Η ανακοίνωση για την δημιουργία του Open USD (του ψηφιακού δολαρίου) με τη συμμετοχή 149 εταιρικών κολοσσών—από Visa και Mastercard έως BlackRock, Google και Stripe σηματοδοτεί την εμφάνιση του νέου χρηματοπιστωτικού εργαλείου. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί την επιβεβαίωση μιας ανάλυσης που διατύπωσε ο Ανδρέας Παπανδρέου πριν από 35 χρόνια, στη διάλεξή του στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης. Το ερώτημα που έθεσε τότε—«Τι σημαίνει Σοσιαλισμός σήμερα;»—παραμένει εξίσου επίκαιρο, ίσως πιο επίκαιρο από ποτέ, απέναντι σε έναν καπιταλισμό που δεν έχει πλέον ανάγκη τα κράτη για να δημιουργεί χρήμα.
Η νίκη του Καπιταλισμού μέσω της Τεχνολογίας
Ο Παπανδρέου, το 1991, ερμήνευσε την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ως μια νίκη που οφειλόταν στη διαρκή επανάσταση που είναι η πεμπτουσία του καπιταλισμού—μια επανάσταση που τροφοδοτήθηκε από νέες τεχνολογίες στον αυτοματισμό, την πληροφόρηση και τις επικοινωνίες. Αυτές οι τεχνολογίες, ανέφερε, λειτούργησαν ως Δούρειος Ίππος: μόλις τα σοβιετικά μορφής καθεστώτα ανέπτυξαν ουσιαστικές επαφές με τον παγκόσμιο καπιταλισμό, η ανώτερη παραγωγικότητα και τα ελκυστικά καταναλωτικά αγαθά της Δύσης υπέσκαψαν τα θεμέλιά τους.
Σήμερα, η ίδια δυναμική επαναλαμβάνεται σε ένα ανώτερο επίπεδο. Το Open USD δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την πρόοδο στις τεχνολογίες blockchain, την κρυπτογραφία, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τους αυτοματισμούς. Αυτές οι νέες παραγωγικές δυνάμεις—η ΑΙ, η κβαντική υπολογιστική, η φωτονική, η βιοτεχνολογία, η ρομποτική— είναι το υλικό υπόβαθρο που επιτρέπει στις πολυεθνικές να δημιουργήσουν ένα παράλληλο, ιδιωτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, παρακάμπτοντας τα κράτη και τις κεντρικές τράπεζες.
Ο Πατερναλιστικός Καπιταλισμός στην Ψηφιακή Εποχή
Ο Παπανδρέου περιέγραψε τον σύγχρονο καπιταλισμό ως πατερναλιστικό, διότι οι γιγαντιαίες πολυεθνικές εταιρείες ελέγχουν τα δίκτυα πληροφόρησης και επικοινωνίας, διαμορφώνοντας τη ζήτηση και τις επενδυτικές αποφάσεις. Το Open USD αποτελεί την επιτομή αυτού του μοντέλου: ένα καρτέλ εταιρειών—που ελέγχουν τα δίκτυα πληρωμών, τα δεδομένα, τα χρηματοπιστωτικά εργαλεία και τις υποδομές του διαδικτύου—δημιούργησε το δικό του ψηφιακό δολάριο. Οι αποφάσεις για τη λειτουργία του λαμβάνονται από το διοικητικό συμβούλιο του Open Standard, το οποίο απαρτίζεται από τις ίδιες τις συμμετέχουσες εταιρείες. Κανένας εκλεγμένος αντιπρόσωπος, καμία κεντρική τράπεζα, κανένα κοινοβούλιο δεν έχει λόγο σε αυτό το σύστημα.
Ο Παπανδρέου, επικαλούμενος τον André Gorz, τόνιζε ότι αποφασίζονται πλέον από τεχνοκράτες, επιχειρηματίες και τραπεζίτες:
του τι πρέπει να παράγεται και πώς,
ποιές οι κοινωνικές προτεραιότητες και τα μοντέλα κατανάλωσης,
Το Open USD είναι η πιο πρόσφατη και η πιο κραυγαλέα επιβεβαίωση αυτής της διαπίστωσης: η αρχιτεκτονική του ίδιου του χρήματος—μια θεμελιώδης λειτουργία του κράτους—έχει περάσει σε ιδιωτικά χέρια σε τεχνοκράτες, επιχειρηματίες και τραπεζίτες.
