Φέτος συμπληρώνονται 104 χρόνια από την καταστροφή της Σμύρνης, που για τους ιστορικούς αποτέλεσε την κορυφαία πράξη της πτώσης του μικρασιατικού μετώπου, η οποία οδήγησε σε χιλιάδες νεκρούς και ακολούθως σε εκατομμύρια εκτοπισμένους. Η μεγάλη πυρκαγιά της Σμύρνης, μίας πόλης με συνεχή ελληνική παρουσία από την αρχαιότητα, η οποία αποτέλεσε ένα πρότυπο πνευματικής και οικονομικής δημιουργίας με έντονο το στοιχείο της πολυπολιτισμικότητας, ξεκίνησε στις 31 Αυγούστου του 1922 και κράτησε μέχρι τις 4 Σεπτεμβρίου. Η επίσημη επέτειος της καταστροφής πάντως θεωρείται η 13η Σεπτεμβρίου και αυτό οφείλεται στις αλλαγές που επέφερε το νεότερο ημερολόγιο.
Η Σμύρνη ήταν θέμα χρόνου να πέσει στα χέρια των Κεμαλικών στρατευμάτων και αυτό οφείλεται στην υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων που έβλεπαν να χάνουν τον πόλεμο. Η παράτολμη απόφαση του στρατού να εισχωρήσει στα βάθη της Τουρκίας ήταν το μοιραίο λάθος που έδωσε στον Κεμάλ τη δυνατότητα να κάνει πράξη τα σχέδιά του, που δεν ήταν άλλα από μία μεγάλη αντεπίθεση, η οποία αφενός θα έδιωχνε τις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις από τα εδάφη της Τουρκίας, αφετέρου συντελούσε στην επίτευξη μίας πρωτόγνωρης για τα ιστορικά δεδομένα εθνοκάθαρσης, με την απομάκρυνση ή ακόμα και την εξόντωση διαφόρων εθνικοτήτων, όπως των Ελλήνων Χριστιανών και των Αρμενίων.
Πριν φτάσουμε όμως στα γεγονότα της μεγάλης σφαγής και της πυρπόλησης της Σμύρνης, τα νέα που έφταναν από το μέτωπο αποτελούσαν το προμήνυμα για όσα επρόκειτο να ακολουθήσουν. Το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα επέστρεφε αποδεκατισμένο από το Αφιόν Καραχισάρ, ενώ ένα μεγάλο μέρος του χριστιανικού πληθυσμού που κατοικούσε στο εσωτερικό της Τουρκίας, φοβούμενο ότι θα αποτελούσε έρμαιο του μένους και της εκδικητικότητας των Κεμαλικών, άρχισε να μετακινείται προς τις μικρασιατικές ακτές. Εκείνες τις πρώτες ημέρες του ξεριζωμού περίπου 250.000 χιλιάδες άνθρωποι αναζήτησαν οδό διαφυγής, ενώ καθημερινά έφταναν στη Σμύρνη περίπου 30.000 πρόσφυγες, ανάμεσά τους άμαχοι και Έλληνες στρατιώτες που είχαν πολεμήσει στο μέτωπο.
Στις 24 Αυγούστου/9 Σεπτεμβρίου αναχώρησε και το τελευταίο ελληνικό στρατιωτικό τμήμα. Την ίδια στιγμή, χιλιάδες πρόσφυγες, Έλληνες και Αρμένιοι στην καταγωγή, βρίσκονταν εγκλωβισμένοι στην προκυμαία της Σμύρνης, περιμένοντας μάταια την ελληνική βοήθεια, μέσω επιταγμένων πλοίων που θα τους μετέφεραν με ασφάλεια στα κοντινά νησιά.
Έπειτα από τις επίμονες προσπάθειες του Αμερικανού προξένου Χόρτον, κατέπλευσαν στην περιοχή δύο αντιτορπιλικά, τα οποία θα αναλάμβαναν τη μετακίνηση των προσφύγων. Την επόμενη μέρα, ο μέχρι τότε ύπατος αρμοστής της Σμύρνης Αριστείδης Στεργιάδης επιβιβάστηκε και εκείνος σε αγγλικό πολεμικό πλοίο με προορισμό την Κωνσταντινούπολη και από εκεί διέφυγε με ασφάλεια για τη Γαλλία.
Η μεγάλη σφαγή και η πυρπόληση της Σμύρνης
Τα Κεμαλικά στρατεύματα μπήκαν στη Σμύρνη το πρωί του Σαββάτου (27 Αυγούστου/9 Σεπτεμβρίου). Αρχικά τίποτα δεν προμήνυε όσα θα ακολουθούσαν, όμως από το βράδυ της ίδιας ημέρας, Τούρκοι πολίτες αρχικά, και στρατιώτες στη συνέχεια, άρχισαν να διαπράττουν σποραδικές λεηλασίες και φόνους. Την Κυριακή κατέφτασαν νέες δυνάμεις του τουρκικού στρατού, ενώ εντάθηκαν οι σφαγές του ελληνικού και αρμενικού πληθυσμού, καθώς και οι λεηλασίες.
