Η Κρήτη σπάει το ένα τουριστικό ρεκόρ μετά το άλλο. Αφίξεις, πτήσεις, ξενοδοχειακές μονάδες, βραχυχρόνιες μισθώσεις, κρουαζιερόπλοια, εκατομμύρια επισκέπτες. Κάθε χρόνο, σχεδόν με πανηγυρικό τρόπο, περιμένουμε τους αριθμούς. Πόσοι ήρθαν, πόσο αυξήθηκαν οι αφίξεις, πόσες επιπλέον αεροπορικές θέσεις προστέθηκαν και εάν τελικά η σεζόν θα κλείσει με νέο ιστορικό ρεκόρ.
Μόνο που μέσα σε αυτή τη λατρεία των αριθμών έχουμε ξεχάσει να κάνουμε την πιο σημαντική ερώτηση. Αλήθεια, τι τουρισμό θέλουμε στην Κρήτη; Θέλουμε απλώς περισσότερο κόσμο ή θέλουμε καλύτερο τουρισμό; Θέλουμε εκατομμύρια επισκέπτες που θα συνωστίζονται για λίγες εβδομάδες στις ίδιες παραλίες, στα ίδια σοκάκια, στους ίδιους δρόμους και στα ίδια τουριστικά θέρετρα ή θέλουμε έναν επισκέπτη που θα γνωρίζει πραγματικά την Κρήτη, θα μένει περισσότερες ημέρες, θα κινείται σε ολόκληρο το νησί και θα αφήνει ουσιαστικό οικονομικό αποτύπωμα στην τοπική κοινωνία;
Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Είναι πλέον βαθιά υπαρξιακό για το ίδιο το τουριστικό προϊόν της Κρήτης. Γιατί ο υπερτουρισμός δεν είναι μια λέξη της μόδας. Δεν είναι ένας όρος που αφορά μόνο τη Σαντορίνη, τη Μύκονο, τη Βαρκελώνη ή τη Βενετία. Είναι μια πραγματικότητα που χτυπά ήδη την πόρτα αρκετών περιοχών της Κρήτης και σε κάποιες περιπτώσεις έχει περάσει προ πολλού το κατώφλι.
Ας δούμε τι συμβαίνει το καλοκαίρι στο Ελαφονήσι. Ας δούμε την εικόνα στον Μπάλο. Ας παρατηρήσουμε τι γίνεται σε συγκεκριμένες ώρες στα Χανιά, στο παλιό λιμάνι, στα Μάλια, στη Χερσόνησο, στην Αγία Πελαγία, σε δημοφιλείς παραλίες του Ρεθύμνου και σε δεκάδες ακόμη σημεία του νησιού.
Χιλιάδες άνθρωποι κινούνται ταυτόχρονα προς τους ίδιους προορισμούς. Εκατοντάδες λεωφορεία, ενοικιαζόμενα αυτοκίνητα και Ι.Χ. πιέζουν ένα οδικό δίκτυο που σε πολλές περιπτώσεις σχεδιάστηκε για μια εντελώς διαφορετική Κρήτη. Οι χώροι στάθμευσης δεν επαρκούν. Τα δίκτυα ύδρευσης δοκιμάζονται. Η διαχείριση των απορριμμάτων γίνεται καθημερινή μάχη. Οι υπηρεσίες των Δήμων καλούνται με το προσωπικό του χειμώνα να διαχειριστούν πληθυσμούς που σε συγκεκριμένες περιοχές πολλαπλασιάζονται μέσα σε λίγες ημέρες. Κι εμείς εξακολουθούμε να μετράμε κεφάλια.
Πόσο αντέχει η Κρήτη;
Τόσα εκατομμύρια τουρίστες. Τόσες αφίξεις. Τόσες πτήσεις. Μπράβο μας. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι άλλο: αντέχει η Κρήτη; Και ακόμη περισσότερο απολαμβάνει η Κρήτη τα οικονομικά οφέλη που αντιστοιχούν σε αυτήν την τεράστια τουριστική πίεση;
Γιατί υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στον μαζικό τουρισμό και στον ποιοτικό τουρισμό και εδώ πρέπει επιτέλους οι φορείς του νησιού, η Περιφέρεια, οι Δήμοι, οι ξενοδόχοι, οι τουριστικοί επιχειρηματίες και η κεντρική κυβέρνηση να καθίσουν γύρω από ένα τραπέζι και να μιλήσουν χωρίς ωραιοποιήσεις.
Δεν είναι δυνατόν να πανηγυρίζουμε για τα εκατομμύρια των αφίξεων και την ίδια στιγμή οι άνθρωποι της αγοράς να λένε ότι τα ταμεία δεν ακολουθούν πάντα την ίδια ανοδική πορεία.
