Η Αθήνα εξαγγέλλει στρατηγικές και ζητά το φιλότιμο των αποδήμων. Η Άγκυρα επενδύει επί δεκαετίες σε θεσμούς, δίκτυα και επιρροή.
Ένα λόμπι δεν λειτουργεί με το φιλότιμο του κάθε απόδημου. Χρειάζεται στρατηγική, θεσμική υποστήριξη, πόρους και σταθερό συντονισμό με το εθνικό κέντρο. Η ελληνική Διασπορά διαθέτει ανθρώπους, αφοσίωση, γνώση και πρόσβαση. Της λείπει μόνο ένας θεσμικός μηχανισμός συνεργασίας που να μετατρέπει αυτή τη δύναμη σε διαρκή επιρροή. Η απουσία του γίνεται ορατή κάθε φορά που ένα ελληνικό ζήτημα δοκιμάζεται στην Ουάσιγκτον, στις Βρυξέλλες ή στο Βερολίνο.
Η δοκιμή της Ουάσιγκτον
Η πώληση κινητήρων GE F110, που θα εξοπλίσουν το τουρκικό μαχητικό KAAN, δοκίμασε φέτος τη διαπραγματευτική ικανότητα της ελληνοαμερικανικής πλευράς. Η βουλευτής ελληνικής καταγωγής Ντίνα Τίτους κατέθεσε ψήφισμα για να εμποδίσει την πώληση, με στήριξη από ελληνικές και αρμενικές οργανώσεις. Το δεκαπενθήμερο της κοινοβουλευτικής εξέτασης έληξε χωρίς το κοινό ψήφισμα αποδοκιμασίας να τεθεί σε ψηφοφορία σε κανένα από τα δύο σώματα, και έτσι η διαδικασία της πώλησης μπόρεσε να συνεχιστεί. Η έκβαση δεν αποδεικνύει από μόνη της έλλειψη προσπάθειας. Αναδεικνύει όμως τα όρια μιας κινητοποίησης που πρέπει να αποδώσει μέσα σε ένα ασφυκτικό νομοθετικό παράθυρο.
Τα οργανωμένα λόμπι στην Ουάσιγκτον δεν κερδίζουν ψηφοφορίες την τελευταία εβδομάδα. Τις κερδίζουν μήνες πριν, με σταθερή παρουσία σε επιτροπές, με δεδομένα έτοιμα προς χρήση και με συμμαχίες που έχουν ήδη χτιστεί όταν έρθει η ώρα της κρίσιμης ψηφοφορίας. Το αμερικανικό νομικό πλαίσιο θέτει εδώ σαφή όρια, που χρειάζονται ακριβή ανάγνωση. Οι ξένες εκλογικές εισφορές απαγορεύονται πλήρως. Η άσκηση επιρροής για λογαριασμό ξένου εντολέα δεν απαγορεύεται γενικά, δημιουργεί όμως υποχρεώσεις εγγραφής και διαφάνειας βάσει του νόμου FARA. Το ελληνικό κράτος οφείλει να κινείται εντός αυτού ακριβώς του πλαισίου, προσφέροντας έγκαιρη τεκμηρίωση, συντονισμένη στρατηγική και θεσμικό βάρος στις διμερείς επαφές, όχι χρήμα προς φορείς που δρουν στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα. Στην Ευρώπη το νομικό πλαίσιο είναι διαφορετικό και η σχέση της Αθήνας με τα δίκτυα της διασποράς μπορεί να οργανωθεί με πιο άμεση κρατική συμμετοχή.
Το ζήτημα των F35 είναι διαφορετικό και δεν πρέπει να συγχέεται με το προηγούμενο. Το βασικό εμπόδιο στην επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα παραμένουν οι κυρώσεις CAATSA που επιβλήθηκαν μετά την αγορά των ρωσικών S-400, δηλαδή αμερικανική νομοθεσία και όχι ελληνοαμερικανική πίεση. Η ισραηλινή κυβέρνηση και η AIPAC ασκούν επίσης πίεση εναντίον της περαιτέρω εξοπλιστικής αναβάθμισης της Τουρκίας, αλλά δεν λειτουργούν για λογαριασμό της ελληνικής πλευράς. Κινούνται εκεί όπου συμπίπτουν με δικά τους συμφέροντα, και αυτή η σύμπτωση μπορεί να ανατραπεί όποτε αλλάξει η γεωπολιτική συγκυρία ανάμεσα σε Τουρκία και Ισραήλ.
Η ελληνική πλευρά διαθέτει φωνές και οργανώσεις, όχι όμως έναν σταθερό μηχανισμό που να χτίζει εγκαίρως πλειοψηφίες και συμμαχίες και στα δύο σώματα του Κογκρέσου.
