξουμε χωρίς πλήρη οικονομική ανάλυση ότι η συγκεκριμένη καταστροφή θα οδηγήσει από μόνη της σε συγκεκριμένη αύξηση των τιμών. Είναι όμως απολύτως εύλογο να εξετάσουμε τον κίνδυνο μετακύλισης της μειωμένης παραγωγής στο κόστος της εφοδιαστικής αλυσίδας και τελικά στο ράφι.
Γι' αυτό η προστασία της αγροτικής παραγωγής είναι και πολιτική προστασίας του καταναλωτή.
Η παραγωγή που σώζεται σήμερα μπορεί να είναι η τιμή που δεν θα αυξηθεί αύριο.
Δεν αρκεί η αποζημίωση - χρειάζεται χρόνος για να ξανασταθεί ο παραγωγός
Οι αποζημιώσεις είναι αυτονόητη ανάγκη.
Όμως δεν αρκούν.
Ο παραγωγός που έχασε την παραγωγή του σήμερα δεν θα έχει εισόδημα αύριο. Και μέχρι την επόμενη παραγωγική περίοδο υπάρχουν λογαριασμοί, δάνεια, ασφαλιστικές εισφορές, καύσιμα, έξοδα καλλιέργειας και οικογενειακές ανάγκες.
Έχουν ήδη ξεκινήσει οι διαδικασίες καταγραφής για τις πληγείσες επιχειρήσεις,αυτό είναι απαραίτητο πρώτο βήμα.
Χρειάζεται όμως να υπάρξει και ένα μεταβατικό πλαίσιο οικονομικής ανακούφισης.
Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να εξεταστούν:
• η επιτάχυνση των αποζημιώσεων,
• η αναστολή όλων των οικιακών υποχρεώσεων ,νερό ρεύμα
• η αναστολή όλων των επαγγελματικών υποχρεώσεων
• η αναστολή ή ρύθμιση φορολογικών και ασφαλιστικών υποχρεώσεων,
• η αναστολή ή ρύθμιση δανειακών υποχρεώσεων,
• η στήριξη για την επανεκκίνηση της παραγωγής,
• και, όπου απαιτείται, ένα ειδικό πάγωμα αγροτικών χρεών, ώστε οι παραγωγοί να αποκτήσουν τον απαραίτητο χρόνο για να ξανασταθούν στα πόδια τους.
Δεν μπορεί να ζητάμε από έναν άνθρωπο να ξανακαλλιεργήσει ενώ ταυτόχρονα του ζητάμε να εξοφλήσει το κόστος μιας παραγωγής που χάθηκε.
Ο άνθρωπος, η οικογένεια και το μέλλον της υπαίθρου
Τελικά, όμως, πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα πολύ απλό ερώτημα:
Θέλουμε να μείνουν άνθρωποι στην ύπαιθρο;
Εάν η απάντηση είναι ναι, τότε πρέπει να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που θα τους επιτρέψουν να μείνουν.
Να μπορούν να καλλιεργούν.
Να μπορούν να μεγαλώνουν παιδιά.
Να μπορούν να εργάζονται.
Να έχουν πρόσβαση σε υγεία και εκπαίδευση.
Να αισθάνονται ασφαλείς όταν βρέχει.
Να γνωρίζουν ότι, εάν συμβεί μια καταστροφή, υπάρχει ένας οργανωμένος μηχανισμός που θα σταθεί δίπλα τους.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της ανθεκτικότητας μιας κοινωνίας.
Η κ. Κάλλια Χατζάκη είναι κάτοικος Οροπεδίου Λασιθίου - Διδακτικό προσωπικό ΣΑΕΚ ΔΥΠΑ Ηρακλείου
