Ζούμε στην εποχή όπου η γνώμη διαδίδεται ταχύτερα από την αλήθεια. Σε λίγα μόλις δευτερόλεπτα, μια ανάρτηση, ένα βίντεο ή μια φωτογραφία μπορεί να προκαλέσει χιλιάδες σχόλια, εκατοντάδες κοινοποιήσεις και ένα ατελείωτο κύμα καταδίκης.
Πριν ακόμη ακουστεί η άλλη πλευρά, πριν παρουσιαστούν τα πραγματικά γεγονότα, πριν υπάρξει η παραμικρή απόδειξη, τα “δικαστήρια” των social media έχουν ήδη εκδώσει την ετυμηγορία τους.
Η εύκολη κριτική έχει μετατραπεί σε καθημερινή συνήθεια. Δεν απαιτεί γνώση, ούτε επιχειρήματα. Αρκεί ένα πληκτρολόγιο, μια οθόνη και η ψευδαίσθηση της ανωνυμίας.
Πολλοί αισθάνονται πως έχουν το δικαίωμα να σχολιάζουν τους πάντες και τα πάντα, συχνά με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς, χωρίς να γνωρίζουν το παρασκήνιο, τις συνθήκες ή την πραγματικότητα. Το χειρότερο όμως δεν είναι η κριτική. Η κριτική είναι απαραίτητη σε μια δημοκρατική κοινωνία. Εκείνο που πραγματικά προβληματίζει είναι η κριτική χωρίς επιχειρήματα, χωρίς ευθύνη και χωρίς ίχνος σεβασμού.
Η “αρένα” των social media
Τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργήθηκαν για να φέρουν τους ανθρώπους πιο κοντά. Στην πορεία, όμως, εξελίχθηκαν σε μια τεράστια αρένα όπου συχνά κυριαρχεί η τοξικότητα. Η λογική του «ποιος θα γράψει το πιο σκληρό σχόλιο», ποιος θα συγκεντρώσει περισσότερα likes ή ποιος θα γίνει viral, οδηγεί πολλές φορές σε συμπεριφορές που ξεπερνούν κάθε όριο.
Ο θυμός, η αγανάκτηση και η σύγκρουση μετατρέπονται σε προϊόν υψηλής απήχησης. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η υπερβολή επιβραβεύεται και η ψυχραιμία θεωρείται σχεδόν αδιάφορη
Σήμερα δε χρειάζεται να έχει κάποιος στοιχεία για να κατηγορήσει έναν άνθρωπο. Δε χρειάζεται να γνωρίζει την αλήθεια. Αρκεί μια φήμη, ένα κομμένο βίντεο, ένας τίτλος ή μια φωτογραφία εκτός πλαισίου. Μέσα σε λίγα λεπτά δημιουργείται ένα κύμα οργής που δύσκολα ανακόπτεται και όταν τελικά αποδειχθεί πως τα γεγονότα ήταν διαφορετικά, η ζημιά έχει ήδη γίνει. Η δημόσια εικόνα ενός ανθρώπου μπορεί να έχει καταστραφεί ανεπανόρθωτα.
Πίσω από κάθε προφίλ που γίνεται στόχος υπάρχει ένας πραγματικός άνθρωπος. Ένας εργαζόμενος, ένας γονιός, ένας νέος ή μια νέα που καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο την κριτική, αλλά και την προσωπική διαπόμπευση. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους, οδηγήθηκαν σε κοινωνική απομόνωση ή αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας επειδή έγιναν αντικείμενο μιας διαδικτυακής “δίκης”.
Η αδηφάγος λογική των social media δε συγχωρεί. Ζητά συνεχώς νέο “θύμα”. Σήμερα είναι ένας πολιτικός, αύριο ένας δημοσιογράφος, μεθαύριο ένας καλλιτέχνης και την επόμενη ημέρα ένας απλός πολίτης, που βρέθηκε στο λάθος σημείο τη λάθος στιγμή. Η πληροφορία καταναλώνεται με απίστευτη ταχύτητα και μαζί της καταναλώνονται και οι άνθρωποι.
Ποια τεκμηριωμένη άποψη;
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι πολλές φορές η τεκμηριωμένη άποψη περνά σε δεύτερη μοίρα. Ο πιο ψύχραιμος σχολιασμός δύσκολα συγκεντρώνει την ίδια απήχηση με μια ακραία επίθεση. Οι αλγόριθμοι ευνοούν συχνά ό,τι προκαλεί έντονη συναισθηματική αντίδραση. Ο θυμός, η αγανάκτηση και η σύγκρουση μετατρέπονται σε προϊόν υψηλής απήχησης. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η υπερβολή επιβραβεύεται και η ψυχραιμία θεωρείται σχεδόν αδιάφορη.