Η αυτοοργάνωση που δεν έγινε θεσμός
Η ιστορία αποδεικνύει ότι ο απόδημος ελληνισμός μπορούσε να οργανώνεται ακόμη και χωρίς κράτος. Η Βενετία και η Οδησσός απέδειξαν την ικανότητα ελληνικής αυτοοργάνωσης πριν από τη συγκρότηση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, με σχολεία, εκκλησίες, τυπογραφεία και εμπορικά δίκτυα που τροφοδότησαν με δασκάλους και βιβλία ολόκληρο τον υπόδουλο ελληνισμό. Η Αλεξάνδρεια την επιβεβαίωσε αργότερα, σε διαφορετική ιστορική περίοδο, κυρίως μέσα από κοινοτικούς πόρους. Στην Οδησσό, η οικονομική και οργανωτική ωριμότητα της παροικίας επέτρεψε να γεννηθεί εκεί η Φιλική Εταιρεία, το 1814, δεκαέξι χρόνια πριν από τη διεθνή αναγνώριση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους το 1830. Ήταν προϊόν αυτοοργάνωσης, όχι κρατικής στρατηγικής. Μια διασπορά αναγνώρισε μόνη της την ανάγκη συντονισμού και βρήκε τους πόρους να τον χρηματοδοτήσει.
Η σύγχρονη αποτυχία της Αθήνας δεν είναι λοιπόν ότι η Διασπορά αδυνατεί να οργανωθεί. Είναι ότι, δύο αιώνες αργότερα, το ελληνικό κράτος, που πλέον υπάρχει και διαθέτει υπουργεία, πρεσβείες και προϋπολογισμό, δεν μετέτρεψε αυτή την αποδεδειγμένη ικανότητα σε μόνιμο θεσμικό κεφάλαιο. Το θεσμικό όχημα που θα μεταφέρει αυτή την ενέργεια σε πολιτικό αποτέλεσμα δεν είναι δουλειά της Διασποράς να το χτίσει. Είναι δουλειά του κράτους.
Το κράτος που άφησε τη Διασπορά χωρίς θεσμικό κέντρο
Η υποχρέωση αυτή δεν είναι πολιτική ευχή. Είναι συνταγματική επιταγή. Το άρθρο 108 παράγραφος 2 του Συντάγματος προβλέπει ρητά το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού, με αποστολή την έκφραση όλων των δυνάμεων του απανταχού ελληνισμού, ενώ τα άρθρα 452 έως 457 του ν. 4781/2021 προβλέπουν την επαναλειτουργία του. Η συνέχιση της αδράνειας δεν είναι επομένως απλώς κακή πολιτική. Είναι ανεκπλήρωτη θεσμική εκκρεμότητα.
Το Συμβούλιο είχε από την ίδρυσή του αντιπροσωπευτικό και συμβουλευτικό ρόλο, ως σημείο επαφής των ομογενειακών οργανώσεων με την ελληνική πολιτεία. Στην πράξη παγιδεύτηκε σε κομματικούς ανταγωνισμούς, σε επίμονα προβλήματα αντιπροσωπευτικότητας και σε εξάρτηση από την εκάστοτε κυβέρνηση, που το επανασυγκροτούσε κατά το δικό της μέτρο. Δεν απέκτησε ποτέ επιχειρησιακή αυτονομία, σταθερή χρηματοδότηση ή μηχανισμό δημόσιας λογοδοσίας. Η ουσιαστική επαναλειτουργία του παραμένει ανολοκλήρωτη, παρά τις κατά καιρούς εξαγγελίες.
Οι ομογενειακές οργανώσεις φέρουν ασφαλώς ευθύνη για τον κατακερματισμό, τις προσωπικές αντιπαραθέσεις και την αδυναμία ανανέωσης. Αυτό όμως δεν αίρει τη συνταγματική και στρατηγική ευθύνη της Πολιτείας να διαμορφώσει σταθερούς κανόνες συνεργασίας. Η αδυναμία αυτή συνδέεται με ένα ευρύτερο πρόβλημα του πολιτικού συστήματος, όπου θεσμοί με ορίζοντα δεκαετιών εξαρτώνται από τετραετείς πολιτικούς κύκλους και αλλάζουν κατεύθυνση με κάθε εναλλαγή κυβέρνησης.
Η στρατηγική που δεν μετριέται
Το Υπουργείο Εξωτερικών παρουσίασε στις 6 Νοεμβρίου 2024, παρουσία του πρωθυπουργού, το Στρατηγικό Σχέδιο για τον Απόδημο Ελληνισμό 2024 έως 2027. Το σχέδιο δομήθηκε γύρω από έξι στρατηγικούς στόχους, από την ενίσχυση δικτύων και δομών της Ομογένειας και τη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας στη νέα γενιά έως την ενίσχυση διμερών συνεργασιών και την αναβάθμιση των προξενικών υπηρεσιών. Παρουσιάστηκε ως τετραετές, μετρήσιμο, με διαρκή αξιολόγηση των δράσεών του, και προηγήθηκε δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση μέσω του opengov.gr.
