Μία από τις πιο μαύρες σελίδες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου γράφτηκε ακριβώς πριν από 82 χρόνια στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στην προσφυγική γειτονιά της Κοκκινιάς, τη σημερινή Νίκαια Αττικής. Το πρωί της Παρασκευής 17 Αυγούστου τα κατοχικά γερμανικά στρατεύματα, έχοντας στο πλευρό τους ντόπιους συνεργάτες τους, τα λεγόμενα τάγματα ασφαλείας και δωσίλογους που έδιναν πληροφορίες στους κατακτητές, περικύκλωσαν τη λαϊκή συνοικία της Κοκκινιάς, η οποία εκείνη την περίοδο αποτελούσε προπύργιο της ΕΑΜΙΚΗΣ αντίστασης.
Ο στόχος ήταν προφανής. Οι κατακτητές ζητούσαν εκδίκηση για την αντιστασιακή δράση των Ελλήνων πατριωτών, επιδιώκοντας μέσα από τη βαρβαρότητα να καμφθεί το αδούλωτο πνεύμα του ελληνικού λαού.
Με τα αυτόματα στα χέρια από τα χαράματα εκείνης της αποφράδας ημέρας, οι Γερμανοί καλούσαν τον αντρικό πληθυσμό της περιοχής, ηλικίας 14 έως 60 ετών, να παρουσιαστεί στην πλατεία της Οσίας Ξένης. Όποιος τολμούσε να μην υπακούσει στην εντολή, θα εκτελούνταν επιτόπου στο σπίτι του. Περίπου 25 χιλιάδες άνθρωποι μαζεύτηκαν εκείνη την ημέρα στην πλατεία, οι οποίοι περίμεναν καρτερικά τον θάνατο καθισμένοι καταγής. Οι δωσίλογοι περνούσαν πάνω από τα κεφάλια τους, μέχρι να γίνει η τελική διαλογή εκείνων που είχαν αντιστασιακή δράση.
Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, περίπου 315 Έλληνες πατριώτες εκτελέστηκαν στο μπλόκο της Κοκκινιάς. Συγκεκριμένα, 72 εκτέλεσαν στη Μάντρα της Οσίας Ξένης, 42 στη μάντρα στ’ Αρμένικα, 40 στον Σκιστό. Αφού πραγματοποιήθηκαν οι εκτελέσεις, η βαρβαρότητα των κατακτητών δε σταμάτησε εκεί, καθώς στη συνέχεια έριξαν βενζίνη στους εκτελεσθέντες και τους έκαψαν. Πολλοί ήταν ακόμα εν ζωή βιώνοντας ένα μαρτυρικό θάνατο. Στον 4ο Καραβά (Αρμένικα), από τα 90 σπίτια έκαψαν τα 80. Συνολικά σ’ όλο το μπλόκο οι σκοτωμένοι ανέρχονται στους 315 και τα καμένα σπίτια ξεπερνάνε τα 100. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο που ξεχώρισε από τα γεγονότα στο μπλόκο της Κοκκινιάς είναι η λεηλασία και το πλιάτσικο στις περιουσίες των θυμάτων. Οι ιστορικοί που κατέγραψαν το συμβάν υποστηρίζουν ότι δόθηκαν χιλιάδες χρυσές λίρες από συγγενείς των συλληφθέντων για να αφεθούν ελεύθεροι οι δικοί τους άνθρωποι.
Την επόμενη μέρα των εκτελέσεων οι Γερμανοί θα οδηγήσουν 1.800 άνδρες στο Ρουφ, εκ των οποίων οι 1.000 θα καταλήξουν στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, Μαχνάιμ, Μπούχενβαλντ, Νταχάου, Άουσβιτς και Μπίπλις. Πολλοί δεν κατάφεραν να επιστρέψουν πίσω μετά το τέλος του πολέμου.
Η δίκη των δωσίλογων πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο του 1947, με το δικαστήριο να αθωώνει τότε όλους τους κατηγορούμενους, εκτός από έναν, ο οποίος είχε ταυτοποιηθεί, καθώς δε φορούσε κουκούλα την ώρα της μεγάλης προδοσίας. Οι βασικοί πρωταγωνιστές μάλιστα της Κοκκινιάς αναμείχθηκαν από το μετεμφυλιακό κράτος, καταλαμβάνοντας σημαντικά αξιώματα στον κρατικό μηχανισμό.
