Η πιο ακριβή πρώτη ύλη του 21ου αιώνα δεν εξορύσσεται από τη γη. Παράγεται καθημερινά από δισεκατομμύρια ανθρώπους.
Υπήρξαν εποχές που οι αυτοκρατορίες έχτιζαν την ισχύ τους πάνω στον χρυσό. Άλλες που κυριάρχησαν χάρη στο πετρέλαιο. Στη σημερινή ψηφιακή εποχή, όμως, η μεγαλύτερη πηγή πλούτου δε βρίσκεται ούτε στα ορυχεία ούτε στα κοιτάσματα ενέργειας.
Βρίσκεται στις βιβλιοθήκες, στα πανεπιστήμια, στα δημοσιογραφικά αρχεία, στα έργα τέχνης, στις φωτογραφίες, στη μουσική και στις αμέτρητες σκέψεις που οι άνθρωποι δημοσιεύουν καθημερινά στο διαδίκτυο. Αυτή είναι η πρώτη ύλη πάνω στην οποία εκπαιδεύτηκαν τα μεγάλα συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης.
Το ερώτημα είναι απλό: Ποιος την παραχώρησε; Και ποιος ωφελείται σήμερα από αυτήν;
Η τεχνολογία δε γεννιέται στο κενό
Τα τελευταία δύο χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται σχεδόν ως ένα τεχνολογικό θαύμα. Οι εφαρμογές της υπόσχονται καλύτερες διαγνώσεις στην Ιατρική, εξατομικευμένη εκπαίδευση, επιτάχυνση της επιστημονικής έρευνας, παραγωγικότητα στις επιχειρήσεις και νέες δυνατότητες στην καθημερινότητα.
Πίσω από τον ενθουσιασμό, όμως, διαμορφώνεται μια εντελώς διαφορετική συζήτηση. Όχι για το αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι χρήσιμη, αλλά για το πώς κατασκευάστηκε και ποιο τίμημα κρύβεται πίσω από τις εντυπωσιακές επιδόσεις της. Το αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η κριτική δεν προέρχεται από ανθρώπους που φοβούνται την τεχνολογία.
Αντίθετα, εκφράζεται από επιστήμονες που συμμετείχαν οι ίδιοι στη διαμόρφωση της σύγχρονης ψηφιακής εποχής. Καμία τεχνολογία δεν είναι πολιτικά ουδέτερη, από τη στιγμή μάλιστα που είναι κτήμα μεγάλων πολυεθνικών κολοσσών, δεν έχει καν το πρόσχημα του δημόσιου ελέγχου.
Η φωνή που ακούστηκε πριν απ’ όλους
Η Timnit Gebru ήταν από τους πρώτους ερευνητές που αμφισβήτησαν δημόσια την πορεία της τεχνητής νοημοσύνης. Η πρώην επικεφαλής του τομέα Ηθικής της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Google προειδοποίησε ότι όσο μεγαλύτερα γίνονται τα γλωσσικά μοντέλα, τόσο αυξάνονται και τα προβλήματα που τα συνοδεύουν: αδιαφάνεια, προκαταλήψεις, τεράστια κατανάλωση ενέργειας και ανεξέλεγκτη χρήση δεδομένων.
Η αποχώρησή της από την Google, ύστερα από σύγκρουση για τη δημοσίευση σχετικής επιστημονικής εργασίας, άνοιξε έναν διάλογο που σήμερα βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης.
Το ζήτημα, έλεγε ουσιαστικά η Gebru, δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ποιο είναι το πραγματικό κόστος της.
Όταν η γνώση αλλάζει ιδιοκτήτη
Η Ναόμι Κλάιν πηγαίνει ακόμη βαθύτερα. Για την Καναδή συγγραφέα, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια νέα τεχνολογία. Είναι ένας νέος τρόπος συγκέντρωσης πλούτου και ισχύος. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύτηκαν χρησιμοποιώντας βιβλία, άρθρα, εικόνες, φωτογραφίες, μουσική και κάθε μορφή ανθρώπινης δημιουργίας που ήταν διαθέσιμη στο διαδίκτυο, χωρίς να προηγηθεί συναίνεση ή οικονομική ανταμοιβή των δημιουργών τους. Η συλλογική γνώση μετατράπηκε σε εμπορικό προϊόν.
