Υπάρχουν εποχές που οι κοινωνίες συγκρούονται για ιδέες, και υπάρχουν εποχές που συγκρούονται για τις λέξεις. Μία από αυτές τις λέξεις είναι σήμερα η “Πατρίδα”. Όχι γιατί έπαψε να υπάρχει. Αλλά γιατί πολλοί θα ήθελαν να υπάρχει χωρίς το πραγματικό της περιεχόμενο.
Να διατηρηθεί ως τίτλος. Όχι ως ουσία. Να ακούγεται ευχάριστα στα αυτιά των πολιτών, χωρίς όμως να κουβαλά το βάρος της ιστορίας, της μνήμης, της συλλογικής ευθύνης και της συνέχειας.
Μόνο που οι λέξεις δεν είναι κουτιά συσκευασίας για να αλλάζουμε το περιεχόμενο κατά βούληση.
Κι αυτό ισχύει περισσότερο για την Πατρίδα. Δεν είναι σύνθημα. Είναι δεσμός. Ο πατριωτισμός δεν γεννήθηκε σε κάποιο κομματικό συνέδριο. Ούτε αποτελεί εύρημα επικοινωνιολόγων.
Δεν είναι ιδεολογικό προϊόν. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Η ανάγκη του ανθρώπου να γνωρίζει πού ανήκει. Να αισθάνεται ότι αποτελεί μέρος μιας ιστορίας που δεν ξεκινά από τον ίδιο και δεν τελειώνει σε αυτόν. Γιατί χωρίς αυτή την αίσθηση, τι ακριβώς μένει; Μια κοινωνία ατόμων.
Όχι μια κοινότητα πολιτών. Ένας πληθυσμός. Όχι ένας λαός. Και η διαφορά δεν είναι καθόλου αμελητέα. Ο πληθυσμός καταγράφεται. Ο λαός γράφει ιστορία.
Η Ελλάδα δεν είναι απλώς ένας χώρος στον χάρτη
Τα τελευταία χρόνια ακούσαμε πολλές φορές να μιλούν για “χώρο”. Για “γεωγραφίες”. Για “πολυπολιτισμικά περιβάλλοντα”. Για “ανοικτές ταυτότητες”. Ωραίες λέξεις. Καλοδιατυπωμένες.
Μόνο που η Ελλάδα δεν είναι ένας ουδέτερος χώρος. Είναι μια ιστορική συνέχεια. Και οι Έλληνες δεν αποτελούν λογιστική κατηγορία κάποιας απογραφής, προφανώς δεν είναι ούτε dna-εϊκό θέμα.
Αποτελούν πολιτική και ιστορική κοινότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν την ίδια καταγωγή και προέλευση .Ούτε ότι όλοι σκέφτονται το ίδιο. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουν έναν κοινό τόπο αναφοράς. Μια κοινή μνήμη. Μια κοινή διαδρομή. Μια κοινή ευθύνη απέναντι στο αύριο.
Πατρίδα: Η λέξη που όλοι επικαλούνται και λίγοι τολμούν να ορίσουν
Υπάρχουν λέξεις που δεν χρειάζονται διαφήμιση. Κουβαλούν μόνες τους ιστορία, μνήμη, συγκρούσεις και θυσίες. Μία από αυτές είναι η Πατρίδα.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια περίεργη προσπάθεια επαναδιατύπωσής της. Σαν κάποιοι να θέλουν να διατηρήσουν τον τίτλο αλλά να αλλάξουν το περιεχόμενο. Να κρατήσουν το περίβλημα και να αδειάσουν το νόημα.
Γιατί ο πατριωτισμός δεν είναι πολιτική πλατφόρμα. Δεν είναι επικοινωνιακό προϊόν. Δεν είναι ένα ακόμη σύνθημα που προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της εποχής.