Σχεδόν είκοσι δύο μήνες αργότερα δεν υπάρχει εύκολα προσβάσιμος δημόσιος πίνακας που να δείχνει, ανά δράση, ποιος είναι υπεύθυνος, ποιος ο προϋπολογισμός, ποια η προθεσμία, ποιος ο δείκτης επιτυχίας και ποιο το ποσοστό υλοποίησης. Ένα σχέδιο που εξαγγέλλεται με έξι στόχους και διαρκή αξιολόγηση προϋποθέτει ακριβώς αυτό, δημόσια και ελέγξιμα στοιχεία προόδου. Χωρίς δημόσιους δείκτες, η κοινωνία δεν μπορεί να ξεχωρίσει μια εφαρμοζόμενη στρατηγική από έναν κατάλογο καλών προθέσεων.
Η Άγκυρα έχτισε οικοσύστημα
Η Τουρκία έχει χτίσει, στις ίδιες γεωγραφίες όπου βρίσκονται η ελληνική Διασπορά και τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα, τρεις μηχανισμούς εξωστρέφειας. Το Ίδρυμα Yunus Emre λειτουργεί σήμερα με 93 κέντρα σε 69 χώρες, σύμφωνα με στοιχεία Δεκεμβρίου 2025. Η TİKA έχει αναστηλώσει πάνω από ογδόντα οθωμανικά μνημεία στα Δυτικά Βαλκάνια, τζαμιά, γέφυρες, χαμάμ, ρολόγια, χτίζοντας υποδομή επιρροής στη Βόρεια Μακεδονία, στην Αλβανία και στη Βοσνία. Στη Γερμανία, η DİTİB διοικεί περίπου εννιακόσιες κοινότητες τεμενών, γεγονός που της δίνει θεσμική πρόσβαση σε τοπική και ομοσπονδιακή πολιτική μέσα σε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τα τρία αυτά όργανα λειτουργούν συμπληρωματικά μέσα σε ένα ευρύτερο, κρατικά υποστηριζόμενο οικοσύστημα τουρκικής εξωστρέφειας, με προσεκτικά επιλεγμένες γεωγραφίες. Μέρος αυτού του δικτύου στηρίζει συστηματικά τους λεγόμενους «εκλεγμένους» μουφτήδες στη Δυτική Θράκη, τους οποίους η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει, με προβάδισμα δεκαετιών εκεί όπου η ελληνική πλευρά μόλις τώρα συζητά πώς θα χτίσει τη δική της παρουσία.
Το τουρκικό μοντέλο προκαλεί εύλογες αντιδράσεις για κρατικό έλεγχο και ξένη επιρροή και δεν αποτελεί πρότυπο προς αντιγραφή. Αποδεικνύει όμως τι μπορεί να επιτύχει η θεσμική συνέχεια όταν υπηρετεί μια μακροχρόνια στρατηγική. Ακόμη και μικρότερες τουρκοαμερικανικές οργανώσεις, όπως η TASFO, αναπαράγουν γρήγορα τις επίσημες τουρκικές θέσεις στον αμερικανικό δημόσιο διάλογο. Η πρόσφατη τουρκική ανακήρυξη των θαλάσσιων εθνικών πάρκων Φετχιγιέ–Κας και Βορείου Αιγαίου, την οποία το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε παράνομη στον βαθμό που εκτείνεται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, βρήκε μέσα σε λίγες ημέρες τέτοιες οργανώσεις να την ενισχύουν επικοινωνιακά στο εξωτερικό, χωρίς να χρειαστεί καμία κεντρική εντολή.
Η ευρωπαϊκή δύναμη σε αναμονή
Το ίδιο πρόβλημα επαναλαμβάνεται στην Ευρώπη, όπου η ελληνική Διασπορά στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στη Γαλλία, στην Ολλανδία και στην Ελβετία αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό απόθεμα ήπιας ισχύος. Έλληνες με θέσεις επιρροής υπάρχουν ήδη στις Βρυξέλλες, στο Στρασβούργο, στο Βερολίνο, σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, σε πανεπιστήμια, σε επιχειρήσεις. Λείπει ο μηχανισμός που θα τους συνδέσει σε δίκτυο με σκοπό και συνέχεια.