Μια δίκη παρωδία
Σύμφωνα με τους ιστορικούς, «μετά την απελευθέρωση η ηγεσία των Ταγμάτων Ασφαλείας, ανάμεσά τους βρισκόταν και ο διοικητής του 1ου Ευζωνικού Τάγματος, Ιωάννης Πλυντζανόπουλος, και οι σημαντικότεροι συνεργάτες τους κάθισαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου και δικάστηκαν για τη συμμετοχή τους σε περίπου 30 μπλόκα. Από τις πρώτες μέρες της διαδικασίας, οι δημοκρατικές εφημερίδες της εποχής, όπως η “Ελευθερία”, επισήμαναν την παρουσία “οπαδών της δεξιάς” στο ακροατήριο και τον φόβο που είχαν ορισμένοι μάρτυρες κατηγορίας, όπως στρατιώτες, οι οποίοι κατέθεταν συνοδευόμενοι από τη στρατονομία.
Η δικαστική διαδικασία για το μπλόκο της Κοκκινιάς επικεντρώθηκε στο αν ο Πλυντζανόπουλος είχε πυροβολήσει έναν συλληφθέντα, που αντιδρούσε στον απαγχονισμό του, και δεν ασχολήθηκε με την κατηγορία για “πράξεις βίας εν συμπράξει μετά των οργάνων των αρχών κατοχής εις βάρος Ελλήνων, ένεκα της δράσεώς των κατά του εχθρού”.
Ο εισαγγελέας πρότεινε την ενοχή ενός κατηγορούμενου, που δρούσε στο μπλόκο ως καταδότης, χωρίς να φοράει κουκούλα. Τελικά, όλοι οι κατηγορούμενοι κηρύχθηκαν αθώοι τον Μάρτιο του 1947, και ο αθηναϊκός Τύπος της εποχής έκανε μόνο μερικές ασήμαντες αναφορές στην απόφαση.
Τη δεκαετία του 1950 τοποθετήθηκε στη μάντρα μια πλάκα που ανέφερε ότι “εδώ οι Γερμανοί κατακτητές εκτέλεσαν Έλληνες πατριώτες”. Στην επέτειο του Μπλόκου τελούνταν ανεπίσημα μνημόσυνα, έως ότου η δημοτική Αρχή οργάνωσε ένα μνημόσυνο, στην εικοστή επέτειο του Μπλόκου, το 1964».
Οι Συνταγματάρχες θέλησαν να αλλάξουν την ιστορία
Είναι γνωστό ότι οι Απριλιανοί δικτάτορες της περιόδου 1967-1974 κυβέρνησαν μαζί με τους προδότες της κατοχικής περιόδου, δίνοντας άλλοθι στα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν στην Ελλάδα την περίοδο 1940-1944. Σε ό,τι αφορά το μπλόκο της Κοκκινιάς, «εκείνη την περίοδο η διοργάνωση της τελετής μνήμης απέκτησε αντικομουνιστικό χαρακτήρα. Είναι ενδεικτικό ότι στην πρώτη εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 1967 αποσιωπήθηκε η συμμετοχή των ταγματασφαλιτών. Μάλιστα προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι “κύριος αποκλειστικός στόχος” του μπλόκου ήταν μέλη της ΟΠΛΑ, καθώς και ότι οι κουκουλοφόροι καταδότες ήταν εντεταλμένα μέλη του ΚΚΕ.
Στις 17 Αυγούστου 1968 έγιναν τα αποκαλυπτήρια μία νέας αναμνηστικής πλάκας στη μάντρα, η οποία έφερε την επιγραφή “Προδόται και μασκοφόροι κομμουνισταί εαμίται, ελασίται παρέδωσαν εις τους βάρβαρους κατακτητάς την 17ην Αυγούστου 1944 αγνούς πατριώτας αγωνιστάς της Εθνικής Αντιστάσεως, τέκνα ηρωικά της Νικαίας, οι οποίοι και εξετελέσθησαν εις τον χώρον τούτον”.