Είναι κάτι βαθύτερο: η συνείδηση συμμετοχής σε μια κοινότητα που μας ξεπερνά. Μια κοινότητα που υπήρχε πριν από εμάς και θα συνεχίσει να υπάρχει όταν εμείς θα αποτελούμε πλέον μέρος της ιστορίας της. Μια κοινότητα μνήμης, πολιτισμού, ιστορικής συνέχειας και συλλογικής μοίρας. Και χωρίς αυτή τη συνείδηση, η ίδια η πολιτική χάνει το έδαφος πάνω στο οποίο στέκεται.
Η Ελλάδα είναι χώρα. Δεν είναι ένας ουδέτερος γεωγραφικός χώρος πάνω στον χάρτη.
Και οι Έλληνες αποτελούν λαό. Δεν συνιστούν απλώς ένα σύνολο κατοίκων που καταγράφονται σε απογραφές και στατιστικές. Ο πληθυσμός είναι αριθμός. Ο λαός είναι ιστορία.
Είναι πολιτική συνέχεια, κοινές αναφορές, συλλογικές εμπειρίες. Κι αυτές οι κοινότητες δεν γεννιούνται μέσα σε εργαστήρια θεωριών. Ούτε αποτελούν αφηρημένες διανοητικές κατασκευές.
Διαμορφώνονται μέσα από πραγματικούς δεσμούς: γλωσσικούς, πολιτισμικούς, θρησκευτικούς, ιστορικούς, συναισθηματικούς και πολιτικούς.
Η ανθρωπότητα προσφέρει άφθονα παραδείγματα.
Η Ούμμα συγκροτήθηκε πάνω στην κοινή πίστη των μουσουλμάνων.
Η χριστιανική Ευρώπη του Μεσαίωνα βρήκε τη συνοχή της γύρω από κοινές θρησκευτικές και πολιτισμικές αναφορές, ιδιαίτερα κατά τη μακρά αντιπαράθεσή της με τις ισλαμικές επεκτάσεις.
Τα σύγχρονα έθνη οικοδομήθηκαν μέσα από συνδυασμούς γλώσσας, ιστορίας, θεσμών και κοινών βιωμάτων. Οι μορφές άλλαζαν. Η ουσία όχι. Πάντα υπήρχε μια συλλογική αναφορά μεγαλύτερη από το άτομο.
Τι δίδαξαν οι μεγάλοι της σκέψης
Δεν είναι τυχαίο ότι οι σπουδαιότεροι στοχαστές κατέληξαν, από διαφορετικούς δρόμους, σε παρόμοια συμπεράσματα.
Ο Πλάτωνας αναζητούσε την ολοκλήρωση του ανθρώπου μέσα στην οργανωμένη πολιτεία.
Ο Αριστοτέλης χαρακτήρισε τον άνθρωπο «φύσει πολιτικό ζώον», υποστηρίζοντας ότι εκτός της πόλης ο άνθρωπος εκπίπτει είτε στο επίπεδο του θηρίου είτε ανυψώνεται στο επίπεδο του θεού.
Ο Καντ μετέφερε το κέντρο βάρους στην ηθική κοινότητα, χωρίς ποτέ να αντιμετωπίσει τον άνθρωπο ως αποκομμένη μονάδα.
Ο Χέγκελ υποστήριξε ότι ακόμη και η αυτοσυνείδηση γεννιέται μέσα από θεσμούς, παραδόσεις και ιστορικές κοινότητες.
Ο Μαρξ, από την άλλη, εστίασε στη σύγκρουση και στις ταξικές σχέσεις, αλλά ουδέποτε φαντάστηκε κοινωνίες αποτελούμενες από μεμονωμένα, απογυμνωμένα άτομα χωρίς συλλογικές αναφορές. Τάξεις άνευ Έθνους δεν έχουν καν υπόσταση πάλης, στο εσωτερικό μίας χώρας . Με διαφορετικές αφετηρίες, όλοι συναντήθηκαν σε μια κοινή διαπίστωση: Ο άνθρωπος γίνεται πρόσωπο μέσα από σχέσεις. Μέσα από κοινότητες. Μέσα από δεσμούς ευθύνης, αναγνώρισης και συμμετοχής.