Δε γίνεται τα αεροδρόμια να γεμίζουν, οι δρόμοι να ασφυκτιούν, οι παραλίες να βουλιάζουν από κόσμο και ο μικρός επαγγελματίας να αναρωτιέται πού ακριβώς βρίσκεται αυτή η περιβόητη τουριστική ανάπτυξη.
Άρα κάτι πρέπει να εξετάσουμε. Ποιος είναι ο τουρίστας που έρχεται στην Κρήτη; Πόσες ημέρες μένει;
Πόσα χρήματα ξοδεύει εκτός του ξενοδοχείου; Επισκέπτεται την τοπική αγορά; Τρώει σε μια κρητική ταβέρνα; Αγοράζει τοπικά προϊόντα; Γνωρίζει την ενδοχώρα; Πηγαίνει στα χωριά;
Επισκέπτεται ένα οινοποιείο, ένα ελαιοτριβείο, έναν αρχαιολογικό χώρο; Ή μήπως έχουμε δημιουργήσει σε αρκετές περιπτώσεις ένα μοντέλο όπου ο επισκέπτης προσγειώνεται, μεταφέρεται σε μια μεγάλη μονάδα, περνά το μεγαλύτερο μέρος των διακοπών του μέσα σε αυτή και αναχωρεί έχοντας δει ελάχιστα από την πραγματική Κρήτη;
Μεγάλη προσφορά, αλλά...
Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την τεράστια προσφορά των μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων στην οικονομία και στην απασχόληση. Χιλιάδες οικογένειες ζουν από τον τουρισμό. Ολόκληρες περιοχές της Κρήτης αναπτύχθηκαν χάρη σε αυτόν. Αλλά το μοντέλο χρειάζεται επανασχεδιασμό.
Γιατί το νησί δεν είναι απεριόριστο. Το νερό δεν είναι απεριόριστο. Οι δρόμοι δεν είναι απεριόριστοι. Οι παραλίες δεν μπορούν να δεχτούν απεριόριστο αριθμό επισκεπτών. Τα φαράγγια, οι προστατευόμενες περιοχές και τα ευαίσθητα οικοσυστήματα έχουν όρια. Οι ίδιοι οι κάτοικοι έχουν όρια και το σημαντικότερο, όρια έχει και η εμπειρία του επισκέπτη.
Γιατί, ας μη γελιόμαστε, ένας τουρίστας που ταξιδεύει χιλιάδες χιλιόμετρα για να δει έναν από τους διασημότερους προορισμούς της Κρήτης και τελικά βρίσκεται εγκλωβισμένος για ώρες στην κίνηση, αναζητά απεγνωσμένα χώρο στάθμευσης και καταλήγει σε μια παραλία όπου δεν υπάρχει ούτε ένα τετραγωνικό μέτρο ελεύθερο, δε ζει την εμπειρία που του πουλήσαμε και όταν η εμπειρία υποβαθμίζεται, υποβαθμίζεται σταδιακά και ο ίδιος ο προορισμός. Αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο καμπανάκι του υπερτουρισμού. Δεν καταστρέφει μόνο την καθημερινότητα των κατοίκων. Μπορεί να καταστρέψει το ίδιο το προϊόν που δημιούργησε την τουριστική ανάπτυξη.
Τι πουλά η Κρήτη;
Η Κρήτη πουλά αυθεντικότητα. Πουλά τοπίο. Πουλά παραλίες. Πουλά φιλοξενία. Πουλά γαστρονομία. Πουλά πολιτισμό και ιστορία χιλιάδων ετών. Αν μετατρέψουμε την Κρήτη σε ένα απέραντο τουριστικό πάρκο, γεμάτο αυτοκίνητα, ουρές, σκουπίδια και ανεξέλεγκτη δόμηση, τότε πολύ απλά θα έχουμε καταστρέψει το συγκριτικό μας πλεονέκτημα και εδώ ακριβώς πρέπει να απαντήσουν οι φορείς αυτού του τόπου.
Υπάρχει σχέδιο; Υπάρχει μελέτη για τη φέρουσα ικανότητα των δημοφιλών προορισμών; Γνωρίζουμε πόσους επισκέπτες μπορεί πραγματικά να δεχτεί καθημερινά το Ελαφονήσι χωρίς να καταστρέφεται το φυσικό περιβάλλον και χωρίς να μετατρέπεται η επίσκεψη σε μαρτύριο;
Γνωρίζουμε πόσα οχήματα μπορούν να κινηθούν με ασφάλεια προς συγκεκριμένους προορισμούς;
Γνωρίζουμε πόσο νερό απαιτεί η τουριστική ανάπτυξη που σχεδιάζουμε για τα επόμενα δέκα ή είκοσι χρόνια;
Γνωρίζουμε πόσα απορρίμματα θα παράγονται ή απλώς εγκρίνουμε νέες κλίνες, νέες μονάδες και νέες επενδύσεις περιμένοντας μετά από λίγα χρόνια να ανακαλύψουμε ότι τα δίκτυα δεν αντέχουν;
Η Κρήτη χρειάζεται τουρισμό. Αυτό είναι δεδομένο. Αλλά χρειάζεται έναν τουρισμό βιώσιμο, ισορροπημένο και κυρίως έξυπνο. Χρειάζεται επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου όχι μόνο στα λόγια και στις ημερίδες.