Η Αξία που δεν μετριέται: Γνώση, Συνεργασία, Υποδομές
Το παραδοσιακό ΑΕΠ, που μετρά μόνο υλικές συναλλαγές, βλέπει στο Open USD απλώς μια νέα χρηματοοικονομική υπηρεσία. Όμως η πραγματική αξία του βρίσκεται αλλού: στην παραγωγή νέας γνώσης (πρωτόκολλα, αλγόριθμοι, έξυπνα συμβόλαια), στη δημιουργία ενός ολόκληρου νέου τομέα της οικονομίας που συνδέει τράπεζες, fintech, εμπόριο και κρυπτογραφικές υποδομές, και, κυρίως, στη μετατροπή μιας ιδιόκτητης υπηρεσίας σε μια ανοιχτή, κοινόχρηστη υποδομή. Η αξία του Open USD δεν πηγάζει από την αποκλειστικότητα, αλλά από την ευρεία συμμετοχή και την κοινή χρήση της γνώσης λειτουργίας του(όλα αυτά επιβεβαιώνουν την αναγκαιότητα μέτρησης και υπολογισμού τους στο ΑΕΠΓνώσης).
Εδώ, όμως, βρίσκεται και η κρίσιμη αντίφαση. Ο Παπανδρέου υποστήριζε με έμφαση την ανάγκη για ίση πρόσβαση στην πληροφόρηση και τις επικοινωνίες, και για αποφυγή μονοπωλίων στον τομέα αυτό. Το Open USD, παρά τον «ανοιχτό» χαρακτήρα του, είναι μια ανοιχτή υποδομή υπό τον έλεγχο ενός κλειστού μονοπωλιακού καρτέλ. Η συμμετοχή είναι ανοιχτή μόνο σε όσους αποδεχτούν τους όρους του. Πρόκειται για μια ιδιοποίηση της συλλογικής, κοινωνικής γνώσης από τα μονοπώλια—μια διαδικασία που ο Παπανδρέου θα αναγνώριζε ως τον πατερναλιστικό καπιταλισμό στη νέα, ψηφιακή του μορφή.
Η Κρίση του Καπιταλισμού και το Open USD
Ο Παπανδρέου τόνιζε ότι- παρά τη νίκη του επί του σοβιετικού μοντέλου- ο καπιταλισμός βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Το κίνητρο του κέρδους, έλεγε, παράγει μια επιτακτική ανάγκη συσσώρευσης κεφαλαίου, η οποία οδηγεί στην εκμετάλλευση της πλειοψηφίας των λαών και του ίδιου του πλανήτη.
Το Open USD δεν επιλύει αυτή την κρίση. Αντιθέτως, τη μεγενθύνει. Εντείνει τη συγκέντρωση κεφαλαίου, επιτρέποντας στις μεγαλύτερες πολυεθνικές να καρπώνονται τα κέρδη από τα αποθεματικά. Δημιουργεί νέους συστημικούς κινδύνους, καθώς μια μαζική εξαργύρωση του OUSD θα μπορούσε να προκαλέσει κατάρρευση στην αγορά αμερικανικών ομολόγων. Επιτείνει την ρήξη της κοινωνικής συνοχής, καθώς οι μικρές επιχειρήσεις και οι ιδιώτες θα έχουν πρόσβαση στο εργαλείο, αλλά όχι στα κέρδη του. Και προάγει την τάση για συνεχή συσσώρευση κεφαλαίου, παρέχοντας στα μονοπώλια ένα παγκόσμιο, ιδιωτικό δίκτυο για να αποταμιεύουν και να επενδύουν, αυξάνοντας τον ρυθμό συσσώρευσης και την κερδοφορία τους.
Το όραμα του Παπανδρέου που ξέχασαν οι επίγονοι.
Ο Παπανδρέου, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην κριτική. Παρουσίασε ένα εναλλακτικό μοντέλο, του οποίου η επικαιρότητα είναι καταλυτική. Υποστήριξε ότι οι βασικές υποδομές—ιδιαίτερα στην ενέργεια και τις επικοινωνίες—πρέπει να ανήκουν στον δημόσιο τομέα. Στην εποχή του Open USD, αυτή η αρχή θα μπορούσε να επεκταθεί στις υποδομές πληρωμών και δεδομένων. Ένα δημόσιο, δημοκρατικά ελεγχόμενο ψηφιακό νόμισμα, όπως το Ψηφιακό Ευρώ, θα μπορούσε να αποτελέσει αντίβαρο στο ιδιωτικό OUSD.
