Για τον Κων/νο Τσουκαλά θα γίνουν συνέδρια, αφιερώματα, εκπομπές και παρεμβάσεις που θα καλύπτουν όλο το φάσμα του έργου του, ένα έργο που, αν και επηρεασμένο από τις κατευθύνσεις του στενού του φίλου, Νίκου Πουλαντζά, έχει τη δική του αυτοτέλεια, πρωτοτυπία και διανοητική δύναμη σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Γι’ αυτό και, πληροφορούμενοι τον θάνατό του, αποφασίσαμε να μιλήσουμε όχι για τη δουλειά του και το πόσο μας επηρέασε επιστημονικά, αλλά για την ανθρώπινη διδακτική αύρα που εξέπεμπε σε κάθε συνάντηση που είχαμε μαζί του από τα φοιτητικά μας χρόνια (1984-1988) έως πριν το θάνατό του. Για τη δουλειά του, εξάλλου, έχουμε αναφερθεί πολλάκις στις δικές μας μονογραφίες και άρθρα, με κορύφωση την κοινή μας δουλειά για την Ελληνική κρίση χρέους (Greece, Financialisation and the EU. The Political Ecopnomy of Debt & Destruction, 2013), η οποία μεταφράστηκε στα Ελληνικά το 2015 από τις εκδόσεις Επίκεντρο. Την δουλειά μας αυτή την αφιερώσαμε στον Κων/νο. Στην παρουσίαση του βιβλίου στην Αθήνα τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου μαζί με τον Σάββα Ρομπόλη και τον εκδότη μας, Πέτρο Παπασαραντόπουλο, ο Κων/νος θα πει: «Είναι μεγάλη μου χαρά και ικανοποίηση που δύο πρώην φοιτητές μου με τιμούν με το να μου αφιερώσουν την εξαιρετική αυτή ερευνητική τους δουλειά. Τους θυμάμαι πολύ καλά από τότε και τους συγχαίρω για την επαγγελματική τους πορεία».
Ο Κων/νος δεν μπορούσε να μαντέψει, ούτε και ίσως να καταλάβει, το μέγεθος της επιρροής που είχαν πάνω μας οι συνομιλίες μας μαζί του οι οποίες, πέρα από τα βιβλία του, μας έδειχναν ένα τρόπο σκέψης και δράσης μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα, μας έδειχναν μια στάση ζωής. Αλλά δεν ήμασταν οι μόνοι. Μια ολάκερη γενιά φοιτητών και φοιτητριών του έτους μας και πέρα από αυτό επηρεάστηκαν από τις διαλέξεις του και τα «πηγαδάκια» των συζητήσεων μαζί του πριν και μετά το μάθημα. Συμφοιτητές του Κων/νου και φτασμένοι δικηγόροι και δικηγορίνες στην Σόλωνος την δεκαετία του 1980 έρχονταν να ακούσουν τις αγορεύσεις του στα μαθήματά του, ειδικά όταν ήταν βράδυ. Ήταν συναρπαστικός, πολύ μεταδοτικός και πολύ διαβασμένος. Κάθε διάλεξή του ήταν τέχνη μετα-ρητορείας και ουσίας. Για δεκαετίες μας καθοδηγούσε με την πηγαία και αυτόνομη σκέψη του και το στριφνό του λόγο που μας άνοιγε νέους ατραπούς εκμάθησης και γλωσσικής σύνθεσης, το πάθος του να μας λέει και να μας ξαναλέει «να μάθετε ξένες γλώσσες, να μην μείνετε στο περιστύλιο της Νομικής». Φοιτήτριες και φοιτητές που δίδαξε ο Κων/νος είναι σήμερα καθηγητές Πανεπιστημίου σε κάθε χώρα του κόσμου, αριστεύουν ως επαγγελματίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό, κουβαλώντας πάντα μαζί τους την αίσθηση του μέτρου, της πειθαρχίας, του δικαίου και της συλλογικής ευθύνης που μας δίδασκε. Ο φίλος μας, Τόλης Μαλάκος, το ίδιο έτος με εμάς, μας θύμησε ότι σε συνέδριο στο Λονδίνο στις αρχές της δεκαετίας του 1990, μια εποχή που ήταν σε άνοδο το νεο-φιλελεύθερο ρεύμα στη χώρα μας με προεξαίχοντα τον τραπεζίτη, Νίκο Γκαργκάνα, θα αντιπαρέλθει ως εξής το επιχείρημα για φιλελευθεροποίηση των αγορών που ο Γκαργκάνας παρουσίαζε με σειρά ποσοτικών στοιχείων και γραφημάτων. Αφού θα διακόψει την ομιλία του Γκαργκάνα στο Old Theatre της London School of Economics θα φωνάξει αγανακτησμένος (το ακροατήριο ανερχόταν σε εκατοντάδες): «Φέρτε μας νούμερα κ. Γκαργκάνα! Φέρτε μας στατιστικές! Τους φτωχούς και τους άστεγους δεν τους βλέπετε; Την αδικία δεν την βλέπετε; Το διακύβευμα είναι ένας αριστερός σοσιαλιστικός εκσυγχρονισμός, όχι αυτά που μας λέτε». Πόσο δίκιο είχε και πόσο επίκαιρη παραμένει αυτή του η έκκληση σήμερα.
