Η νέα ψηφιακή θρησκεία του AI έχει κόστος. Και το πληρώνει ο πλανήτης. Αλλά όλοι εμείς κατά τ’ άλλα ας συνεχίσουμε να καταναλώνουμε τα “αφηγήματα” της βίαιης πράσινης μετάβασης, των πράσινων πολιτικών, της “πρωτοφανούς ανομβρίας”, ακόμη κι αν αφορά καραμπινάτες ιστορίες λειψυδρίας και η ζωή να συνεχίζεται με το σταγονόμετρο και στο τέλος δε θα μπορείς να εξηγήσεις πως το νερό είναι αγαθό για όλα τα ζώα, όπως και ο άνθρωπος αυτή η “ανώτερη” ύπαρξη, τα φυτά και τον πλανήτη κι όχι υπηρεσία που λόγω ανεπάρκειας σε προσφορά κοστίζει...
Την ώρα που κυβερνήσεις, πολυεθνικές και κάθε λογής “ευαγγελιστές” της τεχνολογίας υπόσχονται ένα μέλλον όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη θα λύνει προβλήματα, θα αυξάνει την παραγωγικότητα και θα αλλάζει τη ζωή μας, μια έκθεση του Ινστιτούτου Υδάτων, Περιβάλλοντος και Υγείας του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών (UNU-INWEH), έρχεται να θυμίσει κάτι που συχνά κρύβεται πίσω από τις λαμπερές παρουσιάσεις και τα εντυπωσιακά λογότυπα: τίποτα δεν παράγεται από το μηδέν. Και κυρίως, τίποτα δε λειτουργεί χωρίς φυσικούς πόρους.
Οι αριθμοί που παρουσιάζουν οι επιστήμονες του UNU-INWEH μόνο αδιάφορους δεν μπορούν να αφήσουν όσους εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η ψηφιακή εποχή είναι μια “καθαρή” εποχή. Μέχρι το 2030, τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης αναμένεται να καταναλώνουν ποσότητες νερού αντίστοιχες με τις βασικές ετήσιες ανάγκες 1,3 δισεκατομμυρίων ανθρώπων, ενώ η ενεργειακή τους απαίτηση θα ξεπερνά κατά τρεις φορές την ετήσια κατανάλωση σχεδόν 650 εκατομμυρίων κατοίκων του πλανήτη.
Τα αόρατα εργοστάσια του ψηφιακού κόσμου
Πίσω από κάθε συνομιλία με ένα chatbot, πίσω από κάθε εικόνα που δημιουργείται με ένα πάτημα πλήκτρου, πίσω από κάθε “έξυπνη” εφαρμογή βρίσκονται τα data centres, ένα από αυτά θα φιλοξενούμε πλέον και εδώ στη Βιομηχανική Περιοχή Ηρακλείου, σε μια πόλη 300 χιλιάδων κατοίκων και εκατομμυρίων επισκεπτών, που λένε το “νερό-νεράκι” από τη λειψυδρία χωρίς στρατηγικές λύσεις, αλλά για να καταπιούν τα πάντα θα πρέπει να μάθουν να την αποκαλούν ανομβρία. Τα data centres λοιπόν, αυτοί οι σύγχρονοι βιομηχανικοί γίγαντες της ψηφιακής οικονομίας.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας, τα κέντρα δεδομένων υπολογίζεται ότι θα καταναλώνουν έως και 945 τεραβατώρες ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως. Μια ενεργειακή όρεξη που ξεπερνά σχεδόν τριπλάσια τη συνολική κατανάλωση χωρών όπως το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές και η Νιγηρία μαζί. Και επειδή το ρεύμα δεν πέφτει από τον ουρανό, ούτε οι υπερυπολογιστές ψύχονται με ευχές, κάθε κιλοβατώρα κουβαλά πίσω της νερό, υποδομές, γη και πρώτες ύλες. Ένα περιβαλλοντικό αποτύπωμα πολύ μεγαλύτερο από αυτό που μέχρι σήμερα συζητείται.