Παράλληλα, ο Παπανδρέου τόνισε τον ρόλο του σχεδιασμού, όχι ως συγκεντρωτικής γραφειοκρατίας, αλλά ως μιας δημοκρατικής διαδικασίας αποκεντρωμένου προγραμματισμού. Σε επίπεδο Περιφέρειας, Νομού και Δήμου, οι πολίτες θα έπρεπε να συμμετέχουν ενεργά στη χάραξη του μέλλοντός τους, συμπληρώνοντας τους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας με μορφές άμεσης δημοκρατίας. Αυτή η αρχή της συμμετοχικότητας και της αποκέντρωσης είναι θεμελιώδης για μια οικονομία που βασίζεται στη γνώση, όπου η αξία δεν βρίσκεται στην αποκλειστικότητα, αλλά στη διάχυση της γνώσης και στη συλλογική παραγωγή της.
Τέλος, ο Παπανδρέου είδε τον ρόλο του κράτους όχι ως απλού ρυθμιστή, αλλά ως ενός «Κέντρου Στρατηγείου Ανάπτυξης», που οφείλει να διευρύνει τον αναπτυξιακό ορίζοντα, να προωθεί ενεργά τομείς με προοπτική, να ουδετεροποιεί τις παραμορφώσεις της οικονομίας από ισχυρά εθνικά ή διεθνή επιχειρηματικά κέντρα, και να εγγυάται την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση, την υγεία και την απασχόληση. Στην εποχή του Open USD, αυτό σημαίνει ότι το κράτος οφείλει να αναπτύξει δικές του ψηφιακές υποδομές και να προστατεύσει τους πολίτες από τον εταιρικό έλεγχο του χρήματος.
Η Διαχρονική Πρόκληση
Ο Παπανδρέου ολοκλήρωσε τη διάλεξή του με ένα ερώτημα που ηχεί σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ: αν το σοσιαλιστικό όραμα δεν πρέπει να εξαφανιστεί, τότε οι προοδευτικές δυνάμεις οφείλουν να αγωνιστούν για ριζοσπαστικές αλλαγές, ακόμη κι αν οι κοινωνίες είναι εγκλωβισμένες στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα.
Το Open USD επιβεβαιώνει την ανάλυσή του με τρόπο σχεδόν προφητικό: η νίκη του καπιταλισμού, βασισμένη στην τεχνολογική επανάσταση, έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της με την ιδιωτικοποίηση του ίδιου του χρήματος. Οι «γιγαντιαίες πολυεθνικές» που περιέγραψε, έχουν πλέον δημιουργήσει τη δική τους, παράλληλη χρηματοπιστωτική υποδομή, παρακάμπτοντας τα κράτη και τις κεντρικές τράπεζες.
Η απάντηση που ο ίδιος ο Παπανδρέου έδωσε—δημόσιος έλεγχος των βασικών υποδομών, δημοκρατικός αποκεντρωμένος σχεδιασμός, κράτος ως στρατηγείο ανάπτυξης—παραμένει η μόνη διέξοδος από τον μονοπωλιακό καπιταλισμό της γνώσης. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν οι σημερινές κοινωνίες έχουν τη βούληση και τη δυνατότητα να απαντήσουν σε αυτή την πρόκληση, πριν ο παγκόσμιος μονοπωλιακός καπιταλισμός κλείσει οριστικά τον κύκλο της κυριαρχίας του.
Όπως ο Παπανδρέου διεκδίκησε πόρους για την υλική ανάπτυξη της Ελλάδας μέσω των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων, έτσι και σήμερα, οι προοδευτικές δυνάμεις οφείλουν να διεκδικήσουν τον έλεγχο των υποδομών γνώσης, πριν αυτές ιδιοποιηθούν πλήρως από τα μονοπώλια. Το μέλλον θα δείξει αν θα τα καταφέρουμε.
Ο Δημήτρης Σκουτέρης είναι πολιτικός αναλυτής, συγγραφέας των βιβλίων:
1. Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης (ΑΕΠΓ-GDPK ). Η Επίδραση του στη Μείωση του Δημόσιου Χρέους. Η συμβολή του στην Οικονομική Ανάπτυξη.
2. Η Αγάπη ήταν που μας κράτησε Όρθιους. Αγάπη, Αλήθεια, Αγώνας, Απώλεια, Αθανασία. Νίκη ή Ήττα;
3. Η Κυρά Νοημοσύνη (παιδικό)
