Η αγορά εργασίας διανύει μία κρίση αυτοπροσδιορισμού. Η αναρρίχηση σε μια υψηλόβαθμη θέση εργασίας στον ιδιωτικό τομέα είναι μια σύνθετη υπόθεση και σχετίζεται άμεσα τόσο με τις υψηλές δεξιότητες του προσώπου (πτυχία, πιστοποιητικά σπουδών) όσο και με τις ήπιες δεξιότητες. Στον δημόσιο τομέα, τα πράγματα είναι πιο απλά.
Η μονιμοποίηση στον δημόσιο τομέα, αν και αποτελεί σήμερα οικογενειακό στόχο, έχει ατονήσει. Και ο λόγος σχετίζεται με τις αρκετά χαμηλές απολαβές. Βέβαια, οι χαμηλές απολαβές που λαμβάνει ένας δημόσιος υπάλληλος σχετίζονται άμεσα με τη χαμηλή ανταγωνιστικότητα που έχει το προϊόν που παράγει. Ο δημόσιος τομέας δημιουργήθηκε για να καλύψει τις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου.
Το πανεπιστημιακό περιβάλλον
Πάμε να δούμε αναλυτικά το πανεπιστημιακό περιβάλλον το οποίο αποτελεί εκκολαπτήριο εργαζομένων για την αγορά εργασίας.
Πλέον, η είσοδος στο ελληνικό πανεπιστήμιο είναι αρκετά εύκολη υπόθεση. Το υπουργείο Παιδείας επιμένει σε μια νοοτροπία προώθησης ενός πεπαλαιωμένου μοντέλου, κατεβάζοντας τον δείκτη δυσκολίας. Σε μεγάλο βαθμό, η πτώση των βάσεων σε υψηλόβαθμες σχολές είναι προϊόν του δημογραφικού προβλήματος. Ο αριθμός των υποψηφίων μειώνεται και είναι ένας βασικός λόγος πτώσης των βάσεων. Την ίδια στιγμή, υπάρχει χαμηλότερος δείκτης δυσκολίας σε σχέση με πριν από 15-20 χρόνια, με το μορφωτικό επίπεδο των μαθητών και μαθητριών να είναι ιδιαίτερα χαμηλό σήμερα.
Ταυτόχρονα, την τελευταία δεκαετία διογκώνεται ολοένα και περισσότερα ένα κύμα απόφοιτων λυκείου που βρίσκει εύκολα πανεπιστημιακή διέξοδο στην Κύπρο, την Ιταλία κ.λπ. Κοντολογίς, ένας απόφοιτος λυκείου με χαμηλές επιδόσεις δε θα προτιμήσει να εισαχθεί σε μια σχολή με χαμηλή βάση, αλλά θα προτιμήσει να πάει στο εξωτερικό και να σπουδάσει μια σχολή που δε την έφτανε στην Ελλάδα. Τα δίδακτρα δεν είναι τόσο ακριβά. Με άλλα λόγια, όσο και να πονάει την Ελλάδα και να μη διατυπώνεται με ρητό τρόπο, η γνώση έχει μετατραπεί σε ένα προϊόν, δηλαδή αποτελεί αντικείμενο αγοραπωλησίας.
Πώς θα ξεχωρίσει ένας απόφοιτος;
Το ερώτημα που αναδεικνύεται είναι: πώς θα ξεχωρίσει ένας απόφοιτος πανεπιστημίου σε μια αγορά εργασίας που κινείται στη λογική του «ουδενός αναντικατάστατου»;
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, διαγράφεται μια ξεκάθαρη αύξηση απόκτησης μεταπτυχιακών και διδακτορικών διπλωμάτων. Πλέον, το μεταπτυχιακό και το διδακτορικό δεν προσφέρουν στον κάτοχό τους τη δυνατότητα να διακριθεί και να ξεχωρίσει. Και αυτό είναι ένα κρίσιμο γεγονός και σχετίζεται με την έλλειψη εξειδίκευσης του τωρινού παραγωγικού μοντέλου στην Ελλάδα. Το μεγαλύτερο ποσοστό των θέσεων της ελληνικής αγοράς εργασίας καλύπτεται από ανειδίκευτα εργατικά χέρια ή από εργατικά χέρια που είναι γνώστες μιας τέχνης ή ενός επιστημονικού αντικειμενικού.
Η Ελλάδα συνεχίζει σταθερά να μη στηρίζει την ψηφιακή εποχή, ενώ οι ειδήμονες (experts) απουσιάζουν. Οι ιδιοκτήτες μεγάλων οργανισμών στην Κρήτη δεν αναγνωρίζουν τη σημασία του τεχνοκράτη, ο οποίος στη βάση δεδομένων θα προσπαθήσει να ανατάξει τα έσοδα. Όπως επίσης, σε μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες απουσιάζει ο Hr ή αλλιώς ο υπεύθυνος διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού με άμεση συνέπεια να φαίνεται με τον πλέον εκκωφαντικό τρόπο πως οι μεγάλες επιχειρήσεις δεν αναγνωρίζουν τη σημασία του ανθρώπινου δυναμικού.