Ας σημειωθεί ότι σε ομιλία του ο ταγματάρχης Νικόλαος Πλυτζανόπουλος - ανιψιός του Ιωάννη Πλυτζανόπουλου - που είχε διορισθεί δήμαρχος Νίκαιας επανέλαβε το ίδιο επιχείρημα μιλώντας για “μασκοφόρους προδότας κομμουνιστάς”, ενώ σχετικά με τα θύματα είχε πει ότι επρόκειτο για “αθώους εθνικόφρονας πολίτας της Νικαίας”. Ακόμη δεν παρέλειψε να υπερασπιστεί την ανάγκη δράσης, το καλοκαίρι του 1944, κατά της “κόκκινης τρομοκρατίας”. Η επιγραφή που προαναφέραμε αφαιρέθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974».
Η αναγνώριση της εθνικής αντίστασης και η σημαδιακή ημερομηνία της 17ης Αυγούστου
Τον Αύγουστο του 1982 ψηφίζεται από το Ελληνικό Κοινοβούλιο το νομοσχέδιο για την αναγνώριση της ενιαίας Εθνικής Αντίστασης εναντίον των στρατευμάτων Κατοχής την περίοδο 1941-1944. Η τριήμερη ιστορική συζήτηση του νομοσχεδίου ξεκίνησε στις 17 Αυγούστου, ημέρα της τριακοστής όγδοης επετείου του Μπλόκου της Κοκκινιάς, στην Ολομέλεια της Βουλής, με την ομιλία του πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου.
Μεταξύ άλλων, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέφερε:
«Ήλθε τώρα η ώρα δίπλα στους ήρωες του 1821 να τοποθετήσουμε στην εθνική μας μνήμη ενωμένους αυτούς που έπεσαν στο 1940-1944. Τα στρατευμένα παιδιά του λαού που έγραψαν σελίδες δόξας στον μεγάλο αμυντικό πόλεμο.
(..) Αυτούς επίσης που συνέχισαν τον αγώνα στα βουνά και στις πόλεις, φτιάχνοντας ένα μαζικό λαϊκό κίνημα με πολυβόλα και συλλαλητήρια με περιφρόνηση προς τον θάνατο, με πάθος για τη λευτεριά, με άμετρη αυτοθυσία, άνδρες και γυναίκες στην Πίνδο και στη Ρούμελη, στον Γοργοπόταμο, στην Αθήνα, στην Κοκκινιά, στο Χαϊδάρι, στην Καισαριανή, στα Καλάβρυτα, στο Δίστομο, στις πόλεις, στα χωριά, στην Ελλάδα, στη Μέση Ανατολή, στα γερμανικά στρατόπεδα.
(...) Η κυβέρνηση της Ελλάδας επιτελεί σήμερα με ευλάβεια το καθήκον της. Εγώ ως Έλληνας σήμερα αισθάνομαι υπερήφανος».
Οι πρώτες μεταπολεμικές νομοθετικές ρυθμίσεις για την Εθνική Αντίσταση (Α.Ν. 971/1949 “Περί απονομής ηθικών αμοιβών εις τας εθνικάς ανταρτικάς οµάδας και εθνικάς οργανώσεις εσωτερικής αντιστάσεως”) δε συμπεριλάμβαναν τους αντάρτες του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ, των πολυπληθέστερων αντιστασιακών οργανώσεων την περίοδο της Κατοχής. Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε με όλες της νομοθετικές ρυθμίσεις που θεσπίστηκαν μέχρι και τη χούντα των Συνταγματαρχών. Μάλιστα, οι Απριλιανοί έφτασαν το σημείο να αναγνωρίσουν τους ταγματασφαλίτες ως αντιστασιακούς με τον Νόμο 179/1969.
Στη Μεταπολίτευση το θέμα επανήλθε στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης. Έτσι, στις 23 Αυγούστου του 1982, η Εθνική Αντίσταση αναγνωρίστηκε με τον Νόμο 1285 που ψήφισε η Βουλή, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου. Υπέρ του νομοσχεδίου ψήφισαν τότε το ΠΑΣΟΚ που είχε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία και το ΚΚΕ, ενώ η Νέα Δημοκρατία μετά την ομιλία του αρχηγού της Ευάγγελου Αβέρωφ αποχώρησε από την αίθουσα, πλην του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, ο οποίος, αφού άσκησε κριτική πάνω στη στάση που τηρούσε η συντηρητική παράταξη, ψήφισε υπέρ της συνολικής αναγνώρισης της Εθνικής Αντίστασης.