Εκείνο που δημιουργήθηκε από εκατομμύρια ανθρώπους συγκεντρώθηκε σε λίγες εταιρείες και επέστρεψε στην κοινωνία με τη μορφή συνδρομητικών υπηρεσιών, ψηφιακών εργαλείων και προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η Κλάιν μιλά για μια νέα μορφή ιδιωτικοποίησης του κοινού πνευματικού πλούτου.
Η νέα οικονομία της επιτήρησης
Πολύ πριν εμφανιστεί η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, η καθηγήτρια του Harvard, Shoshana Zuboff, είχε περιγράψει την οικονομία της επιτήρησης. Η βασική της θέση ήταν ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες δεν εμπορεύονται απλώς υπηρεσίες.
Εμπορεύονται τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης αυτή η λογική αποκτά ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις. Δεν αξιοποιούνται μόνο οι διαδικτυακές μας κινήσεις. Αξιοποιείται το σύνολο της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Κάθε δημόσιο κείμενο, κάθε εικόνα, κάθε αναζήτηση, κάθε ψηφιακό αποτύπωμα μπορεί να εξελιχθεί σε υλικό εκπαίδευσης νέων αλγορίθμων. Το ψηφιακό ίχνος μετατρέπεται σε κεφάλαιο.
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει βάρος
Συχνά μιλάμε για την τεχνητή νοημοσύνη σαν να είναι κάτι άυλο. Η Kate Crawford υπενθυμίζει ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Πίσω από κάθε ερώτηση που υποβάλλεται σε έναν αλγόριθμο λειτουργεί μια γιγαντιαία βιομηχανική υποδομή.
Κέντρα δεδομένων που καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας. Δίκτυα ψύξης που απαιτούν τεράστιους όγκους νερού. Εξορύξεις σπάνιων γαιών. Αλυσίδες εφοδιασμού που εκτείνονται σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η ψηφιακή οικονομία έχει τελικά πολύ πιο υλικό αποτύπωμα απ' όσο δείχνει η οθόνη ενός υπολογιστή.
Οι μηχανές δε σκέφτονται
Ο γνωστικός επιστήμονας Gary Marcus υπενθυμίζει κάτι που συχνά χάνεται μέσα στον θόρυβο των εντυπώσεων. Οι αλγόριθμοι δεν κατανοούν τον κόσμο. Αναγνωρίζουν πιθανότητες.
Επεξεργάζονται μοτίβα. Υπολογίζουν την πιθανότερη συνέχεια μιας πρότασης χωρίς να διαθέτουν εμπειρία, πρόθεση ή ανθρώπινη κρίση. Η εντυπωσιακή τους απόδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την κατανόηση. Και ακριβώς γι' αυτό, όπως επισημαίνει, οι κοινωνίες οφείλουν να είναι ιδιαίτερα προσεκτικές όταν μεταφέρουν κρίσιμες αποφάσεις από τον άνθρωπο στον αλγόριθμο.
Το μεγάλο πολιτικό ερώτημα
Όλες αυτές οι προσεγγίσεις συγκλίνουν σε ένα σημείο. Το δίλημμα της εποχής μας δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα εξελιχθεί. Αυτό είναι ήδη δεδομένο. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα ορίζει τους κανόνες της. Ποιος θα ελέγχει τα δεδομένα. Ποιος θα κατέχει τη γνώση.
Ποιος θα απολαμβάνει την οικονομική υπεραξία που παράγεται από τη συλλογική ανθρώπινη δημιουργία. Και ποιος θα πληρώνει το ενεργειακό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος αυτής της νέας ψηφιακής οικονομίας.
Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση συνοδεύτηκε από μια αντίστοιχη αναδιανομή ισχύος. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί εξαίρεση. Ίσως, τελικά, η πιο κρίσιμη συζήτηση της εποχής μας να μην αφορά τις μηχανές. Να αφορά τους ανθρώπους και τα μονοπωλιακά τραστ τους που τις ελέγχουν. Γιατί στο τέλος της ημέρας, το πιο πολύτιμο αγαθό δεν είναι ο αλγόριθμος. Είναι ο ανθρώπινος νους που τον έκανε δυνατό.