Ένας από εμάς ήταν υπεύθυνος του ιδρύματος ΙΣΤΑΜΕ-Ανδρέα Παπανδρέου, παράρτημα Λονδίνου. Τον καλέσαμε σε μια ομιλία για την Ευρωπαϊκή Ένωση και για το αν η Ελλάδα θα έπρεπε να ενταχθεί στην Ευρωζώνη. Η εκδήλωση έγινε το χειμώνα του 1998. Προέδρευσε ο Perry Anderson, ο οποίος γνώριζε τον Κων/νο από τη δεκαετία του 1960. Ήταν παρόν όλη η Συντακτική Επιτροπή της New Left Review. Πλήθος κόσμος, φοιτητές και ακαδημαϊκοί, προσήλθαν ν’ ακούσουν την πρωτότυπη φιλοσοφική τεκμηρίωση του Κων/νου για το θέμα. Στο γεύμα που είχαμε μαζί του και σε πιο ιδιαίτερες στιγμές μας είπε: «παιδιά μου, η Ελλάδα δεν παράγει αυτόνομες εστίες εξουσίας. Παράγει μόνο μικρο-εξουσίες γραφειοκρατών και μικρο-επιτηδευματειών, οι οποίες μάλιστα είναι ετεροχρονισμένες και μάλλον ετεροκατευθυνόμενες. Ίσως μέσα στην πειθαρχία της Ευρωζώνης, παρόλο που θα επιφέρει πολλά δεινά, κάτι αλλάξει προς το καλύτερο».
Την κρίση γι’ αυτή τη θέση του Κων/νου την αφήνουμε στους αναγνώστες, διότι εμείς ως γράφοντες τον ευχαριστούμε για την ειλικρίνειά του και την ευθύτητά του. Αν η πραγματικότητα είναι αντιφατική και δυσμενής για τον άνθρωπο, έτσι είναι και ο στοχασμός ο οποίος είναι δέσμιος αυτής της πραγματικότητας. Στο ίδιο γεύμα μας έδωσε την αμέριστη υποστήριξή του και συγκατάθεση στο νέο εγχείρημά μας για το χτίσιμο μιας ακαδημαϊκής επιθεώρησης στα αγγλικά, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, δίνοντάς μας και ένα κείμενο για την νεωτερικότητα και τον εθνικισμό, το οποίο δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος, τον Μάϊο του 1999. Ο Κων/νος, μαζί με άλλους επιφανείς διανοητές, όπως οι Donald Sassoon, Peter Gowan και Stevan K. Pavlowitch, μας έδινε συμβουλές για την επιστημονική ανάπτυξη του περιοδικού από τότε. Το χρέος μας για την βοήθεια αυτή παραμένει απαράμιλο, διαρκές και πέρα από κάθε ιδιοτέλεια. Δεν βρίσκουμε λόγια να περιγράψουμε την συνεισφορά του σ’ αυτό το τεράστιο διεθνές εγχείρημα που με επιτυχία πραγματοποίησε η γενιά μας. Σήμερα το περιοδικό κλείνει 28 έτη παρουσίας. Ο Κων/νος συνέβαλε με πολλά κείμενα και συνεντεύξεις.