Λείπει ένα οργανωμένο δίκτυο Ελλήνων σε ευρωπαϊκούς θεσμούς, στο οποίο η Αθήνα να μπορεί να απευθυνθεί όποτε ανοίγει ζήτημα ελληνικού ενδιαφέροντος. Λείπει ένα μητρώο ειδικών ανά χώρα και τομέα, ώστε να μην ξαναχτίζεται από την αρχή η γνώση που ήδη υπάρχει διάσπαρτη στη Διασπορά. Λείπει μια ομάδα ταχείας ενημέρωσης ευρωβουλευτών και ξένων μέσων, ικανή να αντιδρά σε ώρες και όχι σε εβδομάδες όταν ανοίγει συζήτηση για τη Δυτική Θράκη ή για τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο. Και λείπει ένας ετήσιος χάρτης πολιτικών επαφών και θεμάτων ελληνικού ενδιαφέροντος, που να ενημερώνεται συστηματικά αντί να ανασυντάσσεται πρόχειρα σε κάθε κρίση.
Η απουσία αυτών των εργαλείων έχει συγκεκριμένο κόστος. Όταν ένα θέμα ενταξιακής πορείας της Βόρειας Μακεδονίας ή της Αλβανίας φτάνει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η τουρκική πλευρά έχει ήδη χρόνια παρουσίας στο έδαφος μέσω της TİKA, με έργα ορατά και συνεργασίες χτισμένες. Η ελληνική πλευρά καλείται συνήθως να αντιδράσει εκ των υστέρων, μέσω της επίσημης διπλωματίας. Αυτόν ακριβώς τον χώρο αφήνει, προς το παρόν, κενό.
Από το φιλότιμο στον θεσμό
Το κενό αυτό δεν κλείνει με εξαγγελίες ούτε με εκκλήσεις στο φιλότιμο των αποδήμων. Κλείνει με συγκεκριμένη αρχιτεκτονική.
Πρώτον, επαναλειτουργία του Συμβουλίου Απόδημου Ελληνισμού, όπως ήδη επιβάλλουν το άρθρο 108 του Συντάγματος και ο ν. 4781/2021, ως πραγματικά αντιπροσωπευτικού και ανεξάρτητου συμβουλευτικού οργάνου, με σαφή κριτήρια εκπροσώπησης ώστε να μην αμφισβητείται η νομιμοποίησή του. Δεύτερον, δεκαετής διακομματική στρατηγική εγκεκριμένη από τη Βουλή, ώστε να μην ανατρέπεται με κάθε εναλλαγή κυβέρνησης. Τρίτον, μόνιμη μονάδα συντονισμού σε Ουάσιγκτον, Βρυξέλλες και Βερολίνο, στελεχωμένη με ανθρώπους που γνωρίζουν το τοπικό πολιτικό σύστημα και μένουν αρκετό καιρό στη θέση τους για να χτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης. Τέταρτον, ανταγωνιστική και πλήρως διαφανής χρηματοδότηση δράσεων, με κριτήρια αξιολόγησης και όχι κατανομή σε ημέτερους. Πέμπτον, δημόσιο dashboard με ετήσιο απολογισμό στη Βουλή, ώστε κάθε δράση να έχει υπεύθυνο, προϋπολογισμό, προθεσμία και δείκτη, ακριβώς ό,τι λείπει σήμερα από το Στρατηγικό Σχέδιο 2024 έως 2027.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες το ελληνικό κράτος οφείλει να παραμείνει εντός των ορίων που θέτουν η εκλογική νομοθεσία και ο FARA, παρέχοντας έρευνα, τεκμηρίωση, διπλωματική υποστήριξη, δίκτυα και εργαλεία, όχι χρηματοδότηση. Στην Ευρώπη, όπου το νομικό πλαίσιο το επιτρέπει, η σχέση μπορεί να είναι στενότερη. Σε κάθε περίπτωση οι ομογενειακές οργανώσεις πρέπει να παραμένουν ανεξάρτητες και απολύτως νόμιμες στις χώρες όπου λειτουργούν. Ο ρόλος της Αθήνας είναι να τις στηρίξει θεσμικά, όχι να τις ελέγξει.
Η Διασπορά δεν χρειάζεται ακόμη μία ομιλία για την αξία της. Χρειάζεται θεσμούς που να επιβιώνουν των κυβερνήσεων, χρηματοδότηση που να ελέγχεται δημόσια και σχέδιο του οποίου τα αποτελέσματα να μετρώνται. Η Τουρκία κατάλαβε εδώ και δεκαετίες ότι η επιρροή δεν κληρονομείται, αλλά οικοδομείται. Η Ελλάδα εξακολουθεί να συμπεριφέρεται σαν το φιλότιμο των αποδήμων να μπορεί να υποκαταστήσει την κρατική πολιτική. Δεν μπορεί.