Η ελευθερία δεν ανθίζει στο κενό
Υπάρχει μια μεγάλη αυταπάτη της εποχής μας. Ότι όσο λιγότεροι είναι οι δεσμοί, τόσο μεγαλύτερη είναι η ελευθερία. Η ιστορία όμως δείχνει το αντίθετο. Η ελευθερία δεν γεννιέται στην απουσία κάθε δεσμού. Γεννιέται όταν ο άνθρωπος αναγνωρίζει τους δεσμούς του ως δικούς του. Όταν αισθάνεται μέρος μιας κοινότητας στην οποία ανήκει και για την οποία αισθάνεται υπεύθυνος. Γι' αυτό και η αποδυνάμωση της αίσθησης του ανήκειν δεν οδηγεί σε περισσότερη ελευθερία.
Οδηγεί συχνά στην αποσύνθεση των ίδιων των προϋποθέσεων που καθιστούν δυνατή την ελευθερία. Ακόμη και οι διεθνιστές αναζήτησαν Πατρίδα.
Η ιστορία έχει τις ειρωνείες της
Ακόμη και καθεστώτα που διακήρυξαν την υπέρβαση των εθνικών ταυτοτήτων δεν μπόρεσαν να επιβιώσουν χωρίς κάποια μορφή πατριωτικού αισθήματος. Η Σοβιετική Ένωση οικοδομήθηκε πάνω στον προλεταριακό διεθνισμό.
Όταν όμως το 1941 βρέθηκε αντιμέτωπη με τη ναζιστική εισβολή της Γερμανίας , η επίκληση δεν έγινε στο όνομα της παγκόσμιας επανάστασης.
Έγινε στο όνομα της “Μεγάλης Σοσιαλιστικής Πατρίδας και στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο”.
Οι εκκλησίες άνοιξαν ξανά. Η ιστορική μνήμη επιστρατεύτηκε. Και ο πόλεμος πέρασε στην ιστορία ως ο Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος. Διότι στις μεγάλες δοκιμασίες οι κοινωνίες αντλούν δύναμη από το αίσθημα της κοινότητας. Όχι από αφηρημένες διακηρύξεις.
Ο “νέος πατριωτισμός” και το χαμένο νόημα
Τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται συχνά στο δημόσιο λόγο η έννοια του “νέου πατριωτισμού”.
Συνδέεται με καλύτερα σχολεία, αποτελεσματικότερα νοσοκομεία, καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες και σύγχρονες υποδομές. Όλα αυτά είναι αναγκαία. Αποτελούν όμως στοιχειώδεις υποχρεώσεις μιας οργανωμένης πολιτείας. Δεν αποτελούν ορισμό του πατριωτισμού. Το πρόβλημα δεν είναι η αναζήτηση μιας σύγχρονης έκφρασης της πατριωτικής ιδέας. Το πρόβλημα είναι όταν επιχειρείται να οικοδομηθεί ένας πατριωτισμός χωρίς Πατρίδα. Χωρίς ιστορική συνέχεια. Χωρίς συλλογική μνήμη. Χωρίς κοινή μοίρα. Χωρίς το αίσθημα ότι υπάρχουν και υποχρεώσεις πέρα από τις απαιτήσεις. Έτσι διατηρείται η λέξη, αλλά εξαφανίζεται το περιεχόμενό της.
Ο πολίτης ανάμεσα στο δικαίωμα και το καθήκον
Οι δημοκρατίες δεν στηρίζονται μόνο στα δικαιώματα. Ούτε μόνο στις υποχρεώσεις.