Μέχρι την Τετάρτη 31 Αυγούστου/13 Σεπτεμβρίου είχε ολοκληρωθεί η καταστροφή της αρμενικής συνοικίας, η οποία κυριολεκτικά ισοπεδώθηκε. Από το βράδυ της ίδιας ημέρας εντάθηκαν οι λεηλασίες και οι φόνοι Ελλήνων, οι οποίοι κράτησαν για πολλές ημέρες μετά την είσοδο των Τούρκων στην πόλη. Κατά τα επεισόδια αυτά κατακρεουργήθηκε και ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος, τον οποίο παρέδωσε στον όχλο ο νέος διοικητής της πόλης, υποστράτηγος Νουρεντίν. Μεταξύ των θυμάτων, υπήρξαν και μεμονωμένες περιπτώσεις φόνων Δυτικών, όπως του Βρετανού συνταγματάρχη Murphy, που σκοτώθηκε ενώ προσπαθούσε να προστατέψει το προσωπικό του από αρπαγές και βιασμούς ή του Ολλανδού εμπόρου Oscar de Jongh και της γυναίκας του.
Οι σφαγές κατά Ελλήνων και Αρμενίων από τους Τούρκους έκαναν τον Αμερικανό πρόξενο στη Σμύρνη, Τζορτζ Χόρτον (George Horton), να γράψει: «Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος».
Την Τετάρτη εκδηλώθηκε και η φωτιά, αρχικά στην αρμενική συνοικία. Κατά την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, ο εμπρησμός ήταν αναμφίβολα προμελετημένος και οργανωμένος, καθώς οι Τούρκοι στρατιώτες που τον διέπραξαν χρησιμοποίησαν δοχεία με βενζίνη και εμπρηστικές βόμβες. Οι πολλές πληροφορίες που δίνουν οι αυτόπτες μάρτυρες καταρρίπτουν πλήρως την επίσημη τουρκική θέση, ότι τον εμπρησμό διέπραξαν Αρμένιοι ή Έλληνες για να εκδικηθούν τους Τούρκους. H φωτιά κατέκαψε όλη την πόλη, εκτός από τη μουσουλμανική και την εβραϊκή συνοικία, και διήρκεσε από τις 31 Αυγούστου έως τις 4 Σεπτεμβρίου.
Οι σφαγές κατά Ελλήνων και Αρμενίων από τους Τούρκους έκαναν τον Αμερικανό πρόξενο στη Σμύρνη, Τζορτζ Χόρτον (George Horton), να γράψει: «Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος»
Η πόλη εκκενώθηκε από τον ελληνικό και αρμενικό πληθυσμό της και τους χιλιάδες πρόσφυγες που είχαν συρρεύσει εκεί (κατά τον Λ. Οικονόμου έφταναν τους 300.000), μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου 1922 (παλαιό ημερολόγιο).
Ο απολογισμός
Αξίζει να επισημάνουμε εδώ ότι η πυρπόληση της Σμύρνης υπήρξε μία από τις πολλές διαδοχικές φάσεις του ιστορικού γεγονότος που χαρακτηρίστηκε ως Μικρασιατική Καταστροφή. Δικαιολογημένα θεωρείται ως η κορυφή του “παγόβουνου” εξαιτίας της εκδικητικότητας των νικητών του πολέμου να εξαφανίσουν από την πρώτη στιγμή κάθε ελληνικό και αρμενικό στοιχείο από την περιοχή. Ωστόσο, ο συνολικός απολογισμός οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η Μικρασιατική Καταστροφή αποτελεί μέχρι σήμερα την πιο μελανή σελίδα της Ελληνικής Ιστορίας, με εκατομμύρια εκτοπισμένους από τα πατρογονικά τους εδάφη και χιλιάδες νεκρούς που τελικά δεν κατάφεραν να διαφύγουν, περνώντας προς την απέναντι πλευρά του Αιγαίου.
Συνολικά η Μικρασιατική Εκστρατεία είχε ως αποτέλεσμα 25.000 νεκρούς και τραυματίες στρατιώτες ελληνικής καταγωγής, 600.000 νεκρούς και 1.500.000 Έλληνες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα μέρη των προγόνων τους και να έρθουν στην Ελλάδα σαν πρόσφυγες. Οι περισσότεροι που ήρθαν ήταν ηλικιωμένοι, γυναίκες και ορφανά, καθώς οι άνδρες ηλικίας 18-45 ετών με απόφαση των Τούρκων έμειναν πίσω και στάλθηκαν σε πορείες θανάτου.
Η καταστροφή είχε ως αποτέλεσμα αρπαγές και λεηλασίες σπιτιών και περιουσιών, γεωργικές και κτηνοτροφικές καταστροφές, το γκρέμισμα σχολείων, ναών και άλλων ευαγών ιδρυμάτων, τη χρεωκοπία και καταστροφή βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων με τον παράλληλο ευτελισμό κάθε ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Με τη Συνθήκη της Λωζάνης, που ήταν μια συνθήκη ειρήνης και υπογράφτηκε στη Λωζάνη της Ελβετίας στις 24 Ιουλίου του 1923, και την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών ο Ελληνισμός της Ανατολής εξαφανίστηκε ύστερα από δύο χιλιάδες χρόνια και το χρεωκοπημένο ελληνικό κράτος έπρεπε να στεγάσει 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες.
Οι αρπαγές και οι λεηλασίες σπιτιών, το γκρέμισμα σχολείων και ναών, οι γεωργικές και κτηνοτροφικές καταστροφές, η χρεωκοπία και η καταστροφή επιχειρήσεων με τον παράλληλο μαρτυρικό βασανισμό των αιχμαλώτων υπό το κλίμα της απειλής του θανάτου, καθώς και οι σφαγές, οι θηριωδίες και οι τόσες χιλιάδες νεκροί συνθέτουν τον τραγικό απολογισμό της Μικρασιατικής Καταστροφής.