Το ανθρώπινο δυναμικό θα είναι πάντα ο πλούτος της επιχείρησης. Και όταν μια επιχείρηση κινητροδοτεί προσωπικό δεκαετιών και ταυτόχρονα προσλαμβάνει πρόσωπα με δεξιότητες, τόσο αυτή η επιχείρηση κερδοφορεί. Όσο και αν η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα και στην Κρήτη είναι αρκετά πίσω από τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, είναι αναπόφευκτο πως θα βαδίσουμε προς αυτήν την κατεύθυνση.
Η απάντηση είναι τα λεγόμενα “soft skills”
Το ερώτημα, όμως, είναι εύλογο: Τι πρέπει να έχει ο νέος σήμερα για να ξεχωρίσει;
Ξεκάθαρα. Soft skills. Ο νέος σήμερα πρέπει να έχει στο “οπλοστάσιό” του ισχυρά soft skills. Ποια μπορεί να είναι αυτά; Ικανότητα στην επικοινωνία. Ικανότητα στη διαχείριση του χρόνου. Ικανότητα να διαχειρίζεται τον συναισθηματικό του κόσμο. Ικανότητα να συνεργάζεται και να αποτελεί μέλος μια ομάδας, η οποία να του δίνει έμπνευση. Ικανότητα να αποφασίζει άμεσα σε συνθήκες πίεσης.
Η προσαρμοστικότητα. Και ίσως η σημαντικότερη ικανότητα να πουλάει τον εαυτό του όσο πιο ακριβά μπορεί.
Αυτές είναι ικανότητες οι οποίες θα διακρίνουν ένα νέο άνθρωπο. Όπως επίσης και έναν εργαζόμενο. Η αγορά εργασίας έχει συγκεντρώσει αρκετούς εργαζόμενους με 2 πτυχία ή 2 μεταπτυχιακά. Το ζήτημα είναι: ποιος θα ξεχωρίσει;
Το να ξεχωρίσεις σε μια τόσο δύσκολη αγορά εργασίας απαιτεί από εσένα τον ίδιο στοχοπροσήλωση, προσωπική ανάπτυξη και γρήγορες αποφάσεις. Η αγορά εργασίας απαιτεί ανάπτυξη συναισθηματικών ικανοτήτων ιδιαιτέρως εάν μιλάμε για υψηλές διοικητικές θέσεις, όπως είναι οι managers. Ο εργαζόμενος οφείλει να διαθέτει συναισθηματική νοημοσύνη και συναισθηματική αυτορρύθμιση, ενώ απαιτούνται συνεργασίες ανθρωποκεντρικές. Σε μια περίοδο που η τεχνολογία καταλαμβάνει και σχεδόν λεηλατεί ανθρώπινους τομείς, το όραμα για συνεργασία παραμένει πιο ζωηρό από ποτέ.
Η σημασία της επικοινωνίας
Στο ίδιο πλαίσιο, πρέπει να επισημανθεί ο παράγοντας της επικοινωνίας. Όσο και αν θεωρούμε πως η επικοινωνία είναι η μετάδοση ενός μηνύματος μεταξύ πομπού και δέκτη, άλλο τόσο οφείλουμε να παραδεχτούμε πως ο τρόπος διοχέτευσης του μηνύματος είναι σημαντικός στην παραγωγική διαδικασία. Μια επιχείρηση που παρουσιάζει περισσότερα έξοδα παρά έσοδα οφείλει να αφουγκραστεί ένα αυταρχικό μοντέλο ηγεσίας βασισμένο στις οικονομικές δυσκολίες της συγκυρίας που διανύει, ενώ σε περιόδους νηνεμίας η επιχείρηση μπορεί να ακολουθήσει ένα δημοκρατικό μοντέλο το οποίο θα εστιάζει στις απόψεις των εργαζομένων. Όποιο μοντέλο και να ακολουθήσει μία επιχείρηση, ο τρόπος επικοινωνίας είναι καθοριστικός για τη συνοχή του εργασιακού προσωπικού.
Και ίσως η πιο μεγάλη ικανότητα που πρέπει να αναπτύξουν οι άνθρωποι είναι να μπορούν να “πουλούν” τον εαυτό τους. Αυτή η ικανότητα θα καθορίσει όχι απλά τη θέση τους στην εργασία, αλλά και την ποιότητα διαβίωσής τους. Για να μπορέσει ο εργαζόμενος να πουλάει τον εαυτό του ακριβά στον εργοδότη, οφείλει να είναι αναντικατάστατος. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να είναι άρτια καταρτισμένος και να διαθέτει όλες εκείνες τις ήπιες δεξιότητες που χρειάζεται ώστε να επιλύει τα προβλήματα.
Ζούμε σε έναν κόσμο αρκετά περίπλοκο, με την αγορά εργασίας να δίνει τα σημάδια μιας απαιτητικής ζούγκλας. Εκεί, λοιπόν, ο νέος ή γενικότερα ο εργαζόμενος οφείλει να στοχεύσει. Τα soft skills είναι μία επένδυση στρατηγικού χαρακτήρα και βάθους, ώστε να αξιωθεί μια θέση εργασίας με αξιοπρεπή μισθό. Και η σημαντικότερη παράμετρος είναι πως αυτές οι δεξιότητες καλλιεργούνται από το κοινωνικό περιβάλλον αλλά απαιτείται υπομονή και επιμονή. Και ίσως αυτό το άρθρο να αποτελεί και μια προειδοποίηση προς τους γονείς!
* Ο Νίκος Κοσμαδάκης είναι πολιτικός επιστήμονας.