Όσο η ανθρωπότητα ενθουσιάζεται με τις απεριόριστες δυνατότητες της AI, ο πλανήτης φαίνεται να στέλνει ένα διαφορετικό μήνυμα: ότι ακόμη και η πιο εξελιγμένη τεχνολογία παραμένει εξαρτημένη από πεπερασμένους φυσικούς πόρους
Η “πράσινη” τεχνολογία που δεν είναι και τόσο πράσινη
Η δημόσια συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη επικεντρώνεται συνήθως στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Η νέα έκθεση, όμως, αποκαλύπτει ότι η πραγματική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Το νερό που απαιτείται για την ψύξη των εγκαταστάσεων, η γη που δεσμεύεται για ενεργειακές υποδομές και τα κρίσιμα ορυκτά που εξορύσσονται για να τροφοδοτήσουν αυτή τη νέα βιομηχανία συνθέτουν έναν λογαριασμό που μέχρι σήμερα ελάχιστοι υπολόγιζαν. Το αποτύπωμα χρήσης γης εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 14.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα, έκταση σχεδόν διπλάσια από τη μητροπολιτική περιοχή της Τζακάρτα. Παράλληλα, οι υποδομές της AI αναμένεται να παράγουν έως και 2,5 εκατομμύρια τόνους ηλεκτρονικών αποβλήτων κάθε χρόνο. Κι όλα αυτά στο όνομα της τεχνολογικής εξέλιξης.
Όταν μια ερώτηση κοστίζει ενέργεια
Οι αριθμοί γίνονται ακόμη πιο αποκαλυπτικοί όταν εξετάσει κανείς τι απαιτεί κάθε λειτουργία. Μια απλή συνομιλία με ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης χρειάζεται περίπου 200 φορές περισσότερη ενέργεια από μια βασική εργασία ταξινόμησης κειμένου. Η δε δημιουργία μιας εικόνας μπορεί να εκτοξεύσει την κατανάλωση έως και 1.450 φορές υψηλότερα. Με απλά λόγια, όσο πιο εντυπωσιακά γίνονται τα ψηφιακά θαύματα, τόσο βαρύτερο γίνεται το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.
Οι πολλοί πληρώνουν, οι λίγοι κερδίζουν
Ίσως όμως το πιο ανησυχητικό στοιχείο της έκθεσης να μην είναι ούτε το νερό ούτε το ρεύμα. Είναι η ανισότητα. Στην Ιρλανδία, τα data centres απορρόφησαν το 2023 περίπου το 21% της συνολικής ηλεκτρικής κατανάλωσης της χώρας, ξεπερνώντας ακόμη και τα αστικά νοικοκυριά. Στην Ουρουγουάη, η επέκταση υποδομών υψηλής κατανάλωσης νερού συνέπεσε με μια από τις σοβαρότερες ξηρασίες των τελευταίων ετών.
Την ίδια στιγμή, μόλις 32 χώρες φιλοξενούν εξειδικευμένα κέντρα δεδομένων Τεχνητής Νοημοσύνης και το 90% της υπολογιστικής ισχύος συγκεντρώνεται σε δύο υπερδυνάμεις: τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. Οι υπόλοιποι συχνά μένουν με τα ορυχεία, τα απόβλητα και το περιβαλλοντικό κόστος.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τεχνολογικό
Κανείς σοβαρός επιστήμονας δεν υποστηρίζει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να σταματήσει. Άλλωστε, μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην επιστήμη, στην υγεία, στην εκπαίδευση και στην παραγωγή. Το ερώτημα όμως δεν είναι πλέον αν θα προχωρήσει.
Το ερώτημα είναι ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό. Γιατί όσο η ανθρωπότητα ενθουσιάζεται με τις απεριόριστες δυνατότητες της AI, ο πλανήτης φαίνεται να στέλνει ένα διαφορετικό μήνυμα: ότι ακόμη και η πιο εξελιγμένη τεχνολογία παραμένει εξαρτημένη από πεπερασμένους φυσικούς πόρους. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της επόμενης δεκαετίας να μην είναι η ανάπτυξη πιο έξυπνων μηχανών.
Αλλά η ανάπτυξη περισσότερης πολιτικής σοφίας για να αποφασίσουμε πώς, πού και για ποιους θα λειτουργούν αυτές οι μηχανές.