Χρειάζεται σοβαρή επένδυση στον χειμερινό τουρισμό, στον συνεδριακό τουρισμό, στον αθλητικό τουρισμό, στον γαστρονομικό και οινικό τουρισμό.
Χρειάζεται να βάλουμε την ενδοχώρα στον τουριστικό χάρτη. Υπάρχουν χωριά στην Κρήτη, που αδειάζουν και βρίσκονται λίγα μόλις χιλιόμετρα από περιοχές όπου το καλοκαίρι επικρατεί το αδιαχώρητο. Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη απόδειξη της αποτυχίας του σημερινού μοντέλου. Από τη μια, ένας παραλιακός προορισμός ασφυκτιά από χιλιάδες επισκέπτες. Από την άλλη, ένα πανέμορφο χωριό είκοσι ή τριάντα χιλιόμετρα μακριά παλεύει να κρατήσει ανοιχτό το τελευταίο του καφενείο. Αυτό δεν είναι ισόρροπη τουριστική ανάπτυξη. Η Κρήτη πρέπει να μοιράσει τον τουρισμό της στον χώρο και στον χρόνο.
Να δώσει κίνητρα για επισκέψεις στην ενδοχώρα. Να δημιουργήσει οργανωμένες διαδρομές γαστρονομίας, πολιτισμού και φύσης. Να συνδέσει πραγματικά τον πρωτογενή τομέα με τον τουρισμό. Να κάνει το κρητικό ελαιόλαδο, το κρασί, τα τυριά και τα τοπικά προϊόντα μέρος της συνολικής εμπειρίας του επισκέπτη και κυρίως να αποφασίσει ποιον επισκέπτη θέλει. Γιατί αυτή είναι η συζήτηση που αποφεύγουμε. Η ποσότητα δεν είναι πάντα επιτυχία.
Δέκα εκατομμύρια επισκέπτες που πιέζουν τις υποδομές και ξοδεύουν ελάχιστα στην τοπική οικονομία δεν είναι αυτονόητα καλύτεροι από λιγότερους επισκέπτες που μένουν περισσότερες ημέρες, ταξιδεύουν σε ολόκληρο το νησί και καταναλώνουν τοπικά προϊόντα και υπηρεσίες.
Η ουσία πέρα από τα ρεκόρ
Το ζητούμενο δεν μπορεί να είναι κάθε χρόνο άλλο ένα ρεκόρ αφίξεων. Το ζητούμενο πρέπει να είναι πόσα χρήματα έμειναν στην Κρήτη.
Πόσες ποιοτικές θέσεις εργασίας δημιουργήθηκαν. Πόσοι νέοι άνθρωποι μπόρεσαν να μείνουν στον τόπο τους. Πόσο προστατεύσαμε το περιβάλλον μας. Πόσο βελτιώσαμε τις υποδομές μας και τελικά, πόσο καλύτερα ζουν οι ίδιοι οι Κρητικοί από αυτήν την τεράστια τουριστική ανάπτυξη. Γιατί ο τουρισμός πρέπει να υπηρετεί τον τόπο. Όχι ο τόπος να θυσιάζεται στον βωμό του τουρισμού. Το “καμπανάκι” έχει ήδη χτυπήσει.
Σε πολλές περιοχές της Κρήτης ο υπερτουρισμός δεν είναι ένα μελλοντικό σενάριο. Είναι η εικόνα του σήμερα. Το ερώτημα είναι εάν θα περιμένουμε να φτάσουμε στο σημείο χωρίς επιστροφή ή εάν επιτέλους θα σχεδιάσουμε το αύριο.
Οι φορείς της Κρήτης πρέπει να απαντήσουν: Τι ποιότητα τουρισμού θέλουμε; Τι Κρήτη θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά μας και κυρίως, θέλουμε ένα νησί που θα ζει από τον τουρισμό ή ένα νησί που στο τέλος θα έχει “γονατίσει” από τον ίδιο του τον τουρισμό; Οι αριθμοί είναι χρήσιμοι. Τα ρεκόρ είναι όμορφα. Αλλά η Κρήτη δεν είναι αριθμός σε έναν πίνακα αφίξεων. Είναι ένας τόπος με συγκεκριμένες αντοχές και ίσως ήρθε η ώρα, πριν πανηγυρίσουμε για το επόμενο τουριστικό ρεκόρ, να αναρωτηθούμε όλοι σοβαρά: Αντέχουμε άλλο ένα τουριστικό ρεκόρ;
