Το πρόσφατο κύμα θεσμικών περιορισμών των ψηφιακών συσκευών στις σχολικές αίθουσες πολλών ευρωπαϊκών χωρών δεν αποτελεί μια οπισθοδρομική τάση, αλλά έναν αναγκαίο παιδαγωγικό αναστοχασμό. Η Ευρώπη στρέφεται στην αποψηφιοποίηση και αυστηρή μείωση χρήσης οθονών στα σχολεία καθώς εντοπίζονται σοβαρά προβλήματα στη μάθηση και την ψυχική υγεία των μαθητών.
Όπως επισημαίνει η Παγκόσμια Έκθεση Παρακολούθησης της Εκπαίδευσης της UNESCO για την Τεχνολογία (2023), η τεχνολογία στην εκπαίδευση πρέπει να θεωρείται αποκλειστικά ως μέσο και ποτέ ως αυτοσκοπός, ενώ συχνά υποτιμώνται οι βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειές της στη μάθηση. Ως παιδαγωγοί και θεραπευτές, δεν στεκόμαστε απέναντι στην πρόοδο, αλλά απέναντι στην θεοποίηση κάθε νέου μέσου.
Η ψηφιακή εκπαίδευση αντιμετωπίστηκε για χρόνια ως πανάκεια, με την εσφαλμένη παραδοχή ότι η τεχνολογική αναβάθμιση και η εισαγωγή ενός τάμπλετ ισοδυναμεί αυτομάτως με γνωστική εξέλιξη. Ωστόσο, μετά από μια μακρά περίοδο άκριτου ενθουσιασμού, η πραγματικότητα αποδεικνύει το αντίθετο: η ψηφιακή τάξη, που προβλήθηκε ως η ουτοπία του μέλλοντος, αποδείχθηκε στην πράξη ένας χώρος διάσπασης της προσοχής και επιφανειακής πρόσληψης της γνώσης, η υπερβολική και πρόωρη έκθεση σε οθόνες λειτουργεί συχνά ως αποσπαστικός παράγοντας της προσοχής και όχι ως εργαλείο εμβάθυνσης.
Ως φιλόλογος, οφείλω να επισημάνω ότι η ανάγνωση δεν συνιστά μια απλή, μηχανική αποκωδικοποίηση συμβόλων. Είναι μια σύνθετη, βιωματική, πολυδιάστατη γνωστική και ψυχική διεργασία που απαιτεί χρονική επιβράδυνση και τη φυσική, απτή υπόσταση και αίσθηση του τυπωμένου χαρτιού. Με την ανάγνωση από ψηφιακές συσκευές ο μαθητής εθίζεται στο να προσλαμβάνει αποσπασματικές πληροφορίες με ταχύτητα, χάνοντας όμως την ικανότητα να βυθίζεται σε μακροσκελή κείμενα, να παρακολουθεί σύνθετα νοηματικά σχήματα και να αναπτύσσει κριτική σκέψη.
Συνολικά, διεθνείς έρευνες απέδειξαν ότι μαθητές σε πλήρως ψηφιοποιημένα περιβάλλοντα παρουσιάζουν απώλεια συγκέντρωσης, μείωση στα επίπεδα αναγνωστικής κατανόησης κειμένου και πτώση μαθησιακών επιδόσεων συγκριτικά με την υπεροχή του έντυπου βιβλίου. Η οθόνη ευνοεί την επιφανειακή ανάγνωση, αλλοιώνοντας την ικανότητα ενός αναπτυσσόμενου εγκεφάλου να κατανοεί εις βάθος και να καλλιεργεί την κριτική ικανότητα. Το βιβλίο απαιτεί χρόνο και προσπάθεια, στοιχεία απαραίτητα για τη δόμηση της βαθιάς σκέψης.
Στον τομέα της ειδικής παιδαγωγικής παρότι τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν εξατομικευμένα εργαλεία για συγκεκριμένες κατηγορίες μαθητών υπό την κατάλληλη καθοδήγηση, η καθολική χρήση των τάμπλετ ως αποκλειστικών διδακτικών μέσων επιβαρύνει τα παιδιά με νευροαναπτυξιακές διαφοροποιήσεις, όπως η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) που βρίσκονται εκτεθειμένα σε έναν καταιγισμό ψηφιακών ερεθισμάτων. Οι εναλλαγές των ερεθισμάτων στην οθόνη υπερδιεγείρουν το νευρικό σύστημα και εξαντλούν τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου, δυσχεραίνοντας την αυτορρύθμιση και την κοινωνική αλληλεπίδραση μέσα στη τάξη.
Κλινικά δε, η σχολική αίθουσα οφείλει να λειτουργεί ως προστατευμένο περιβάλλον ανθρώπινης επαφής, αλληλεπίδρασης και συναισθηματικής ασφάλειας. Ο εθισμός στο ψηφιακό περιβάλλον, η υποκατάσταση του ζωντανού διαλόγου, της χειρόγραφης σημείωσης από την ψυχρή επιφάνεια μιας οθόνης και η διαρκής διασπορά της προσοχής τροφοδοτούν το άγχος, τη συναισθηματική αποσύνδεση και τον περιορισμό ανάπτυξης βασικών ψυχοκοινωνικών δεξιοτήτων. Όταν κάθε κενό δευτερόλεπτο καλύπτεται από ένα ψηφιακό ερέθισμα, το παιδί στερείται την ευκαιρία να σκεφτεί, να νιώσει και να κοινωνικοποιηθεί ουσιαστικά με τους συμμαθητές του.
Η γενίκευση αυτού του προβληματισμού μάς δείχνει ότι η τεχνολογία πρέπει να επανέλθει στη θέση της: να είναι ένα συμπληρωματικό, εποπτικό μέσο που αξιοποιείται συνειδητά σε μεγαλύτερες ηλικίες και όχι ο θεμέλιος λίθος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η ευρωπαϊκή επι-στροφή στο βιβλίο και στο πρόσωπο του δασκάλου δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν. Είναι μια συνειδητή επιλογή προάσπισης της ανθρώπινης νόησης και της ψυχικής υγείας των επόμενων γενεών. «Το σημαντικότερο στο σχολείο είναι τα παιδιά μας να μάθουν να διαβάζουν, να γράφουν και να κάνουν μαθηματικά», δήλωσε ο Στέρε, σύμφωνα με το Reuters. Το φαινόμενο αυτό, που τώρα γενικεύεται και αποκτά χαρακτήρα πανευρωπαϊκής αφύπνισης, μας καλεί να αναστοχαστούμε βαθύτερα τη σχέση μας με την τεχνολογία.
*Αργυρή Δ. Παρασύρη: Φιλόλογος - Ειδική Παιδαγωγός - Κλινική Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας - Πτυχιούχος Δημόσιας Διοίκησης