Σε μια συνάντησή μας στο «Dolce» (έτσι έλεγαν παλιά το «Φίλιον» στο Κολωνάκι) ήταν πολύ απαισιόδοξος. Θεωρούσε το νεο-φιλελεύθερο αναπτυξιακό μοντέλο καταστροφικό. Θεωρούσε ότι και η Κίνα έχει ακόμη ενστερνιστεί αυτή την προοπτική. Πάντα κριτικός και αναστοχαστικός δεν δίσταζε να αναπλαισιώνει/αναθεωρεί ακόμα και τον ίδιο του τον εαυτό. Σε μία συνάντησή μας ένα απόγευμα του 2016 κι ενώ περπατούσαμε από την πλατεία Κολοκοτρώνη προς την «Εφσυν» όπου αφιέρωνε καθημερινά αρκετό χρόνο ως σύμβουλος έκδοσης, τον ρωτήσαμε πως κρίνει σήμερα εν μέσω βαθιάς κρίσης την έννοια της «πολυσθένειας» και των «οικογενειακών στρατηγικών επιβίωσης» που έχουν κεντρικό ρόλο στο έργο του. Μας απάντησε άμεσα και χωρίς περιστροφές ότι χωρίς αυτές η ελληνική κοινωνία θα είχε αποσαρθρωθεί πλήρως και δεν θα επιβίωνε από τις τόσο καταστροφικές συνέπειες των μνημονίων.
Για τον Κων/νο η ποσοτική μεγένθυση των κοινωνιών σήμαινε απο-επένδυση από την ποιότητα που πρέπει ν΄αναπτύσει το ανθρώπινο είδος μέσα σε οργανωμένες κοινωνίες. Η Ελλάδα τον πλήγωνε ακόμη περισσότερο γιατί έβλεπε ότι κάθε υιοθέτηση προτύπων γινόταν με τρόπο στρεβλό και επώδυνο, πισωγυρίζοντας το κοινωνικό σύνολο αντί να το εκσυγχρονίσει με την θετική, προοδευτική έννοια του όρου. Και σε κάποια στιγμή, μετά από πολύωρη συζήτηση, γυρίζει και μας λέει: «πέντε να βγάζω σαν κι εσάς τον χρόνο δεν θέλω τίποτε άλλο!»
Έγνοια του πρωταρχική ως δάσκαλος ήταν να διαμορφώνει φοιτητές και φοιτήτριες που να προχωρούν την θεωρητική και πρακτική γνώση σε όλα τα επίπεδα. Τον συγκινούσε το «αριστεύειν», ήθελε όλους μας να μας κάνει «άριστους» και να λειτουργούμε συλλογικά.
Τον Κων/νο Τσουκαλά, όπως και τον Νίκο Πουλαντζά, δεν τους κρίνουμε. Μια κρίση για το έργο και την προσωπικότητά τους χρειάζεται μεταφυσικά κριτήρια και θεϊκό μέτρο, και τέτοια δεν διαθέτουμε. Λυπούμαστε, μόνο, που η αποδοχή του Κων/νου στην Ακαδημία Αθηνών έγινε με καθυστέρηση δεκαετιών, στις 21 Οκτωβρίου 2025. Εμείς δεν μπορούμε παρά να τους ευχαριστούμε για όσα έδωσαν όχι μόνο σε εμάς και στις γενιές των φοιτητών που γαλούχησαν, αλλά και ως διανοητικά κοσμήματα παγκόσμιας ακτινοβολίας και προβολής για την χώρα μας.
Σε μια ανάβαση του στην ανηφόρα της οδού Λυκαβητού το 1986-87 όπου μας δίδασκε το νέο του βιβλίο, Κράτος, κοινωνία, εργασία στην μεταπολεμική Ελλάδα, έφτασε λαχανιασμένος (το ίδιο συνέβαινε και μ’ έναν άλλο μέντορά μας, τον Θανάση Τζαβάρα, που μας δίδασκε κοινωνική ψυχολογία). Θα τον πειράξουμε και οι δυο μας λέγοντάς του «δάσκαλε, το κάπνισμα φταίει!» Για να πάρουμε αμέσως την απάντηση με ζωγραφισμένο στα χείλη του αυτό το μόνιμο χαμόγελο που είχε: «πάνω απ’ όλα φταίει το έτος γεννήσεως!». Και μπήκαμε στην αίθουσα όπου μας μίλησε κριτικά για το νέο βιβλίο του Ernesto Laclau και Chantal Mouffe, Hegemony and Socialist Strategy.
Ο Κων/νος Δημουλάς είναι καθηγητής και πρόεδρος του τμήματος κοινωνικής πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Ο Βασίλειος Φούσκας είναι καθηγητής διεθνούς πολιτικής και κοσμήτορας έρευνας στην νομική και οικονομική σχολή του Πανεπιστημίου του Ανατολικού Λονδίνου