Στηρίζονται στην ισορροπία τους. Και η ισορροπία αυτή έχει όνομα: ευθύνη. Αν αφαιρέσεις τα δικαιώματα, παράγεις υπηκόους. Αν αφαιρέσεις τις υποχρεώσεις, παράγεις καταναλωτές.
Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν παράγεις πολίτες. Ο πολίτης γεννιέται στο σημείο όπου συναντώνται η διεκδίκηση και η προσφορά. Το δικαίωμα και το καθήκον. Η ελευθερία και η λογοδοσία. Και αυτή η λογοδοσία προϋποθέτει πάντοτε μια κοινότητα αναφοράς. Αυτό που διαχρονικά ονομάζουμε Πατρίδα.
Το Σύνταγμα δεν δημιουργεί τον λαό
Συχνά ακούγεται ότι αρκεί ένας “συνταγματικός πατριωτισμός”. Ότι η κοινή ταυτότητα μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά σε ένα νομικό κείμενο. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Το Σύνταγμα είναι απαραίτητο για τη λειτουργία της δημοκρατίας. Δεν γεννά όμως τον λαό. Αντιθέτως, ο λαός είναι εκείνος που γεννά το Σύνταγμα. Τα Συντάγματα αλλάζουν, αναθεωρούνται και αντικαθίστανται. Οι κοινωνίες όμως συνεχίζουν να υπάρχουν πέρα από αυτά.
Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι το ίδιο το ελληνικό Σύνταγμα αναθέτει την προάσπισή του στον πατριωτισμό των Ελλήνων. Όχι στη γραφειοκρατία. Όχι στους μηχανισμούς του κράτους.
Αλλά στην ενεργό συνείδηση των πολιτών ότι η ελευθερία, η δημοκρατία και η πατρίδα αποτελούν κοινό κεκτημένο.
Χωρίς κοινότητα δεν υπάρχει Δημοκρατία
Η ιστορία προσφέρει αρκετά παραδείγματα όπου τα εθνικά αφηγήματα λειτούργησαν καταπιεστικά. Αλλά προσφέρει και μια αδιαμφισβήτητη διαπίστωση: Δεν υπήρξε ποτέ δημοκρατία χωρίς συλλογική ταυτότητα. Χωρίς Δήμο δεν υπάρχει Δημοκρατία. Χωρίς Πόλη δεν υπάρχει Πολιτική. Και χωρίς κοινότητα δεν μπορεί να υπάρξει Δήμος. Ο πατριωτισμός δεν αποτελεί αντίπαλο της δημοκρατίας. Συχνά αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεσή της.
Οι πολιτισμοί ακμάζουν όταν οι δεσμοί που ενώνουν τα μέλη τους παραμένουν ισχυροί.
Και αρχίζουν να φθίνουν όταν αυτοί οι δεσμοί εξασθενούν. Ο πατριωτισμός μπορεί να αλλάζει μορφές. Μπορεί να ανανεώνεται και να προσαρμόζεται. Δεν μπορεί όμως να αποσυνδεθεί από την έννοια της Πατρίδας χωρίς να χάσει τον λόγο ύπαρξής του.
Γιατί όπως δεν νοείται Δημοκρατία χωρίς Δήμο, έτσι δεν νοείται Πατριωτισμός χωρίς Πατρίδα.
Το πρώτο χτίζει κοινωνίες πολιτών. Το δεύτερο καταλήγει να διαχειρίζεται απλώς πληθυσμούς.
Ίσως το πιο παράδοξο της εποχής μας να είναι ότι οι πιο επίμονοι αναδιατυπωτές της έννοιας της Πατρίδας είναι συχνά εκείνοι που αισθάνονται μεγαλύτερη αμηχανία απέναντί της.
Γι' αυτό και καταφεύγουν σε νέες ορολογίες, σε επαναλανσαρίσματα και σε γλωσσικές ακροβασίες.
Η λέξη παραμένει η ίδια. Το ερώτημα είναι αν παραμένει ίδιο και το νόημά της.