Αυτό δε σημαίνει πως οι δημόσιοι λειτουργοί, οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι ή οποιοδήποτε δημόσιο πρόσωπο δεν πρέπει να δέχονται κριτική. Αντίθετα, ο έλεγχος είναι βασικό στοιχείο της Δημοκρατίας. Όμως η κριτική οφείλει να βασίζεται σε στοιχεία, σε γεγονότα και σε επιχειρήματα. Όταν μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση, σε ύβρεις ή σε στοχοποίηση της προσωπικότητας κάποιου, τότε δεν υπηρετεί την ενημέρωση ούτε τη δημοκρατία. Υπηρετεί μόνο τον φανατισμό.
Η κοινωνία μας δείχνει να χάνει σταδιακά την υπομονή της. Δεν ακούμε για να κατανοήσουμε. Ακούμε μόνο για να απαντήσουμε. Δεν περιμένουμε να ολοκληρωθεί μια έρευνα ή να ακουστούν όλες οι απόψεις. Βιαζόμαστε να αποφασίσουμε ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο και αυτή η βιασύνη γεννά τεράστιες αδικίες.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι πολλές φορές η διαδικτυακή κατακραυγή μετατρέπεται σε μορφή δημόσιου εξευτελισμού. Άνθρωποι φωτογραφίζονται, βιντεοσκοπούνται ή καταγράφονται χωρίς τη συγκατάθεσή τους και στη συνέχεια γίνονται αντικείμενο χλευασμού από χιλιάδες αγνώστους. Η αξιοπρέπεια εξαφανίζεται μπροστά στην ανάγκη για περισσότερα views και περισσότερες κοινοποιήσεις.
Η ευθύνη, βέβαια, δε βαραίνει μόνο τις πλατφόρμες. Βαραίνει όλους μας. Κάθε φορά που κοινοποιούμε μια ανυπόστατη πληροφορία, κάθε φορά που σχολιάζουμε χωρίς να γνωρίζουμε τα γεγονότα, κάθε φορά που συμμετέχουμε σε έναν διαδικτυακό λιθοβολισμό, γινόμαστε μέρος του προβλήματος. Η ανωνυμία δεν πρέπει να λειτουργεί ως άλλοθι για την απουσία ήθους.
Χρειάζεται να ξαναμάθουμε να διαφωνούμε με πολιτισμό. Να επιχειρηματολογούμε αντί να προσβάλλουμε. Να αναζητούμε την αλήθεια αντί να επιβεβαιώνουμε τις προκαταλήψεις μας. Να θυμόμαστε πως πίσω από κάθε φωτογραφία υπάρχει ένας άνθρωπος με οικογένεια, φίλους, εργασία και αξιοπρέπεια.
Η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει από την κριτική. Κινδυνεύει από τη συκοφαντία, τη λάσπη και την οργανωμένη στοχοποίηση.
Όταν η δημόσια συζήτηση βασίζεται στις κραυγές και όχι στα επιχειρήματα, όταν οι χαρακτηρισμοί αντικαθιστούν τον διάλογο, τότε η κοινωνία φτωχαίνει πνευματικά και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται.
Ίσως έχει έρθει η στιγμή να αναρωτηθούμε αν τα social media υπηρετούν πλέον τον αρχικό τους σκοπό ή αν έχουν μετατραπεί σε έναν μηχανισμό παραγωγής οργής.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε καθορίζει το αποτέλεσμα. Αν επιλέξουμε τον σεβασμό, την τεκμηρίωση και την υπευθυνότητα, μπορεί να αποτελέσει εργαλείο δημοκρατίας και ενημέρωσης.
Αν όμως συνεχίσουμε να επιβραβεύουμε την τοξικότητα και την ευκολία της προσβολής, τότε θα βλέπουμε ολοένα και περισσότερες “εκτελέσεις χαρακτήρων” χωρίς στοιχεία και χωρίς επιστροφή.
Η δημόσια κριτική είναι δικαίωμα. Η δημόσια διαπόμπευση δεν είναι. Η ελευθερία του λόγου δεν μπορεί να συγχέεται με την ελευθερία της συκοφαντίας και η διαφωνία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε μίσος. Γιατί, όταν η κοινωνία συνηθίσει να καταδικάζει ανθρώπους πριν ακούσει την αλήθεια, τότε αργά ή γρήγορα κανείς δε θα αισθάνεται πραγματικά ασφαλής απέναντι στη δύναμη του ψηφιακού όχλου.
Η ποιότητα του δημόσιου διαλόγου αποτελεί καθρέφτη της ποιότητας της Δημοκρατίας μας. Αν θέλουμε μια κοινωνία με περισσότερη δικαιοσύνη, περισσότερη υπευθυνότητα και περισσότερο σεβασμό, οφείλουμε να ξεκινήσουμε από τον τρόπο που μιλάμε, σχολιάζουμε και κρίνουμε. Γιατί οι λέξεις μπορεί να μην αφήνουν ορατές πληγές, όμως πολλές φορές προκαλούν τραύματα που δύσκολα επουλώνονται. Τελικά κάποιοι μετατρέπουν την “κριτική” σε διαπόμπευση.
